Mahabharata · Chapter 12.235

pūrvarūpāṇi me rājanpuruṣasya bhaviṣyataḥ /
parābhaviṣyataścaiva tanme brūhi pitāmaha //
bhīṣma uvāca /

mana eva manuṣyasya pūrvarūpāṇi śaṃsati /
bhaviṣyataśca bhadraṃ te tathaiva na bhaviṣyataḥ //

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam /
śriyā śakrasya saṃvādaṃ tannibodha yudhiṣṭhira //

mahatastapaso vyaṣṭyā paśyam̐llokau parāvarau /
sāmānyamṛṣibhirgatvā brahmalokanivāsibhiḥ //

brahmevāmitadīptaujāḥ śāntapāpmā mahātapāḥ /
vicacāra yathākālaṃ triṣu lokeṣu nāradaḥ //

kadācitprātarutthāya pispṛkṣuḥ salilaṃ śuci /
dhruvadvārabhavāṃ gaṅgāṃ jagāmāvatatāra ca //

merupādodbhavāṃ gaṅgāṃ nārāyaṇapadacyutām /
sa vīkṣamāṇo hṛṣṭātmā taṃ deśamabhijagmivān //

yaṃ--devajavākīrṇaṃ sūkṣmakāñjanavālukam /
gaṅgādvīpaṃ samāsādya nānāvṛkṣairalaṅkṛtam //

sālatālāśvakarṇānāṃ candanānāṃ ca rājibhiḥ /
maṇḍitaṃ vividhaiḥ puṣpairhaṃsakāraṇḍavāyutam //

nadīpulinamāsādya snātvā santarpya devatāḥ / jajāpa japyaṃ dharmātmā tanmayatvena bhāsvatā //

sahasranayanaścāpi vajrī śambarapākahā /
tasyā devarṣijuṣṭāyāstīramabhyājagāma ha //

tāvāplutya yatātmānau kṛtajapyau samāsataḥ /
nadyāḥ pulinamāsādya sūkṣmakāñcanavālukam //

puṇyakarmabhirākhyātā devarṣikathitāḥ kathāḥ / cakratustau tathā'sīnau maharṣikathitāstathā /
pūrvavṛttavyatītāni kathayantau samāhitau //

adya bhāskaramudyantaṃ raśmijālapuraskṛtam /
pūrṇamaṇḍalamālokya tāvutthāyopatasthatuḥ //

vivikte puṇyadeśe tu ramamāṇau mudā yutau /
dadṛśāte'ntarikṣe tau sūryasyodayanaṃ prati //

jyotirjvālasamākīrṇaṃ jyotiṣāṃ gaṇamaṇḍitam /
abhitastūdayantaṃ tamarkamarkamivāparam //

ākāśo dadṛśe jyotirudyatārciḥ samaprabham / arkasya tejasā tulyaṃ tadbhāskarasamaprabham /
tayoḥ samīpaṃ taṃ prāptaṃ pratyadṛśyata bhārata //

tatsuparṇārkaracitamāsthitaṃ vaiṣṇavaṃ padam /
bhābhirapratimaṃ bhāti trailokyamavabhāsayat //

dṛṣṭvā tau tu vikrāntau prāñjalī samupāsthitau /
kramātsamprekṣyamāṇau tau vimānaṃ divyamadbhutam //

tasmiṃstadā satīṃ kāntāṃ lokakāntāṃ parāṃ śubhām / dhātrīṃ lokasya ramaṇīṃ lokamātaramacyutām //

divyābhirupaśobhābhirapsarobhiḥ puraskṛtām /
bṛhatīmaṃśumatprakhyāṃ bṛhadbhānorivārciṣam //

nakṣatrakalpābharaṇāṃ tārāpaṅktisamasrajam /
śriyaṃ dadṛśatuḥ padmāṃ sākṣātpadmadalasthitām //

sā'varuhya vimānāgrādaṅganānāmanuttamā /
abhyāgacchantrilokeśaṃ śakraṃ carṣi ca nāradam //

nāradānugataḥ sākṣānmaghavāṃstāmupāgamat /
kṛtāñjalipuṭo devīṃ nivedyātmānamātmanā //

cakre cānupamāṃ pūjāṃ tasyāścāpi sa sarvaṃvit /
devarājaḥ śriyaṃ rājanvākyaṃ cedamuvāca ha //

kā tvaṃ kena ca kāryeṇa samprāptā cāruhāsini /
kutaścāgamyate subhru gantavyaṃ kva ca te śubhe //
śrīruvāca /

puṇyeṣu triṣu lokeṣu sarve sthāvarajaṅgamāḥ /
mamātmabhāvamicchanto yatante paramātmanā //

sā'haṃ vai paṅkaje jātā sūryaraśmiprabodhite /
bhūtyartaṃ sarvabhūtānāṃ padmā śrīḥ padmamālinī //

ahaṃ lakṣmīrahaṃ bhūtiḥ śrīścāhaṃ balasūdana /
ahaṃ śraddhā ca medhā ca sannatirvijitiḥ sthitiḥ //

ahaṃ dhṛtirahaṃ siddhirahaṃ sambhūtireva ca /
ahaṃ svāhā svadhā caiva saṃstutirniyatiḥ kṛtiḥ //

rājñāṃ vijayamānānāṃ senāgneṣu dhvajeṣu ca /
nivase dharmaśīlānāṃ viṣayeṣu pureṣu ca //

jitakāśini śūre ca sangrāmeṣvanivartini /
nivasāmi manuṣyendre sadaiva balasūdana //

dharmanitye mahābuddhau brahmaṇye satyavādini /
praśrite dānaśīle ca sadaiva nivasāmyaham //

asureṣvavasaṃ pūrvaṃ satyadharmanibandhanāt /
viparītāṃstu tānbuddhvā tvayi vāsamarocayam //
śakra uvāca /

kathaṃ vṛtteṣu daityeṣu tvamavātsīrvarānāne /
dṛṣṭvā ca kimihāgāstvaṃ hitvā daiteyadānavān //
śrīruvāca /

svadharmamanutiṣṭhatsu dhairyādacaliteṣu ca /
svargamārgābhirāmeṣu satveṣu niratā hyaham //

dānādhyayanayajñejyāpitṛdaivatapūjanam /
gurūṇāmatithīnāṃ ca teṣāṃ nityamavartata //

susammṛṣṭaguhāścāsañjitastrīkā hutāgnayaḥ /
guruśuśrūṣakā dāntā brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ //

śraddadhānā jitakrodhā dānaśīlā'nasūyavaḥ /
bhṛtaputrā bhṛtāmātyā bhṛtadārā hyanīrṣavaḥ //

amarṣeṇa na cānyonyaṃ spṛhayante kadācana /
na ca jātūpatapyanti dhīrāḥ parasamṛddhibhiḥ //

dātāraḥ sangrahītāra āryāḥ karuṇavedinaḥ /
mahāprasādā ṛjavo dṛḍhabhaktā jitendriyāḥ //

santuṣṭabhṛtyasacivāḥ kṛtajñāḥ priyavādinaḥ /
yathārhamānārthakarā hrīniṣevā yatavratāḥ //

nityaṃ parvasu susnātāḥ svanuliptāḥ svalaṅkṛtāḥ /
upavāsatapaḥ śīlāḥ pratītā brahmavādinaḥ //

nainānabhyudiyātsūryo naivāsvapsyanprageśayāḥ /
rātrau dadhi ca saktūṃśca nityameva vyavarjayan //

kālyaṃ ghṛtaṃ tu cānvīkṣya prayatā brahmavādinaḥ /
paṅgalyānyapi cāpaśyanbrahmāṇāṃścāpyapūjayan //

sadā hi dadatāṃ dharmyaṃ sadācāpratigṛhṇatām /
ardhaṃ ca rātryāḥ svapatāṃ divā cāsvapatāṃ tathā //

kṛpaṇānāthavṛddhānāṃ durbalāturayoṣitām / dayāṃ ca saṃvibhāgaṃ ca nityamevānvamodatām /
kālo yātaḥ sukhenaiva dharmamārge nivartatām //

trastaṃ viṣaṇṇamudvignaṃ bhayārtaṃ vyādhipīḍitam /
hṛtasvaṃ vyasanārtaṃ ca nityamāśvāsayanti te //

dharmamevānuvartante na hiṃsanti parasparam /
anukūlāśca kāryeṣu guruvṛddhopasevinaḥ //

pitṝndevātithīṃścaiva gurūṃścaivābhyapūjayan /
avaśeṣāṇi cāśnanti nityaṃ satyatapodhṛtāḥ //

naike'śnanti susampannaṃ na gacchanti parastriyam /
sarvabhūteṣvavartanta yathā'tmani dayāṃ prati //

naivākāśe na paśuṣu nāyonau ca na parvasu /
indriyasya visargaṃ te rocayanti kadācana //

nityaṃ dānaṃ tathā dākṣyamārjavaṃ caiva nityadā /
utsāho'thānahakāraḥ paramaṃ sauhṛdaṃ kṣamā //

satyaṃ dānaṃ tapaḥ śaucaṃ kāruṇyaṃ vāganiṣṭhurā /
mitreṣu cānabhidrohaḥ sarvaṃ teṣvabhavatprabho //

nidrā tandrīrasamprītirasūyā'thānavekṣitā /
aratiśca viṣādaśca spṛhā cāpyaviśanna tān //

sā'hamevanguṇeṣveva dānaveṣvavasaṃ purā /
prajāsargamupādāya yāvadguṇaviparyayam //

tataḥ kālaviparyāse teṣāṃ guṇaviparyayāt /
apaśyaṃ nirgataṃ dharmaṃ kāmakrodhavaśātmanām //

sabhāsadāṃ ca vṛddhānāṃ satāṃ kathayatāṃ kathāḥ /
prāhasannabhyasūyaṃśca sarvabuddhāngurūnparān //

yuvānaśca samāsīnā vṛddhānapi gatānsataḥ /
nābhyutthānābhivādābhyāṃ yathāpūrvamapūjayan //

vartayatyeva pitari putraḥ prabhavate tathā /
amitrabhṛtyatāṃ prāpya khyāpayantyanapatrapāḥ //

tathā dharmādapetena karmaṇā garhitena ye /
mahataḥ prāpnuvantyarthāṃsteṣāṃ tatrābhavatspṛhā //

uccaiścābhyavadanrātrau nīcaistatrāgnirajvalat /
putrāḥ pitṛnatyacarannāryaścātyacaranpatīn //

mātaraṃ pitaraṃ vṛddhamācāryamatithiṃ gurum /
gurutvānnābhyanandanta kumārānnānvapālayan //

bhikṣāṃ balimadattvā ca svayamannāni bhuñjate /
aniṣṭvā'saṃvibhajyātha pitṛdevātithīngurūn //

na śaucamanvaruddhyanta teṣāṃ sūdajanāstathā /
manasā karmaṇā vācā bhakṣyamāsīdanāvṛtam //

bālānāṃ prekṣamāṇānāṃ bhaktānyaśnanti mohitāḥ /
eko dāso bhavetteṣāṃ teṣāṃ dāsīdvayaṃ tathā //

trigavā dānavāḥ keciccaturojāstathā pare /
ṣaḍaśvāḥ saptamātaṅgāḥ pañcamāhiṣikāḥ pare //

rātrau dadhi ca saktūṃśca nityamevāvivarjitāḥ /
antardaśāhe cāśnanti gavāṃ kṣiraṃ vicetanāḥ //

kramadohaṃ na kurvanti vatsastanyāni bhuñjate /
anāthāṃ kṛpaṇāṃ bhāryāṃ ghnanti nityaṃ śapanti ca //

śūdrānnapuṣṭā viprāstu nirlajjāśca bhavantyuta /
sankīrṇāni ca dhānyāni nātyavekṣatkuṭumbinī //

mārjārakukkuṭaśvānaiḥ krīḍāṃ kurvanti mānavāḥ /
gṛhe kaṇṭakino vṛkṣāstathā niṣpāvavallarī //

yajñiyāśca tathā vṛkṣāsteṣāmāsandurātmanām /
kūpasnānaratā nityaṃ parvamaithunagāminaḥ //

tilānaśnanti rātrau ca tailābhyaktāśca śerate /
vibhītakakarañjānāṃ chāyāmūlanivāsinaḥ //

karavīraṃ ca te puṣpaṃ dhārayanti ca mohitāḥ /
padmabijāni khādanti puṣpaṃ jighranti mohitāḥ //

na bhokṣyanti tathā nityaṃ daityāḥ kālena mohitāḥ /
nindanti stavanaṃ viṣṇostasya nityadviṣo janāḥ //

homadhūmo na tatrāsīdvedaghoṣastathaiva ca /
yajñāśca na pravartante yathāpūrvaṃ gṛhegṛhe //

śiṣyācāryakramo nāsītputrairātmapituḥ pitā /
viṣṇuṃ brahmaṇyadeveśaṃ hitvā pāṣaṇḍamāśritāḥ //

havyakavyavihīnāśca jñānādhyayanavarjitāḥ / devasvādānarucayo brahmasvarucayastathā /
stutimaṅgalahīnāni devasthānāni sarvaśaḥ //

viprakīrṇāni dhānyāni kākamūṣikabhojanam /
apāvṛtaṃ payotiṣṭhaducchiṣṭāścāspṛśandhṛtam //

kuddālaṃ dātrapiṭakaṃ prakīrṇaṃ kāṃsyabhojanam /
dravyopakaraṇaṃ sarvaṃ nānvavaikṣatkuṭumbinī //

prākārāgāravidhvaṃsānna sma te pratikurvate /
kṣudrāḥ saṃskārahīnāśca nāryo hyudarapoṣaṇāḥ //

śaucācāraparibhraṣṭā nirlajjā bhogavañcitāḥ / ubhābhyāmeva pāṇibhyāṃ śiraḥ kaṇḍūyanānvitāḥ /
gṛhajālābhisaṃsthānā hyāsaṃstatra striyaḥ punaḥ //

śvaśrūśvaśurayormadhye bhartāraṃ kṛtakaṃ yathā / prekṣayanti ca nirlajjā nāryaḥ kulajalakṣaṇāḥ //

nādriyante paśūnbaddhvā yavasenodakena ca / bālānāṃ prekṣamāṇānāṃ svayaṃ bhakṣyamabhakṣayan /
tathā bhṛtyajanaṃ sarvamasantarpya ca dānavāḥ //

pāyasaṃ kṛsaraṃ māṃsamapūpānatha śaṣkulīḥ /
apācayannātmano'rthe vṛthā māṃsānyabhakṣayan //

utsūryaśāyinaścāsansarve cāsanprageśayāḥ /
āvṛttakalahāścātra divārātraṃ gṛhegṛhe //

anāryāścāryamāsīnaṃ paryupāsanna tatra ha /
āśramasthānvikarmasthāḥ prādviṣanta parasparam //

sankarāścābhyavartanta na ca śaucamavartata / ye ca vedavido viprā vispaṣṭamanucaśca ye /
nirantaraviśeṣāste bahumānāvamānayoḥ //

bhāvamābharaṇaṃ veṣaṃ gataṃ sthitamavekṣitam /
asevanta bhujiṣyā vai durjanācaritaṃ vidhim //

striyaḥ puruṣaveṣeṇa puṃsaḥ strīveṣadhāriṇaḥ /
krīḍārativihāreṣu parāṃ mudamavāpnuvan //

prabhavadbhiḥ purā dāyānarhebhyaḥ pratipāditān /
nābhyavarntata nāstikyādvartantaḥ sambhaveṣvapi //

mitreṇābhyarthitaṃ dravyamarthī saṃśrayate kvacit /
vālakoṭyagramātreṇa svārthenāghnata tadvasu //

parasvādānarucayo vipaṇavyavahāriṇaḥ /
adṛśyantāryavarṇaṣu śṛdrāścāpi tapodhanāḥ //

adhīyate'vratāḥ kecidvṛthā vratamathāpare /
aśuśrūṣurguroḥ śiṣyaḥ kaścicchipyasakho guruḥ //

pitā caiva janitrī ca śrāntau vṛttotsavāviva /
aprabhutve sthitau vṛddhāvannaṃ prārthayataḥ sutān //

tatra vedavidaḥ prājñā gāmbhīrye sāgaropamāḥ /
kṛṣyādiṣvabhavansaktā mūrkhāḥ śrāddhānyabhuñjata //

prātaḥ sāyaṃ ca supraśnaṃ kalpanaṃ preṣaṇakriyāḥ /
śiṣyānaprahitāsteṣāmakurvanguravaśca ha //

śvaśrūśvaśurayoragre vadhūḥ preṣyānaśāsata /
anvaśāsacca bhartāraṃ samāhvāyābhijalpati //

prayatnenāpi cārakṣaccittaṃ putrasya vai pitā /
vyabhajaccāpi saṃrambhādduḥkhavāsaṃ tathā'vasat //

agnidāhena corairvā rājabhirvā hṛtaṃ dhanam /
dṛṣṭvā dveṣātprāhasanta suhṛtsambhāvitā hyapi //

kṛtaghnā nāstikāḥ pāpā gurudārābhimarśinaḥ /
śvaśurānugatāḥ sarve hyutsṛjya pitarau sutāḥ //

svakarmaṇā ca jāto'hamityevaṃvādinastathā / abhakṣyabhakṣaṇaratā nirmaryādā hatatviṣaḥ //

teṣvevamādīnācārānācaratsu viparyaye /
nāhaṃ devendra vatsyāmi dānaveṣviti me matiḥ //

tanmāṃ svayamanuprāptābhinanda śacīpate /
tvayā'rcitāṃ māṃ deveśa puro dhāsyanti devatāḥ //

yatrāhaṃ tatra matkāntā madviśiṣṭā madarpaṇāḥ /
saptadevyo jayāṣṭabhyo vāsameṣyanti te'ṣṭadhā //

āśā śraddhā dhṛtiḥ kṣāntirvijitiḥ sannatiḥ kṣamā /
aṣṭamī vṛttiretāsāṃ purogā pākaśāsana //

tāścāhaṃ cāsurāṃstyaktvā yuṣmadviṣayamāgatāḥ /
tridaśeṣu nivatsyāmo dharmaniṣṭhāntarātmasu //

ityuktavacanāṃ devīṃ prītyarthaṃ ca nanandatuḥ /
nāradaścātra devarṣirvṛtrahantā ca vāsavaḥ //

tato'nalasakho vāyuḥ pravavau devavartmasu /
iṣṭagandhaḥ sukhasparśaḥ sarvendriyasukhāvahaḥ //

śucau cābhyarthite deśe tridaśāḥ prāyaśaḥ sthitāḥ /
lakṣmīsahitamāsīnaṃ maghavantaṃ didṛkṣavaḥ //

tato divaṃ prāpya sahasralocanaḥ / striyopapannaḥ suhṛdā maharṣiṇā /
rathena haryaśvayujā surarṣabhaḥ sadaḥ surāṇāmabhisatkṛto yayau //

atheṅgitaṃ vajradharasya nāradaḥ śriyaśca devyā manasā vicārayan /
śriyai śaśaṃsāmaradṛṣṭapauruṣaḥ śivena tatrāgamanaṃ maharṣibhiḥ //

tato'mṛtaṃ dyauḥ pravavarṣa bhāsvatī pitāmahasyāyatane svayambhuvaḥ /
anāhatā dundubhayo'tha nedire tathā prasannāśca diśaścakāśire //

yathartu sasyeṣu vavarṣa vāsavo na dharmamārgādvicacāla kaścana /
anekaratnākarabhūṣaṇā ca bhūḥ sughoṣaghoṣāśca divaukasāṃ jaye //

kriyābhirāmā manujā manasvino babhuḥ śubhe puṇyakṛtāṃ pathi sthitāḥ /
narāmarāḥ kinnarayakṣarākṣasāḥ samṛddhimantaḥ sumanasvino'bhavan //

na jātvakāle kusumaṃ kutaḥ phalaṃ papāta vṛkṣātpavaneritādapi /
rasapradāḥ kāmadughāśca dhenavo na dāruṇā vāgvicacāra kasyacit //

imāṃ saparyāṃ saha sarvakāmadaiḥ śriyāśca śakrapramukhaiśca daivataiḥ /
paṭhanti ye viprasadaḥ samāgatāḥ samṛddhakāmāḥ śriyamāpnuvanti te //

tvayā kurūṇāṃ vara yatpracoditaṃ bhavābhavasyeha paraṃ nidarśanam /
tadadya sarvaṃ parikīrtitaṃ mayā parīkṣya tattvaṃ parigantumarhasi //

saṃsmṛtya buddhīndriyagocarātigaṃ svagocare sarvakṛtālayaṃ tam /
hariṃ mahāpāgraharaṃ janāste saṃsmṛtya sampūjya vidhūtapāpāḥ //

yamaiśca nityaṃ niyamaiśca saṃyatā statvaṃ ca viṣṇoḥ paripaśyamānāḥ /
devānusāreṇa vimuktiyogaṃ te gāhamānāḥ paramāpnuvanti //

evaṃ rājendra satataṃ japahomaparāyaṇaḥ /
vāsudevaparo nityaṃ jñānadhyānaparāyaṇaḥ //

dānadharmaratirnityaṃ prajāstvaṃ paripālaya / vāsudevaparo nityaṃ jñānadhyānaparāyaṇān /
viśeṣeṇārcayethāstvaṃ satataṃ paryupāsva ca //