મહાભારત · અધ્યાય 12.238

આદ્યન્તં સર્વભૂતાનાં જ્ઞાતુમિચ્છામિ કૌરવ ।
ધ્યાનં કર્મ ચ કાલં ચ તથૈવાયુર્યુગેયુગે ॥

લોકતત્ત્વં ચ કાર્ત્સ્ન્યેન ભૂતાનામાગતિં ગતિમ્ ।
સર્ગશ્ચ નિધનં ચૈવ કુત એતત્પ્રવર્તતે ॥

ભેદકં ભેદતત્વં ચ તથાઽન્યેષાં મતં તથા । અવસ્થાત્રિતયં ચૈવ યાદૃશં ચ પિતામહ ॥

યદિ તેઽનુગ્રહે બુદ્ધિરસ્માસ્વિહ સતાં વર ।
એતદ્ભવન્તં પૃચ્છામિ તદ્ભવાન્પ્રબ્રવીતુ મે ॥

પૂર્વં હિ કથિતં શ્રુત્વા ભૃગુભાષિતમુત્તમમ્ ॥
ભરદ્વાજસ્ય વિપ્રર્ષેસ્તતો મે બુદ્ધિરુત્તમા ॥

જાતા પરમધર્મિષ્ઠા દિવ્યસંસ્થાનસંસ્થિતા ।
તતો ભૂયસ્તુ પૃચ્છામિ તદ્ભવાન્વક્તુમર્હતિ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અત્ર તે વર્તયિષ્યેઽહમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
જગૌ યદ્ભગવાન્વ્યાસઃ પુત્રાય પરિપૃચ્છતે ॥

અધીત્ય વેદાનખિલાન્સાઙ્ગોપનિષદસ્તથા ।
અન્વિચ્છન્નૈષ્ઠિકં કર્મ ધર્મનૈપુણદર્શનાત્ ॥

કૃષ્ણદ્વૈપાયનં વ્યાસં પુત્રો વૈયાસકિઃ શુકઃ ।
પપ્રચ્છ સંશયમિમં છિન્નધર્માર્થસંશયમ્ ॥
શ્રીશુક ઉવાચ ।

ભૂતગ્રામસ્ય ર્ક્તારં કાલજ્ઞાને ચ નિશ્ચિતમ્ ।
જ્ઞાનં બ્રહ્મ ચ યોગં ચ ગવાત્મકમિદં જગત્ ॥

ત્રિતયે ત્વેનમાયાતિ તથા હ્યેષોઽપિ વા પુનઃ ।
કેનૈવ ચ વિભાગઃ સ્યાત્તુરીયો લક્ષણૈર્વિના ॥

જ્ઞાનજ્ઞેયાન્તરે કોસૌ કોયં ભાવસ્તુ ભેદવત્ । યજ્જ્ઞાનં લક્ષણં ચૈવ તેષાં કર્તારમેવ ચ ।
બ્રાહ્મણસ્ય ચ યત્કૃત્યં તદ્ભવાન્વક્તુમર્હતિ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

તસ્મૈ પ્રોવાચ તત્સર્વં પિતા પુત્રાય પૃચ્છતે ।
અતીતાનાગતે વિદ્વાન્સર્વજ્ઞઃ સર્વધર્મવિત્ ॥

પૃચ્છતસ્તવ સત્પુત્ર યથાવત્કીર્તયામ્યહમ્ ।
શૃણુષ્વાવહિતો ભૂત્વા યથાઽવૃતમિદં જગત્ ॥

કાર્યાદિ કારણાન્તં યત્કાર્યાન્તં કારણાદિકમ્ ।
જ્ઞાનં તદુભયં વિત્ત્વા સત્યં ચ પરમં શુભમ્ ॥

બ્રહ્મેતિ ચાભિવિખ્યાતં તદ્વૈ પશ્યન્તિ સૂરયઃ ।
બ્રહ્મતેજોમયં ભૂતં ભૂતકારણમદ્ભુતમ્ ॥

આસીદાદૌ તતસ્ત્વાહુઃ પ્રાધાન્યમિતિ તદ્વિદઃ ।
ત્રિગુણાં તાં મહામાયાં વૈષ્ણવીં પ્રકૃતિં વિદુઃ ॥

તદીદૃશમનાદ્યન્તમવ્યક્તમજરં ધ્રુવમ્ ।
અપ્રતર્ક્યમવિજ્ઞેયં બ્રહ્માગ્રે વૈકૃતં ચ તત્ ॥

તદ્વૈ પ્રધાનમુદ્દિષ્ટં ત્રિસૂક્ષ્મં ત્રિગુણાત્મકમ્ ।
સમ્યગ્યોગગુણં સ્વસ્થં તદિચ્છાક્ષોભિતં મહત્ ॥

શક્તિત્રયાત્મિકા તસ્ય પ્રકૃતિઃ કારણાત્મિકા ।
અસ્વતન્ત્રા ચ સતતં વિદધિષ્ઠાનસંયુતા ॥

સ્વભાવાખ્યં સમાપન્ના મોહવિગ્રહધારિણી ।
વિવિધસ્યાસ્ય જીવસ્ય ભોગાર્થં સમુપાગતા ॥

યથા સન્નિધિમાત્રેણ ગન્ધક્ષોભાય જાયતે ।
મનસ્તદ્વદશેષસ્ય પરાત્પર ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

સૃષ્ટ્વા પ્રવિશ્ય તત્તસ્મિન્ક્ષોભયામાસ વિષ્ઠિતઃ ।
સાત્વિકો રાજસશ્ચૈવ તામસશ્ચ ત્રિધા મહાન્ ॥

પ્રધાનતત્વાદુદ્ભૂતો મહત્વાચ્ચ મહાન્સ્મૃતઃ ।
પ્રધાનતત્વમુદ્ભૂતં મહત્તત્વં સમાવૃણોત્ ॥

કાલાત્મનાઽભિભૂતં તત્કાલોંઽશઃ પરમાત્મનઃ ।
પુરુષશ્ચાપ્રમેયાત્મા સ એવ ઇતિ ગીયતે ॥

ત્રિગુણોસૌ મહાજ્ઞાતઃ પ્રધાન ઇતિ વૈ શ્રુતિઃ ॥

સાત્વિકો રાજસશ્ચૈવ તામસશ્ચ ત્રિધાત્મકઃ ।
ત્રિવિધોઽયમહઙ્કારો મહત્તત્વાદજાયત ॥

તામસોઽસાવહઙ્કારો ભૂતાદિરિતિ સઞ્જ્ઞિતઃ ।
ભૂતાનામાદિભૂતત્વાદ્રક્તાહિસ્તામસઃ સ્મૃતઃ ॥

ભૂતાદિઃ સ વિકુર્વાણઃ શિષ્ટં તન્માત્રકં તતઃ ।
સસર્જ શબ્દં તન્માત્રમાકાશં શબ્દલક્ષણમ્ ॥

શબ્દલક્ષણમાકાશં શબ્દતન્માત્રમાવૃણોત્ ।
તેન સમ્પીડ્યમાનસ્તુ સ્પર્શમાત્રં સસર્જ હ ॥

શબ્દમાત્રં તદાકાશં સ્પર્શમાત્રં સમાવૃણોત્ ।
સસર્જ વાયુસ્તેનાસૌ પીડ્યમાન ઇતિ શ્રુતિઃ ॥

સ્પર્શમાત્રં તદા વાયૂ રૂપમાત્રં સમાવૃણોત્ ।
તેન સમ્પીડ્યમાનસ્તુ સસર્જાગ્નિમિતિ શ્રુતિઃ ॥

રૂપમાત્રં તતો વહ્નિં સમુત્સૃજ્ય સમાવૃણોત્ ।
તેન સમ્પીડ્યમાનસ્તુ રસમાત્રં સસર્જ હ ॥

રુપમાત્રગતં તેજો રસમાત્રં સમાવૃણોત્ ।
તેન સમ્પીડ્યમાનસ્તુ સસર્જામ્ભ ઇતિ શ્રુતિઃ ॥

રસમાત્રાત્મકં ભૂયો રસં તન્માત્રમાવૃણોત્ ।
તેન સમ્પીડ્યમાનસ્તુ ગન્ધં તન્માત્રકં તતઃ ॥

સસર્જ ગન્ધં તન્માત્રમાવૃણોત્કરકં તતઃ ।
તેન સમ્પીડ્યમાનસ્તુ કાઠિન્યં ચ સસર્જ હ ॥

પૃથિવી જાયતે તસ્માદ્ગન્ધતન્માત્રજાત્તથા ॥

અમ્મયં સર્વમેવેદમાપસ્તસ્તમ્ભિરે પુનઃ ।
ભૂતાનીમાનિ જાતાનિ પૃથિવ્યાદીનિ વૈ શ્રુતિઃ ॥

ભૂતાનાં મૂર્તિરેવૈષામન્નં ચૈષાં મતા બુધૈઃ ।
તસ્મિંસ્તસ્મિંસ્તુ તન્માત્રા તન્માત્રા ઇતિ તે સ્મૃતાઃ ॥

તૈજસાનીન્દ્રિયાણ્યાહુર્દેવા વૈકારિકા દશ ।
એકાદશં મનશ્ચાત્ર દેવા વૈકારિકાઃ સ્મૃતાઃ ॥

એષામુદ્ધર્તકઃ કાલો નાનાભેદવદાસ્થિતઃ । પરમાત્મા ચ ભૂતાત્મા ગુણભેદેન સંસ્થિતઃ ।
એક એવ ત્રિધા ભિન્નઃ કરોતિ વિવિધાઃ ક્રિયાઃ ॥

બ્રહ્મા સૃજતિ ભૂતાનિ પાતિ નારાયણોઽવ્યયઃ ।
રુદ્રો હન્તિ જગન્મૂર્તિઃ કાલ એષ ક્રિયાબુધઃ ॥

કાલોપિ તન્મયોચિન્ત્યસ્ત્રિગુણાત્મા સનાતનઃ ।
અવ્યક્તોસાવચિન્ત્યોસૌ વર્તતે ભિન્નલક્ષણઃ ॥

કાલાત્મના ત્વિદં ભિન્નમભિન્નં શ્રૂયતે હિ યત્ । અનાદ્યન્તમજં દિવ્યમવ્યક્તમજરં ધ્રુવમ્ ।
અપ્રતર્ક્યમવિજ્ઞેયં બ્રહ્માગ્રે સમ્પ્રવર્તતે ॥

કાષ્ઠા નિમેષા દશ પઞ્ચ ચૈવ ત્રિંશત્તુ કાષ્ઠા ગણયેત્કલાં તામ્ ।
ત્રિંશત્કલશ્ચાપિ ભવેન્મુહૂર્તો ભાગઃ કલાયા દશમશ્ચ યઃ સ્યાત્ ॥

ત્રિંશન્મુહૂર્તં તુ ભવેદહશ્ચ રાત્રિશ્ચ સઙ્ખ્યા મુનિભિઃ પ્રણીતા ।
માસઃ સ્મૃતો રાત્ર્યહની ચ ત્રિંશુ ત્સંવત્સરો દ્વાદશમાસ ઉક્તઃ ॥

સંવત્સરં દ્વે અયને વદન્તિ સઙ્ખ્યાવિદો દક્ષિણમુત્તરં ચ ॥

પહોરાત્રૌ વિભજતે સૂર્યો માનુષલૌકિકૌ ।
રાત્રિઃ સ્વપ્નાય સંયાતિ ચેષ્ટાયૈ કર્મણામહઃ ॥

પિત્ર્યે રાત્ર્યહની માસઃ પ્રવિભાગસ્તયોઃ પુનઃ ।
શુક્લોઽહઃ કર્મચેષ્ટાયાં કૃષ્ણઃ સ્વપ્નાય શર્વરી ॥

દૈવે રાત્ર્યહની હ્યબ્દઃ પ્રવિભાગસ્તયોઃ પુનઃ ।
અહસ્તત્રોદગયનં રાત્રિઃ સ્યાદ્દક્ષિણાયનમ્ ॥

યે તે રાત્ર્યહની પૂર્વં કીર્તિતે દૈવલૌકિકે ।
તયોઃ સઙ્ખ્યાય વર્ષાગ્રં બ્રાહ્ને વક્ષ્યામ્યહઃ ક્ષપે ॥

તેષાં સંવત્સરાગ્નાણિ પ્રવક્ષ્યામ્યનુપૂર્વશઃ ।
કૃતે ત્રેતાયુગે ચૈવ દ્વાપરે ચ કલૌ તથા ॥

ચત્વાર્યાહુઃ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં તત્કૃતં યુગમ્ ।
તસ્ય તાવચ્છતી સન્ધ્યા સન્ધ્યાંશશ્ચ તથાવિધઃ ॥

ઇતરેષુ સસન્ધ્યેષુ સન્ધ્યાંશેષુ તતસ્ત્રિષુ ।
એકાપાયેન સંયાન્તિ સહસ્રાણિ શતાનિ ચ ॥

એતાનિ શાશ્વતાઁલ્લોકાન્ધારયન્તિ સનાતનાન્ ।
એતદ્બ્રહ્મવિદાં તાત વિદિતં બ્રહ્મ શાશ્વતમ્ ॥

ચતુષ્પાત્સકલો ધર્મઃ સત્યં ચૈવ કૃતે યુગ ।
નાધર્મેણાગમઃ કશ્ચિદ્યુગે તસ્મિન્પ્રવર્તતે ॥

ઇતરેષ્વાગમાદ્ધર્મઃ પાદશસ્ત્વવરોપ્યતે । સત્યં શૌત્રં તથાયુશ્ચ ધર્મશ્ચાપૈતિ પાદશઃ ।
ચૌર્યકાનૃતમાયાભિરધર્મશ્ચોપચીયતે ॥

અરોગાઃ સર્વસિદ્ધાર્થાશ્ચતુર્વર્ષશતાયુષઃ ।
કૃતે ત્રેતાયુગે ત્વેષાં પાદશો હ્રસતે વયઃ ॥

વેદવાદાશ્ચાનુયુગં હ્રસન્તીતીહ ન શ્રુતમ્ ।
આયૂંષિ ચાશિષશ્ચૈવ વેદસ્યૈવ ચ યત્ફલમ્ ॥

અન્યે કૃતયુગે ધર્માસ્ત્રેતાયાં દ્વાપરેઽપરે ।
અન્યે કલિયુગે ધર્મા યથાશક્તિ કૃતા ઇવ ॥

તપઃ પરં કૃતયુગે ત્રેતાયાં સત્યમુત્તમમ્ ।
દ્વાપરે યજ્ઞમેવાહુર્દાનમેવ કલૌ યુગે ॥

એતાં દ્વાદશસાહસ્ત્રીં યુગાખ્યાં કવયો વિદુઃ ।
સહસ્રપરિવર્તં તદ્બ્રાહ્મં દિવસમુચ્યતે ॥

રાત્રિસ્તુ તાવતી બ્રાહ્મી તદાદૌ વિશ્વમીશ્વરઃ ।
પ્રલયેત્માનમાવિશ્ય સુપ્ત્વાસોઽન્તે વિબુધ્યતે ॥

સહસ્રયુગપર્યન્તમહર્યદ્બ્રહ્મણે વિદુઃ ।
રાત્રિં યુગસહસ્રાં તાં તેઽહોરાત્રવિદો જનાઃ ॥

પ્રતિબુદ્ધો વિકુરુતે બ્રહ્માક્ષય્યં ક્ષપાક્ષયે ।
સૃજતે ચ મહદ્ભૂતં તસ્માદ્વ્યક્તાત્મકં મનઃ ॥

મનઃ સૃષ્ટિં વિકુરુતે ચોદ્યમાનં સિસૃક્ષયા ।
આકાશં જાયતે તસ્માત્તસ્ય શબ્દે ગુણો મતઃ ॥

આકાશાત્તુ વિકુર્વાણાત્સર્વગન્ધવહઃ શુચિઃ ।
બલવાઞ્જાયતે વાયુસ્તસ્ય સ્પર્શો ગુણો મતઃ ॥

વાયોરપિ વિકુર્વાણાજ્જ્યોતિર્ભવતિ ભાસ્વરમ્ ।
રોચનં જનયેચ્છુદ્ધં તદ્રૂપગુણમુચ્યતે ॥

જ્યોતિષોપિ વિકુર્વાણાદ્ભવન્ત્યાપો રસાત્મિકાઃ ।
અદ્ભ્યો ગન્ધવહા ભૂમિઃ પૂર્વેષાં સૃષ્ટિરુચ્યતે ॥

બ્રહ્મતેજોમયં શુક્લં યસ્ય સર્વમિદં જગત્ ।
એકસ્ય બ્રહ્મભૂતસ્ય દ્વયં સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ॥

અહર્મુખે વિવુદ્ધં તત્સૃજતે વિદ્યયા જગત્ ।
અગ્ર એવ મહદ્ભૂતમાશુ વ્યક્તાત્મકં મનઃ ॥

અભિભૂયેહ ચાતિષ્ઠદ્વ્યસૃદત્સપ્ત માનસાન્ ।
દૂરગં બહુધાગામિ પ્રાર્થનાસંશયાત્મકમ્ ॥

મનઃ સૃષ્ટિં ન કુરુતે ચોદ્યમાનં સિસૃક્ષયા ।
આકાશોજાયતે તસ્માત્તસ્ય શબ્દો ગુણો મતઃ ॥

આકાશાત્તુ વિકુર્વાણાત્સર્વગન્ધવહઃ શુચિઃ ।
બલવાઞ્જાયતે વાયુસ્તસ્ય સ્પર્શગુણં વિદુઃ ॥

વાયોરપિ વિકુર્વાણાજ્જ્યોતિર્ભૂતં તમોનુદમ્ ।
રોચિષ્ણુર્જાયતે તત્ર તદ્રૂપગુણમુચ્યતે ॥

જ્યોતિષોપિ વિકુર્વાણાદ્ભવન્ત્યાપો રસાત્મિકાઃ । અદ્ભ્યો ગન્ધવહા ભૂમિઃ પૂર્વેષાં સૃષ્ટિરુચ્યતે ॥

ગુણાઃ પૂર્વસ્ય પૂર્વસ્ય પ્રાપ્નુવન્ત્યુત્તરોત્તરમ્ ।
તેષાં યાવદ્ગુણં યદ્યત્તત્તાવદ્ગુણકં સ્મૃતમ્ ॥

ઉપલભ્યાપ્સુ ચેદ્ગન્ધં કેચિદ્બ્રયુરનૈપુણાત્ ।
પૃથિવ્યામેવ તં વિદ્યાદપાં વાયોશ્ચ સંશ્રિતમ્ ॥

એતે સપ્તવિધાત્માનો નાનાવીર્યાઃ પૃથક્પૃથક્ ।
નાશક્નુવન્પ્રજાઃ સ્રષ્ટુભસમાગમ્ય કૃત્સ્નશઃ ॥

તે સમેત્ય મહાત્માનો હ્યન્યોન્યમભિસંશ્રિતાઃ ।
શરીરાશ્રયણં પ્રાપ્તાસ્તતઃ પુરુષ ઉચ્યતે ॥

શ્રયણાચ્છરીરી ભવતિ મૂર્તિમાન્ષોડશાત્મકઃ ।
તમાવિશન્તિ ભૂતાનિ મહાન્તિ સહ કર્મણા ॥

સર્વભૂતાન્યુપાદાય તપસશ્ચરણાય હિ ।
આદિકર્તા મહાભૂતં તમેવાહુઃ પ્રજાપતિમ્ ॥

સ વૈ સૃજતિ ભૂતાનિ સ એવ પુરુષઃ પરઃ ।
અજો જનયતે બ્રહ્મા દેવર્ષિપિતૃમાનવાન્ ॥

લોકાન્નદીઃ સમુદ્રાંશ્ચ દિશઃ શૈલાન્વનસ્પતીન્ । નરકિન્નરરક્ષાંસિ વયઃ પશુમૃગોરગાન્ ।
અવ્યયં ચ વ્યયં ચૈવ દ્વયં સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ॥

તેષાં યે યાનિ કર્માણિ પ્રાક્સૃષ્ટ્યાં પ્રતિપેદિરે ।
તાન્યેવ પ્રતિપાદ્યન્તે સૃજ્યમાનાઃ પુનઃ પુનઃ ॥

હિંસ્રાહિંસ્રે મૃદુક્રૂરે ધર્માધર્માવૃત્તાનૃતે ।
તદ્ભાવિતાઃ પ્રપદ્યન્તે તસ્માત્તત્તસ્ય રોચતે ॥

મહાભૂતેષુ નાનાત્વમિન્દ્રિયાર્થેષુ મૂર્તિષુ ।
વિનિયોગં ચ ભૂતાનાં ધાતૈવ વિદધાત્યુત ॥

કેચિત્પુરુષકારં તુ પ્રાહુઃ કર્મવિદો જનાઃ ।
દૈવમિત્યપરે વિપ્રાઃ સ્વભાવં ભૂતચિન્તકાઃ ॥

પૌરુષં કર્મ દૈવં ચ ફલવૃત્તિસ્વભાવતઃ ।
ત્રય એતેઽપૃથગ્ભૂતા અવિવેકઃ કથઞ્ચન ॥

એવમેતચ્ચ દૈવં ચ દ્ભૂતં સૃજતે જગત્ ।
કર્મસ્થા વિષયં બ્રૂયુઃ સત્વસ્થાઃ સમદર્શિનઃ ॥

તતો નિઃશ્રેયસં જન્તોસ્તસ્ય મૂલં શમો દમઃ ।
તેન સર્વાનવાપ્નોતિ યાન્કામાન્મનસેચ્છતિ ॥

તપસા તદવાપ્નોતિ યદ્ભૂતં સૃજતે જગત્ ।
સ તદ્ભૂતશ્ચ સર્વેષાં ભૂતાનાં ભવતિ પ્રભુઃ ॥

ઋષયસ્તપસા વેદાનધ્યૈષન્ત દિવાનિશમ્ ।
અનાદિનિધના નિત્યા વાગુત્સૃષ્ટા સ્વયમ્ભુવા ॥

ઋષીણાં નામધેયાનિ યાશ્ચ વેદેષુ સૃષ્ટયઃ ।
નામ રૂપં ચ ભૂતાનાં કર્મણાં ચ પ્રવર્તનમ્ ॥

વેદશબ્દેભ્ય એવાદૌ નિર્મિમીતે સ ઈશ્વરઃ । નામધેયાનિ ચર્ષીણાં યાશ્ચ વેદેષુ સૃષ્ટયઃ ।
શર્વર્યન્તેષુ જાતાનામન્યેભ્યો વિદધાત્યજઃ ॥

નામભેદતપઃ કર્મયજ્ઞાખ્યા લોકસિદ્ધયે ।
આત્મસિદ્ધિસ્તુ વેદેષુ પ્રોચ્યતે દશભિઃ ક્રમૈઃ ॥

યદુક્તં વેદવાદેષુ ગહનં વેદદૃષ્ટિભિઃ ।
તદન્તેષુ યથાયુક્તં ક્રમયોગેન લક્ષ્યતે ॥

કર્મજોઽયં પૃથગ્ભાવો દ્વન્દ્વયુક્તો હિ દેહિનઃ ।
આત્મસિદ્ધિસ્તુ વિજ્ઞાનાજ્જહાતિ પ્રાયશો બલમ્ ॥

દ્વે બ્રહ્મણી વેદિતવ્યે શબ્દબ્રહ્મ પરં ચ યત્ ।
શબ્દબ્રહ્મણિ નિષ્ણાતઃ પરં બ્રહ્માધિગચ્છતિ ॥

આલમ્ભયજ્ઞાઃ ક્ષત્રાશ્ચ હવિર્યજ્ઞા વિશઃ સ્મૃતાઃ ।
પરિચારયજ્ઞાઃ શૂદ્રાસ્તુ તપોયજ્ઞા દ્વિજાતયઃ ॥

ત્રેતાયુગે વિધિસ્ત્વેષ યજ્ઞાનાં ન કૃતે યુગે ।
દ્વાપરે વિપ્લવં યાન્તિ યજ્ઞાઃ કલિયુગે તથા ॥

અપૃથગ્ધર્મિણો મર્ત્યા ઋક્સામાનિ યજૂંષિ ચ ।
કામ્યા ઇષ્ટીઃ પૃથક્દૃષ્ટ્વા તપોભિસ્તપ એવ ચ ॥

ત્રેતાયાં તુ સમસ્તા યે પ્રાદુરાસન્મહાબલાઃ ।
સંયન્તારઃ સ્થાવરાણાં જઙ્ગમાનાં ચ સર્વશઃ ॥

ત્રેતાયાં સંહતા વેદા યજ્ઞા વર્ણાસ્તથૈવ ચ ।
સંરોધાદાયુષસ્ત્વેતે વ્યસ્યન્તે દ્વાપરે યુગે ॥

દૃશ્યન્તે ન ચ દૃશ્યન્તે વેદાઃ કલિયુગેઽખિલાઃ ।
ઉત્સીદન્તે સયજ્ઞાશ્ચ કેવલા ધર્મપીડિતાઃ ॥

કૃતે યુગે યસ્તુ ધર્મો બ્રાહ્મણેષુ પ્રદૃશ્યતે ।
આત્મવત્સુ તપોવત્સુ શ્રુતવત્સુ પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥

સ ધર્મઃ પ્રૈતિ સંયોગં યથાધર્મં યુગેયુગે ।
વિક્રિયન્તે સ્વધર્મસ્થા વેદવાદા યથાગમમ્ ॥

યથા વિશ્વાનિ ભૂતાનિ વૃષ્ટ્યા ભૂયાંસિ પ્રાવૃષિ ।
સૃજ્યન્તે જઙ્ગમસ્થાનિ તથા ધર્મા યુગેયુગે ॥

યથર્તુષ્વૃતુલિઙ્ગાનિ નાનારૂપાણિ પર્યયે ।
દૃશ્યન્તે તાનિ તાન્યેવ તથા બ્રહ્મહરાદિષુ ॥

વિહિતં કાલનાનાત્વમનાદિનિધનં તથા ।
કીર્તિતં યત્પુરસ્તાત્તે તત્સૂતે ચાતિ ચ પ્રજાઃ ॥

દદાતિ ભવનસ્થાનં ભૂતાનાં સંયમો યમઃ ।
સ્વભાવેનૈવ વર્તન્તે દ્વન્દ્વયુક્તાનિ ભૂરિશઃ ॥

સર્વકાલક્રિયા વેદાઃ કર્તા કાર્યં ક્રિયાફલમ્ ।
પ્રોક્તં તે પુત્ર સર્વં વૈ યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ ॥