મહાભારત · અધ્યાય 12.243

અથ જ્ઞાનપ્લવં ધીરો ગૃહીત્વા શાન્તિમાત્મનઃ ।
ઉન્મજ્જંશ્ચ નિમજ્જંશ્ચ વિદ્યામેવાભિસંશ્રયેત્ ॥
શુક ઉવાચ ।

કિં તજ્જ્ઞાનમથો વિદ્યા યથા નિસ્તરતે દ્વયમ્ ।
પ્રવૃત્તિલક્ષણો ધર્મો નિવૃત્તિરિતિ ચૈવ હિ ॥
વ્યાસ ઉવાચ ।

યસ્તુ પશ્યન્સ્વભાવેન વિનાભાવમચેતનઃ ।
પુષ્ણાતિ સ પુનઃ સર્વાન્પ્રજ્ઞયા મુક્તહેતુકઃ ॥

યેષાં ચૈકાન્તભાવેન સ્વભાવઃ કારણં મતમ્ ।
દૂર્વાતૃણવૃસીકા યે તે લભન્તે ન કિઞ્ચન ॥

યેચૈનં પક્ષમાશ્રિત્ય નિવર્તન્ત્યલ્પમેધસઃ ।
સ્વભાવં કારણં જ્ઞાત્વા ન શ્રેયઃ પ્રાપ્નુવન્તિ તે ॥

સ્વભાવો હિ વિનાશાય મોહકર્મમનોભવઃ ।
નિરુક્તમેતયોરેતત્સ્વભાવપરિભાવયોઃ ॥

કૃષ્યાદીનીહ કર્માણિ સસ્યસંહરણાનિ ચ ।
પ્રજ્ઞાવદ્ભિઃ પ્રક્લૃપ્તાનિ યાનાસનગૃહાણિ ચ ॥

આક્રીડાનાં ગૃહાણાં ચ ગદાનામગદસ્ય ચ ।
પ્રજ્ઞાવન્તઃ પ્રવક્તારો જ્ઞાનવદ્ભિરનુષ્ઠિતાઃ ॥

પ્રજ્ઞા સંયોજયત્યર્થૈઃ પ્રજ્ઞા શ્રેયોઽધિગચ્છતિ ।
રાજાનો ભુઞ્જતે રાજ્યં પ્રજ્ઞયા તુલ્યલક્ષણાઃ ॥

પરાવરં તુ ભૂતાનાં જ્ઞાનેનૈવોપલભ્યતે ।
વિદ્યયા તાત સૃષ્ટાનાં વિદ્યૈવેહ પરા ગતિઃ ॥

ભૂતાનાં જન્મ સર્વેષાં વિવિધાનાં ચતુર્વિધમ્ ।
જરાયુજાણ્ડજોદ્ભિજ્જસ્વેદજં ચોપલક્ષયેત્ ॥

સ્થાવરેભ્યો વિશિષ્ટાનિ જઙ્ગમાન્યુપધારયેત્ ।
ઉપપન્નં હિ યચ્ચેષ્ટા વિશિષ્યેત વિશેષ્યયા ॥

આહુર્દ્વિબહુપાદાનિ જઙ્ગમાનિ દ્વયાનિ તુ ।
બહુષાદ્ભ્યો વિશિષ્ટાનિ દ્વિપાદાનિ બહૂન્યપિ ॥

દ્વિપદાનિ દ્વયાન્યાહુઃ પાર્થિવાનીતરાણિ ચ ।
પાર્થિવાનિ વિશિષ્ટાનિ તાનિ હ્યન્નાનિ ભુઞ્જતે ॥

પાર્થિવાનિ દ્વયાન્યાહુર્મધ્યમાન્યુત્તમાનિ તુ ।
મધ્યમાનિ વિશિષ્ટાનિ જાતિધર્મોપધારણાત્ ॥

મધ્યમાનિ દ્વયાન્યાહુર્ધર્મજ્ઞાનીતરાણિ ચ ।
ધર્મજ્ઞાનિ વિશિષ્ટાનિ કાર્યાકાર્યોપધારણાત્ ॥

ધર્મજ્ઞાનિ દ્વયાન્યાહુર્વેદજ્ઞાનીતરાણિ ચ ।
વેદજ્ઞાનિ વિશિષ્ટાનિ વેદો હ્યેષુ પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥

વેદજ્ઞાનિ દ્વયાન્યાહુઃ પ્રવક્તૃણીતરાણિ ચ ।
પ્રવક્તૄણિ વિશિષ્ટાનિ સર્વધર્મોપધારણાત્ ॥

વિજ્ઞાયન્તે હિ યૈર્વેદાઃ સધર્માઃ સક્રિયાફલાઃ ।
સધર્મા નિખિલા વેદાઃ પ્રવક્તૃભ્યો વિનિઃસૃતાઃ ॥

પ્રવક્તૄણિ દ્વયાન્યાહુરાત્મજ્ઞાનીતરાણિ ચ ।
આત્મજ્ઞાનિ વિશિષ્ટાનિ જન્માજન્મોપધારણાત્ ॥

ધર્મદ્વયં હિ યો વેદ સ સર્વજ્ઞઃ સ સર્વવિત્ ।
સત્યાશીઃ સત્યસન્કલ્પઃ સત્યઃ શુચિરથેશ્વરઃ ॥

ધર્મજ્ઞાનપ્રતિષ્ઠં હિ તં દેવા બ્રાહ્મણં વિદુઃ ।
શબ્દબ્રહ્મણિ નિષ્ણાતં પરે ચ કૃતનિશ્ચયમ્ ॥

અન્તસ્થં ચ બહિષ્ઠં ચ યેઽધિયજ્ઞાધિદૈવતમ્ ।
જાનન્તિ તાન્નમસ્યામસ્તે દેવાસ્તાત તે દ્વિજાઃ ॥

તેષુ વિશ્વમિદં ભૂતં સાગ્રં ચ જગદાહિતમ્ ।
તેષાં માહાત્મ્યભાવસ્ય સદૃશં નાસ્તિ કિઞ્ચન ॥

આદ્યન્તનિધનં ચૈવ કર્મ ચાતીત્ય સર્વશઃ ।
ચતુર્વિધસ્ય ભૂતસ્ય સર્વસ્યેશાઃ સ્વયમ્ભુવઃ ॥