Mahabharata · Chapter 12.238

ādyantaṃ sarvabhūtānāṃ jñātumicchāmi kaurava /
dhyānaṃ karma ca kālaṃ ca tathaivāyuryugeyuge //

lokatattvaṃ ca kārtsnyena bhūtānāmāgatiṃ gatim /
sargaśca nidhanaṃ caiva kuta etatpravartate //

bhedakaṃ bhedatatvaṃ ca tathā'nyeṣāṃ mataṃ tathā / avasthātritayaṃ caiva yādṛśaṃ ca pitāmaha //

yadi te'nugrahe buddhirasmāsviha satāṃ vara /
etadbhavantaṃ pṛcchāmi tadbhavānprabravītu me //

pūrvaṃ hi kathitaṃ śrutvā bhṛgubhāṣitamuttamam //
bharadvājasya viprarṣestato me buddhiruttamā //

jātā paramadharmiṣṭhā divyasaṃsthānasaṃsthitā /
tato bhūyastu pṛcchāmi tadbhavānvaktumarhati //
bhīṣma uvāca /

atra te vartayiṣye'hamitihāsaṃ purātanam /
jagau yadbhagavānvyāsaḥ putrāya paripṛcchate //

adhītya vedānakhilānsāṅgopaniṣadastathā /
anvicchannaiṣṭhikaṃ karma dharmanaipuṇadarśanāt //

kṛṣṇadvaipāyanaṃ vyāsaṃ putro vaiyāsakiḥ śukaḥ /
papraccha saṃśayamimaṃ chinnadharmārthasaṃśayam //
śrīśuka uvāca /

bhūtagrāmasya rktāraṃ kālajñāne ca niścitam /
jñānaṃ brahma ca yogaṃ ca gavātmakamidaṃ jagat //

tritaye tvenamāyāti tathā hyeṣo'pi vā punaḥ /
kenaiva ca vibhāgaḥ syātturīyo lakṣaṇairvinā //

jñānajñeyāntare kosau koyaṃ bhāvastu bhedavat / yajjñānaṃ lakṣaṇaṃ caiva teṣāṃ kartārameva ca /
brāhmaṇasya ca yatkṛtyaṃ tadbhavānvaktumarhati //
bhīṣma uvāca /

tasmai provāca tatsarvaṃ pitā putrāya pṛcchate /
atītānāgate vidvānsarvajñaḥ sarvadharmavit //

pṛcchatastava satputra yathāvatkīrtayāmyaham /
śṛṇuṣvāvahito bhūtvā yathā'vṛtamidaṃ jagat //

kāryādi kāraṇāntaṃ yatkāryāntaṃ kāraṇādikam /
jñānaṃ tadubhayaṃ vittvā satyaṃ ca paramaṃ śubham //

brahmeti cābhivikhyātaṃ tadvai paśyanti sūrayaḥ /
brahmatejomayaṃ bhūtaṃ bhūtakāraṇamadbhutam //

āsīdādau tatastvāhuḥ prādhānyamiti tadvidaḥ /
triguṇāṃ tāṃ mahāmāyāṃ vaiṣṇavīṃ prakṛtiṃ viduḥ //

tadīdṛśamanādyantamavyaktamajaraṃ dhruvam /
apratarkyamavijñeyaṃ brahmāgre vaikṛtaṃ ca tat //

tadvai pradhānamuddiṣṭaṃ trisūkṣmaṃ triguṇātmakam /
samyagyogaguṇaṃ svasthaṃ tadicchākṣobhitaṃ mahat //

śaktitrayātmikā tasya prakṛtiḥ kāraṇātmikā /
asvatantrā ca satataṃ vidadhiṣṭhānasaṃyutā //

svabhāvākhyaṃ samāpannā mohavigrahadhāriṇī /
vividhasyāsya jīvasya bhogārthaṃ samupāgatā //

yathā sannidhimātreṇa gandhakṣobhāya jāyate /
manastadvadaśeṣasya parātpara iti smṛtaḥ //

sṛṣṭvā praviśya tattasminkṣobhayāmāsa viṣṭhitaḥ /
sātviko rājasaścaiva tāmasaśca tridhā mahān //

pradhānatatvādudbhūto mahatvācca mahānsmṛtaḥ /
pradhānatatvamudbhūtaṃ mahattatvaṃ samāvṛṇot //

kālātmanā'bhibhūtaṃ tatkāloṃ'śaḥ paramātmanaḥ /
puruṣaścāprameyātmā sa eva iti gīyate //

triguṇosau mahājñātaḥ pradhāna iti vai śrutiḥ //

sātviko rājasaścaiva tāmasaśca tridhātmakaḥ /
trividho'yamahaṅkāro mahattatvādajāyata //

tāmaso'sāvahaṅkāro bhūtādiriti sañjñitaḥ /
bhūtānāmādibhūtatvādraktāhistāmasaḥ smṛtaḥ //

bhūtādiḥ sa vikurvāṇaḥ śiṣṭaṃ tanmātrakaṃ tataḥ /
sasarja śabdaṃ tanmātramākāśaṃ śabdalakṣaṇam //

śabdalakṣaṇamākāśaṃ śabdatanmātramāvṛṇot /
tena sampīḍyamānastu sparśamātraṃ sasarja ha //

śabdamātraṃ tadākāśaṃ sparśamātraṃ samāvṛṇot /
sasarja vāyustenāsau pīḍyamāna iti śrutiḥ //

sparśamātraṃ tadā vāyū rūpamātraṃ samāvṛṇot /
tena sampīḍyamānastu sasarjāgnimiti śrutiḥ //

rūpamātraṃ tato vahniṃ samutsṛjya samāvṛṇot /
tena sampīḍyamānastu rasamātraṃ sasarja ha //

rupamātragataṃ tejo rasamātraṃ samāvṛṇot /
tena sampīḍyamānastu sasarjāmbha iti śrutiḥ //

rasamātrātmakaṃ bhūyo rasaṃ tanmātramāvṛṇot /
tena sampīḍyamānastu gandhaṃ tanmātrakaṃ tataḥ //

sasarja gandhaṃ tanmātramāvṛṇotkarakaṃ tataḥ /
tena sampīḍyamānastu kāṭhinyaṃ ca sasarja ha //

pṛthivī jāyate tasmādgandhatanmātrajāttathā //

ammayaṃ sarvamevedamāpastastambhire punaḥ /
bhūtānīmāni jātāni pṛthivyādīni vai śrutiḥ //

bhūtānāṃ mūrtirevaiṣāmannaṃ caiṣāṃ matā budhaiḥ /
tasmiṃstasmiṃstu tanmātrā tanmātrā iti te smṛtāḥ //

taijasānīndriyāṇyāhurdevā vaikārikā daśa /
ekādaśaṃ manaścātra devā vaikārikāḥ smṛtāḥ //

eṣāmuddhartakaḥ kālo nānābhedavadāsthitaḥ / paramātmā ca bhūtātmā guṇabhedena saṃsthitaḥ /
eka eva tridhā bhinnaḥ karoti vividhāḥ kriyāḥ //

brahmā sṛjati bhūtāni pāti nārāyaṇo'vyayaḥ /
rudro hanti jaganmūrtiḥ kāla eṣa kriyābudhaḥ //

kālopi tanmayocintyastriguṇātmā sanātanaḥ /
avyaktosāvacintyosau vartate bhinnalakṣaṇaḥ //

kālātmanā tvidaṃ bhinnamabhinnaṃ śrūyate hi yat / anādyantamajaṃ divyamavyaktamajaraṃ dhruvam /
apratarkyamavijñeyaṃ brahmāgre sampravartate //

kāṣṭhā nimeṣā daśa pañca caiva triṃśattu kāṣṭhā gaṇayetkalāṃ tām /
triṃśatkalaścāpi bhavenmuhūrto bhāgaḥ kalāyā daśamaśca yaḥ syāt //

triṃśanmuhūrtaṃ tu bhavedahaśca rātriśca saṅkhyā munibhiḥ praṇītā /
māsaḥ smṛto rātryahanī ca triṃśu tsaṃvatsaro dvādaśamāsa uktaḥ //

saṃvatsaraṃ dve ayane vadanti saṅkhyāvido dakṣiṇamuttaraṃ ca //

pahorātrau vibhajate sūryo mānuṣalaukikau /
rātriḥ svapnāya saṃyāti ceṣṭāyai karmaṇāmahaḥ //

pitrye rātryahanī māsaḥ pravibhāgastayoḥ punaḥ /
śuklo'haḥ karmaceṣṭāyāṃ kṛṣṇaḥ svapnāya śarvarī //

daive rātryahanī hyabdaḥ pravibhāgastayoḥ punaḥ /
ahastatrodagayanaṃ rātriḥ syāddakṣiṇāyanam //

ye te rātryahanī pūrvaṃ kīrtite daivalaukike /
tayoḥ saṅkhyāya varṣāgraṃ brāhne vakṣyāmyahaḥ kṣape //

teṣāṃ saṃvatsarāgnāṇi pravakṣyāmyanupūrvaśaḥ /
kṛte tretāyuge caiva dvāpare ca kalau tathā //

catvāryāhuḥ sahasrāṇi varṣāṇāṃ tatkṛtaṃ yugam /
tasya tāvacchatī sandhyā sandhyāṃśaśca tathāvidhaḥ //

itareṣu sasandhyeṣu sandhyāṃśeṣu tatastriṣu /
ekāpāyena saṃyānti sahasrāṇi śatāni ca //

etāni śāśvatām̐llokāndhārayanti sanātanān /
etadbrahmavidāṃ tāta viditaṃ brahma śāśvatam //

catuṣpātsakalo dharmaḥ satyaṃ caiva kṛte yuga /
nādharmeṇāgamaḥ kaścidyuge tasminpravartate //

itareṣvāgamāddharmaḥ pādaśastvavaropyate / satyaṃ śautraṃ tathāyuśca dharmaścāpaiti pādaśaḥ /
cauryakānṛtamāyābhiradharmaścopacīyate //

arogāḥ sarvasiddhārthāścaturvarṣaśatāyuṣaḥ /
kṛte tretāyuge tveṣāṃ pādaśo hrasate vayaḥ //

vedavādāścānuyugaṃ hrasantītīha na śrutam /
āyūṃṣi cāśiṣaścaiva vedasyaiva ca yatphalam //

anye kṛtayuge dharmāstretāyāṃ dvāpare'pare /
anye kaliyuge dharmā yathāśakti kṛtā iva //

tapaḥ paraṃ kṛtayuge tretāyāṃ satyamuttamam /
dvāpare yajñamevāhurdānameva kalau yuge //

etāṃ dvādaśasāhastrīṃ yugākhyāṃ kavayo viduḥ /
sahasraparivartaṃ tadbrāhmaṃ divasamucyate //

rātristu tāvatī brāhmī tadādau viśvamīśvaraḥ /
pralayetmānamāviśya suptvāso'nte vibudhyate //

sahasrayugaparyantamaharyadbrahmaṇe viduḥ /
rātriṃ yugasahasrāṃ tāṃ te'horātravido janāḥ //

pratibuddho vikurute brahmākṣayyaṃ kṣapākṣaye /
sṛjate ca mahadbhūtaṃ tasmādvyaktātmakaṃ manaḥ //

manaḥ sṛṣṭiṃ vikurute codyamānaṃ sisṛkṣayā /
ākāśaṃ jāyate tasmāttasya śabde guṇo mataḥ //

ākāśāttu vikurvāṇātsarvagandhavahaḥ śuciḥ /
balavāñjāyate vāyustasya sparśo guṇo mataḥ //

vāyorapi vikurvāṇājjyotirbhavati bhāsvaram /
rocanaṃ janayecchuddhaṃ tadrūpaguṇamucyate //

jyotiṣopi vikurvāṇādbhavantyāpo rasātmikāḥ /
adbhyo gandhavahā bhūmiḥ pūrveṣāṃ sṛṣṭirucyate //

brahmatejomayaṃ śuklaṃ yasya sarvamidaṃ jagat /
ekasya brahmabhūtasya dvayaṃ sthāvarajaṅgamam //

aharmukhe vivuddhaṃ tatsṛjate vidyayā jagat /
agra eva mahadbhūtamāśu vyaktātmakaṃ manaḥ //

abhibhūyeha cātiṣṭhadvyasṛdatsapta mānasān /
dūragaṃ bahudhāgāmi prārthanāsaṃśayātmakam //

manaḥ sṛṣṭiṃ na kurute codyamānaṃ sisṛkṣayā /
ākāśojāyate tasmāttasya śabdo guṇo mataḥ //

ākāśāttu vikurvāṇātsarvagandhavahaḥ śuciḥ /
balavāñjāyate vāyustasya sparśaguṇaṃ viduḥ //

vāyorapi vikurvāṇājjyotirbhūtaṃ tamonudam /
rociṣṇurjāyate tatra tadrūpaguṇamucyate //

jyotiṣopi vikurvāṇādbhavantyāpo rasātmikāḥ / adbhyo gandhavahā bhūmiḥ pūrveṣāṃ sṛṣṭirucyate //

guṇāḥ pūrvasya pūrvasya prāpnuvantyuttarottaram /
teṣāṃ yāvadguṇaṃ yadyattattāvadguṇakaṃ smṛtam //

upalabhyāpsu cedgandhaṃ kecidbrayuranaipuṇāt /
pṛthivyāmeva taṃ vidyādapāṃ vāyośca saṃśritam //

ete saptavidhātmāno nānāvīryāḥ pṛthakpṛthak /
nāśaknuvanprajāḥ sraṣṭubhasamāgamya kṛtsnaśaḥ //

te sametya mahātmāno hyanyonyamabhisaṃśritāḥ /
śarīrāśrayaṇaṃ prāptāstataḥ puruṣa ucyate //

śrayaṇāccharīrī bhavati mūrtimānṣoḍaśātmakaḥ /
tamāviśanti bhūtāni mahānti saha karmaṇā //

sarvabhūtānyupādāya tapasaścaraṇāya hi /
ādikartā mahābhūtaṃ tamevāhuḥ prajāpatim //

sa vai sṛjati bhūtāni sa eva puruṣaḥ paraḥ /
ajo janayate brahmā devarṣipitṛmānavān //

lokānnadīḥ samudrāṃśca diśaḥ śailānvanaspatīn / narakinnararakṣāṃsi vayaḥ paśumṛgoragān /
avyayaṃ ca vyayaṃ caiva dvayaṃ sthāvarajaṅgamam //

teṣāṃ ye yāni karmāṇi prāksṛṣṭyāṃ pratipedire /
tānyeva pratipādyante sṛjyamānāḥ punaḥ punaḥ //

hiṃsrāhiṃsre mṛdukrūre dharmādharmāvṛttānṛte /
tadbhāvitāḥ prapadyante tasmāttattasya rocate //

mahābhūteṣu nānātvamindriyārtheṣu mūrtiṣu /
viniyogaṃ ca bhūtānāṃ dhātaiva vidadhātyuta //

kecitpuruṣakāraṃ tu prāhuḥ karmavido janāḥ /
daivamityapare viprāḥ svabhāvaṃ bhūtacintakāḥ //

pauruṣaṃ karma daivaṃ ca phalavṛttisvabhāvataḥ /
traya ete'pṛthagbhūtā avivekaḥ kathañcana //

evametacca daivaṃ ca dbhūtaṃ sṛjate jagat /
karmasthā viṣayaṃ brūyuḥ satvasthāḥ samadarśinaḥ //

tato niḥśreyasaṃ jantostasya mūlaṃ śamo damaḥ /
tena sarvānavāpnoti yānkāmānmanasecchati //

tapasā tadavāpnoti yadbhūtaṃ sṛjate jagat /
sa tadbhūtaśca sarveṣāṃ bhūtānāṃ bhavati prabhuḥ //

ṛṣayastapasā vedānadhyaiṣanta divāniśam /
anādinidhanā nityā vāgutsṛṣṭā svayambhuvā //

ṛṣīṇāṃ nāmadheyāni yāśca vedeṣu sṛṣṭayaḥ /
nāma rūpaṃ ca bhūtānāṃ karmaṇāṃ ca pravartanam //

vedaśabdebhya evādau nirmimīte sa īśvaraḥ / nāmadheyāni carṣīṇāṃ yāśca vedeṣu sṛṣṭayaḥ /
śarvaryanteṣu jātānāmanyebhyo vidadhātyajaḥ //

nāmabhedatapaḥ karmayajñākhyā lokasiddhaye /
ātmasiddhistu vedeṣu procyate daśabhiḥ kramaiḥ //

yaduktaṃ vedavādeṣu gahanaṃ vedadṛṣṭibhiḥ /
tadanteṣu yathāyuktaṃ kramayogena lakṣyate //

karmajo'yaṃ pṛthagbhāvo dvandvayukto hi dehinaḥ /
ātmasiddhistu vijñānājjahāti prāyaśo balam //

dve brahmaṇī veditavye śabdabrahma paraṃ ca yat /
śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati //

ālambhayajñāḥ kṣatrāśca haviryajñā viśaḥ smṛtāḥ /
paricārayajñāḥ śūdrāstu tapoyajñā dvijātayaḥ //

tretāyuge vidhistveṣa yajñānāṃ na kṛte yuge /
dvāpare viplavaṃ yānti yajñāḥ kaliyuge tathā //

apṛthagdharmiṇo martyā ṛksāmāni yajūṃṣi ca /
kāmyā iṣṭīḥ pṛthakdṛṣṭvā tapobhistapa eva ca //

tretāyāṃ tu samastā ye prādurāsanmahābalāḥ /
saṃyantāraḥ sthāvarāṇāṃ jaṅgamānāṃ ca sarvaśaḥ //

tretāyāṃ saṃhatā vedā yajñā varṇāstathaiva ca /
saṃrodhādāyuṣastvete vyasyante dvāpare yuge //

dṛśyante na ca dṛśyante vedāḥ kaliyuge'khilāḥ /
utsīdante sayajñāśca kevalā dharmapīḍitāḥ //

kṛte yuge yastu dharmo brāhmaṇeṣu pradṛśyate /
ātmavatsu tapovatsu śrutavatsu pratiṣṭhitaḥ //

sa dharmaḥ praiti saṃyogaṃ yathādharmaṃ yugeyuge /
vikriyante svadharmasthā vedavādā yathāgamam //

yathā viśvāni bhūtāni vṛṣṭyā bhūyāṃsi prāvṛṣi /
sṛjyante jaṅgamasthāni tathā dharmā yugeyuge //

yathartuṣvṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye /
dṛśyante tāni tānyeva tathā brahmaharādiṣu //

vihitaṃ kālanānātvamanādinidhanaṃ tathā /
kīrtitaṃ yatpurastātte tatsūte cāti ca prajāḥ //

dadāti bhavanasthānaṃ bhūtānāṃ saṃyamo yamaḥ /
svabhāvenaiva vartante dvandvayuktāni bhūriśaḥ //

sarvakālakriyā vedāḥ kartā kāryaṃ kriyāphalam /
proktaṃ te putra sarvaṃ vai yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi //