Mahabharata · Chapter 12.234

magnasya vyasane kṛcchre kiṃ śreyaḥ puruṣasya hi /
bandhunāśe mahīpāla rājyanāśe'thavā punaḥ //

tvaṃ hi naḥ paramo vaktā loke'sminbharatarṣabha /
etadbhavantaṃ pṛcchāmi tanme tvaṃ vaktumarhasi //
bhīṣma uvāca /

putradāraiḥ sukhaiścaiva viyaktasya dhanena ca / magnasya vyasane kṛcchre dhṛtiḥ śreyaskarī nṛpa /
dhairyeṇa yuktasya sataḥ śarīraṃ na viśīryate //

[viśokatā sukhaṃ dhatte dhatte cārogyamuttamam.] ārogyācca śarīrasya sa punarvindate śriyam //

yaśca prājño narastāta sātvikīṃ vṛttimāsthitaḥ /
tasyaiśvaryaṃ ca dhairyaṃ ca vyavasāyaśca karmasu //

atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam /
balivāsavasaṃvādaṃ punareva yudhiṣṭhira //

vṛtte devāsure yuddhe daityadānavasankṣaye /
viṣṇukrānteṣu lokeṣu devarāje śatakratau //

ijyamāneṣu deveṣu cāturvarṇye vyavasthite /
samṛdhyamāne trailokye prītiyukte svayambhuvi //

rudrairvasubhirādityairaśvibhyāmapi carṣibhiḥ /
gandharvairbhujagendraiśca siddhaiścānyairvṛtaḥ prabhuḥ //

caturdantaṃ sudāntaṃ ca vāraṇendraṃ śriyā vṛtam /
āruhyairāvaṇaṃ śakrastrailokyamanusaṃyayau //

sa kadācitsamudrānte kasmiṃścidgirigahvare /
baliṃ vairocaniṃ vajrī dadarśopasasarpa ca //

tamairāvatamūrdhasthaṃ prekṣya devagaṇairvṛtam /
surendramindraṃ daityendro na śuśoca na vivyathe //

dṛṣṭvā tamavikārasthaṃ tiṣṭhantaṃ nirbhayaṃ balim /
adhirūḍho dvipaśreṣṭhamityuvāca śatakratuḥ //

daitya na vyathase śauryādathavā vṛddhasevayā /
tapasā bhāvitatvādvā sarvathaitatsuduṣkaram //

śatrubhirvaśamānīto hīnaḥ sthānādanuttamāt /
vairocane kimāśritya śocitavye na śocasi //

śraiṣṭyaṃ prāpya svajātīnāṃ bhuktvā bhogānanuttamān /
hṛtasvaratnarājyastvaṃ brūhi kasmānna śocasi //

īśvaro hi purā bhūtvā pitṛpaitāmahe pade /
tattvamadya hṛtaṃ dṛṣṭvā sapatnaiḥ kiṃ na śocasi //

baddhaśca vāruṇaiḥ pāśairvajreṇa ca samāhataḥ /
hṛtadāro hṛtadhano brūhi kasmānna śocasi //

naṣṭaśrīrvibhavabhraṣṭo yanna śocasi duṣkaram /
trailokyarājyanāśe hi ko'nyo jīvitumutsahet //

etaccānyacca paruṣaṃ bruvantaṃ paribhūya tam /
śrutvā duḥkhamasambhrānto balirvairocano'bravīt //

nigṛhīte mayi bhṛśaṃ śakra kiṃ katthitena te /
vajramudyamya tiṣṭhantaṃ paśyāmi tvāṃ purandara //

aśaktaḥ pūrvamāsīstvaṃ kathañcicchaktatāṃ gataḥ /
kastvadanya imāṃ vācaṃ sukrūrāṃ vaktumarhati //

yastu śatrorvaśasthasya śakto'pi kurute dayām /
hastaprāptasya vīrasya taṃ caiva puruṣaṃ viduḥ //

aniścayo hi yuddheṣu dvayorvivadamānayoḥ /
ekaḥ prāpnoti vijayamekaścaiva parājayam //

mā ca te bhūtsvabhāvo'yaṃ mayi dānavapuṅgave /
īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ vikrameṇa jito balāt //

naitadasmatkṛtaṃ śakra naitacchakra kṛtaṃ tvayā /
yattvamevaṃ gato vajrinyadvā'pyevaṃ gatā vayam //

ahamāsaṃ yathā'dya tvaṃ bhavitā tvaṃ yathā vayam /
māvamaṃsthā mayā karma duṣkṛtaṃ kṛtamityuta //

sukhaduḥkhe hi puruṣaḥ paryāyeṇādhigacchati /
paryāyeṇāsi śakratvaṃ prāptaḥ śakra na karmaṇā //

kālaḥ kāle nayati māṃ tvāṃ ca kālo nayatyayam /
tenāhaṃ tvaṃ yathā nādya tvaṃ cāpi na yathā vayam //

na mātṛpitṛśuśrūṣā na ca daivatapūjanam /
nānyo guṇasamācāraḥ puruṣasya sukhāvahaḥ //

na vidyā na tapo dānaṃ na mitrāṇi na bāndhavāḥ /
śaknuvanti paritrātuṃ naraṃ kālena pīḍitam //

nāgāminamanarthaṃ hi pratighātaśatairapi /
śaknuvanti prativyoḍhumṛte buddhibalānnarāḥ //

paryāyairhanyamānānāṃ paritrātā na vidyate /
idaṃ tu duḥkhaṃ yacchakra kartā'hamiti manyase //

yadi kartā bhavetkartā na kriyeta kadācana /
yasmāttu kriyate kartā tasmātkartā'pyanīśvaraḥ //

kālena tvā'hamajayaṃ kālenāhaṃ jitastvayā /
gantā gatimatāṃ kālaḥ kālaḥ kalayati prajāḥ //

indra prākṛtayā buddhyā pralapannāvabuddhyase /
kecittvāṃ bahumanyante śraiṣṭhyaṃ prāptaṃ svakarmaṇā //

kathamasmadvidho nāma jānam̐llokapravṛttayaḥ /
kālenābhyāhataḥ śocenmuhyedvā'pyathavibhramet //

kathaṃ kālaparītasya mama vā madvidhasya vā /
buddhirvyasanamāsādya bhinnā nauriva sīdati //

ahaṃ ca tvaṃ ca ye cānye bhaviṣyanti surādhipāḥ /
te sarve śakra yāsyanti mārgamindraśatairgatam //

tvāmapyevaṃ sudurdharṣaṃ jvalantaṃ parayā śriyā /
kāle pariṇate kālaḥ kalayiṣyati māmiva //

bahūnīndrasahasrāṇi daivatānāṃ yuge yuge /
abhyatītāni kālena kālo hi duratikramaḥ //

idaṃ tu labdhvā saṃsthānamātmānaṃ bahu manyase /
sarvabhūtabhavaṃ devaṃ brahmāṇamiva śāśvatam //

na cedamacalaṃ sthānamanantaṃ vā'pi kasyacit /
tvaṃ tu bāliśayā buddhyā mamedamiti manyase //

aviśvaste viśvasiṣi manyase vā'dhruve dhruvam /
nityaṃ kālaparītātmā bhavatyevaṃ sureśvara //

mameyamiti mohāttvaṃ rājaśriyamabhīpsasi /
neyaṃ tava na cāsmākaṃ na cānyeṣāṃ sthirā matā //

atikramya bahūnanyāṃstvayi tāvadiyaṃ gatā /
kañcitkālamiyaṃ sthitvā tvayi vāsava cañcalā //

gaurnivāsamivotsṛjya punaranyaṃ gamiṣyati /
sureśā ye hyatikrāntāstānna saṃkhyātumutsahe //

tvatto bahutarāścānye bhaviṣyanti purandara /
savṛkṣauṣadhigulmeyaṃ sasaritparvatākarā //

tānidānīṃ na paśyāmi yairbhukteyaṃ purā mahī /
pṛthurailo mayo bhīmo narakaḥ śambarastathā //

aśvagrīvaḥ pulomā ca svarbhānuramitaprabhaḥ] prahlādo namucirdakṣo vipracittirvirocanaḥ //

hrīniṣevaḥ suhotraśca bhūrihā puṣpavānvṛṣaḥ /
satyeṣurṛṣabho bāhuḥ kapilāśvo nirūpakaḥ //

bāṇaḥ kārtasvaro vahnirviśvadaṃṣṭro'tha nairṛtiḥ /
sankoco'tha varītākṣo varāhāśvo ruciprabhaḥ //

viśvajitpratirūpaśca vṛṣāṇḍo viṣkaro madhuḥ /
hiraṇyakaśipuścaiva kaiṭabhaścaiva dānavaḥ //

daiteyā dānavāścaiva sarve te nairṛtaiḥ saha /
ete cānye ca bahavaḥ pūrve pūrvatarāśca ye //

daityendrā dānavendrāśca yāṃścānyānanuśuśrum /
bahavaḥ pūrvadaityendrāḥ santyajya pṛthivīṃ gatāḥ //

kālenābhyāhatāḥ sarve kālo hi balavattaraḥ /
sarvaiḥ kratuśatairiṣṭaṃ na tvamekaḥ śatakratuḥ //

sarve dharmaparāścāsansarve satatasatriṇaḥ /
antarikṣacarāḥ sarve sarve'bhimukhayodhinaḥ //

sarve saṃhananopetāḥ sarve parighabāhavaḥ / sarve māyāśatadharāḥ sarve te kāmarūpiṇaḥ /
sarve samaramāsādya na śrūyante parājitāḥ //

sarve satyavrataparāḥ sarve kāmavihāriṇaḥ /
sarve vedavrataparāḥ sarve caiva bahuśrutāḥ //

sarve sammatamaiśvaryamīśvarāḥ pratipedire /
na caiśvaryamadasteṣāṃ bhūtapūrvo mahātmanām //

sarve yathārhadātāraḥ sarve vigatamatsarāḥ /
sarve sarveṣu bhūteṣu yathāvatpratipedare //

sarve dākṣāyaṇīputrāḥ prājapatyā mahābalāḥ /
jvalantaḥ pratapantaśca kālena pratisaṃhṛtāḥ //

tvaṃ caivemāṃ yadā bhuktvā pṛthivīṃ tyakṣyase punaḥ /
na śakṣyasi tadā śakra niyantuṃ śokamātmanaḥ //

muñcecchāṃ kāmabhogeṣu muñjemaṃ śrībhavaṃ madam /
evaṃ svarājyanāśe tvaṃ śokaṃ samprasahiṣyasi //

śokakāle śuco mā tvaṃ harṣakāle ca mā hṛṣaḥ /
atītānāgataṃ hitvā pratyutpannena vartaya //

māṃ cedabhyāgataḥ kālaḥ sadā yuktamatandritaḥ /
kṣamasva na cirādindra tvāmapyupagamiṣyati //

trāsayanniva devendra vāgbhistakṣasi māmiha /
saṃyate mayi nanaṃ tvamātmānaṃ bahu manyase //

kālaḥ prathamamāyānmāṃ pañcāttvāmanudhāvati /
tena garjasi devendra pūrvaṃ kālahate mayi //

ko hi sthātumalaṃ loke mama kruddhasya saṃyuge /
kālastu balavānprāptastena tiṣṭhasi vāsava //

yattadvarṣasahasrāntaṃ tūrṇaṃ bhavitumarhati /
yathā me sarvagātrāṇi na susthāni mahaujasaḥ //

ahamaindrāccyutaḥ sthānāttvamindraḥ prakṛto divi /
sucitre jīvaloke'sminnupāsyaḥ kālaparyayaḥ //

kiṃ hi kṛtvā svamindro'dya kiṃ vā kṛtvā vayaṃ cyutāḥ /
kālaḥ kartā vikartā ca sarvamanyadakāraṇam //

nāśaṃ vināśamaiśvaryaṃ sukhaduḥkhe bhavābhavau /
vidvānprāpyaivamatyarthaṃ na prahṛṣyenna ca vyathet //

tvameva hīndra vetthāsmānvedāhaṃ tvāṃ ca vāsava /
kiṃ katthase māṃ kiñca tvaṃ kālena nirapatrayaḥ //

tvameva hi purā vettha yattadā pauruṣaṃ mama /
samareṣu ca vikrāntaṃ paryāptaṃ tannidarśanam //

ādityāścaiva rudrāśca sādhyāśca vasubhiḥ saha /
mayā vinirjitāḥ pūrvaṃ marutaśca śacīpate //

tvameva śakra jānāsi devāsurasamāgame /
sametā vibudhā bhagnāstarasā samare mayā //

parvatāścāsakṛtkṣiptāḥ savanāḥ savanaukasaḥ /
saśṛṅgaśikharā bhagnāḥ samare mūrdhniṃ te mayā //

kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ kālo hi duratikramaḥ /
na hi tvāṃ notsahe hantuṃ savajramapi muṣṭinā //

na tu vikramakālo'yaṃ kṣamākālo'yamāgataḥ /
tena tvāṃ marṣaye śakra durmarṣaṇatarastvayā //

taṃ māṃ pariṇate kāle parītaṃ kālavahninā /
niyataṃ kālapāśena baddhaṃ śakra vikatthase //

ayaṃ sa puruṣaḥ śyāmo lokasya duratikramaḥ /
baddhvā tiṣṭhati māṃ raudraḥ paśuṃ raśanayā yathā //

lābhālābhau sukhaṃ duḥkhaṃ kāmakrodhau bhavābhavau /
vadho bandhapramokṣaśca sarvaṃ kālena labhyate //

nāhaṃ kartā na kartā tvaṃ kartā yastu sadā prabhuḥ /
soyaṃ pacati kālo māṃ vṛkṣe phalamivāgatam //

yānyeva puruṣaḥ kurvansukhaiḥ kālena yujyate /
punastānyeva kurvāṇo duḥkhaiḥ kālena yujyate //

na ca kālena kālajñaḥ spṛṣṭaḥ śocitumarhati /
tena śakra na śocāmi nāsti śoke sahāyatā //

yadā hi śocataḥ śoko vyasanaṃ nāṣakarṣati /
sāmarthyaṃ śocato nāstītyato'haṃ nādya śocimi //
bhīṣma uvāca /

evamuktaḥ sahasrākṣo bhagavānpākaśāsanaḥ /
pratisaṃhṛtya saṃrambhamityuvāca śatakratuḥ //

savajramudyataṃ bāhuṃ dṛṣṭvā pāśāṃśca vāruṇān /
kasyeha na vyathedbuddhirmṛtyorapi jighāṃsataḥ //

sā te na vyathate buddhiracalā tattvadarśinī /
vruvanna vyathase'dya tvaṃ dhairyātsatyaparākrama //

ko hi viśvāsamartheṣu śarīre vā śarīrabhṛt /
kartumutsahate loke dṛṣṭvā samprasthitaṃ jagat //

ahamapyevamevainaṃ lokaṃ jānāmyaśāśvatam /
kālāgnāvāhitaṃ ghore guhye satatage'kṣare //

na cātra parihāro'sti kālaspṛṣṭasya kasyacit /
sūkṣmāṇāṃ mahatāṃ caiva bhūtānāṃ paripacyatām //

anīśasyāpramattasya bhūtāni pacataḥ sadā /
anivṛttasya kālasya kṣayaṃ prāpto na mucyate //

apramattaḥ pramatteṣu kālo jāgarti dehiṣu /
prayatnenāpyapakrānto dṛṣṭapūrvo na kenacit //

purāṇaḥ śāśvato dharmaḥ sarvaprāṇabhṛtāṃ samaḥ /
kālo na parihāryaśca na cāsyāsti vyatikramaḥ //

ahorātrāṃśca māsāṃśca kṣaṇānkāṣṭhā lavānkalāḥ /
sampīḍayati yaḥ kālo vṛddhiṃ vārdhupiko yathā //

idamadya kariṣyāmi śvaḥ kartā'smīti vādinam /
kālo harati samprāpto nadīvega iva drumam //

idānīṃ tāvadevāsau mayā dṛṣṭaḥ kathaṃ mṛtaḥ /
iti kālena hriyatāṃ pralāpaḥ śrūyate nṛṇām //

naśyantyarthāstathā bhogāḥ sthānamaiśvaryameva ca /
jīvitaṃ jīvalokasya kālenāgamya nīyate //

ucchrāyā vinipātāntā bhāvo'bhāvaḥ sa eva ca /
anityamadhruvaṃ sarvaṃ vyavasāyo hi duṣkaraḥ //

sā te na vyathate buddhiracalā tattvadarśinī /
ahamāsaṃ purā ceti manasā'pi na buddhyate //

kālenākramya loke'sminpacyamāne balīyasā /
ajyeṣṭhamakaniṣṭhaṃ ca kṣipyamāṇo na buddhyate //

īrṣyābhimānalobheṣu kāmakrodhabhayeṣu ca /
spṛhāmohābhimāneṣu lokaḥ sakto vimuhyati //

bhavāṃstu bhāvatattvajño vidvāñjñānataponvitaḥ /
kālaṃ paśyati suvyaktaṃ pāṇāvāmalakaṃ yathā //

kālacāritratattvajñaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ /
vairocate kṛtārtho'si spṛhaṇīyo vijānatām //

sarvaloko hyayaṃ manye buddhyā parigatastvayā /
viharansarvatomukto na kvacicca viṣīdasi //

rajaśca hi tamaśca tvāṃ spṛśate na jitendriyam /
niṣprītiṃ naṣṭasantāpamātmānaṃ tvamupāsase //

suhṛdaṃ sarvabhūtānāṃ nirvairaṃ śāntamānasam /
dṛṣṭvā tvāṃ mama sañjātā tvayyanukrośinī matiḥ //

nāhametādṛśaṃ buddhaṃ hantumicchāmi bandhanaiḥ /
ānṛśaṃsyaṃ paro dharmo hyanukrośaśca me tvayi //

mokṣyante vāruṇāḥ pāśāstaveme kālaparyayāt /
prajānāmupacāreṇa svasti te'stu mahāsura //

yadā śvaśrūṃ snuṣā vṛddhāṃ paricāreṇa yokṣyate /
putraśca pitaraṃ mohātpreṣayiṣyati karmasu //

brāhmaṇaiḥ kārayiṣyanti vṛṣalāḥ pādadhāvanam /
śūdrāśca brāhmaṇīṃ bhāryāmupayāsyanti nirbhayāḥ //

viyoniṣu vimokṣyanti bījāni puruṣā yadā /
sankaraṃ kāṃsyabhāṇḍaiśca baliṃ caiva kupātrakaiḥ //

cāturvarṇyaṃ yadā kṛtsnamamaryādaṃ bhaviṣyati /
ekaikaste tadā pāśaḥ kramaśaḥ parimokṣyate //

asmattaste bhayaṃ nāsti samayaṃ pratipālaya /
sukhī bhava nirābādhaḥ svasthacetā nirāmayaḥ //
bhīṣma uvāca /

tamevamuktvā bhagavāñchatakratuḥ pratiprayāto gajarājavāhanaḥ /
vijitya sarvānasurānsurādhipo nananda harṣeṇa babhūva caikarāṭ //

maharṣayastuṣṭuvurañjasā ca taṃ vṛṣākarpi sarvacarācareśvaram /
himāpaho havyamuvāha cādhvare tathā'mṛtaṃ cārpitamīśvaro'pi hi //

dvijottamaiḥ sarvagatairabhiṣṭuto vidīptatejāḥ śatamanyurīśvaraḥ /
praśāntacetā muditaḥ svamālayaṃ triviṣṭapaṃ prāpya mumoda vāsavaḥ //