મહાભારત · અધ્યાય 12.234

મગ્નસ્ય વ્યસને કૃચ્છ્રે કિં શ્રેયઃ પુરુષસ્ય હિ ।
બન્ધુનાશે મહીપાલ રાજ્યનાશેઽથવા પુનઃ ॥

ત્વં હિ નઃ પરમો વક્તા લોકેઽસ્મિન્ભરતર્ષભ ।
એતદ્ભવન્તં પૃચ્છામિ તન્મે ત્વં વક્તુમર્હસિ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

પુત્રદારૈઃ સુખૈશ્ચૈવ વિયક્તસ્ય ધનેન ચ । મગ્નસ્ય વ્યસને કૃચ્છ્રે ધૃતિઃ શ્રેયસ્કરી નૃપ ।
ધૈર્યેણ યુક્તસ્ય સતઃ શરીરં ન વિશીર્યતે ॥

[વિશોકતા સુખં ધત્તે ધત્તે ચારોગ્યમુત્તમમ્.] આરોગ્યાચ્ચ શરીરસ્ય સ પુનર્વિન્દતે શ્રિયમ્ ॥

યશ્ચ પ્રાજ્ઞો નરસ્તાત સાત્વિકીં વૃત્તિમાસ્થિતઃ ।
તસ્યૈશ્વર્યં ચ ધૈર્યં ચ વ્યવસાયશ્ચ કર્મસુ ॥

અત્રૈવોદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
બલિવાસવસંવાદં પુનરેવ યુધિષ્ઠિર ॥

વૃત્તે દેવાસુરે યુદ્ધે દૈત્યદાનવસન્ક્ષયે ।
વિષ્ણુક્રાન્તેષુ લોકેષુ દેવરાજે શતક્રતૌ ॥

ઇજ્યમાનેષુ દેવેષુ ચાતુર્વર્ણ્યે વ્યવસ્થિતે ।
સમૃધ્યમાને ત્રૈલોક્યે પ્રીતિયુક્તે સ્વયમ્ભુવિ ॥

રુદ્રૈર્વસુભિરાદિત્યૈરશ્વિભ્યામપિ ચર્ષિભિઃ ।
ગન્ધર્વૈર્ભુજગેન્દ્રૈશ્ચ સિદ્ધૈશ્ચાન્યૈર્વૃતઃ પ્રભુઃ ॥

ચતુર્દન્તં સુદાન્તં ચ વારણેન્દ્રં શ્રિયા વૃતમ્ ।
આરુહ્યૈરાવણં શક્રસ્ત્રૈલોક્યમનુસંયયૌ ॥

સ કદાચિત્સમુદ્રાન્તે કસ્મિંશ્ચિદ્ગિરિગહ્વરે ।
બલિં વૈરોચનિં વજ્રી દદર્શોપસસર્પ ચ ॥

તમૈરાવતમૂર્ધસ્થં પ્રેક્ષ્ય દેવગણૈર્વૃતમ્ ।
સુરેન્દ્રમિન્દ્રં દૈત્યેન્દ્રો ન શુશોચ ન વિવ્યથે ॥

દૃષ્ટ્વા તમવિકારસ્થં તિષ્ઠન્તં નિર્ભયં બલિમ્ ।
અધિરૂઢો દ્વિપશ્રેષ્ઠમિત્યુવાચ શતક્રતુઃ ॥

દૈત્ય ન વ્યથસે શૌર્યાદથવા વૃદ્ધસેવયા ।
તપસા ભાવિતત્વાદ્વા સર્વથૈતત્સુદુષ્કરમ્ ॥

શત્રુભિર્વશમાનીતો હીનઃ સ્થાનાદનુત્તમાત્ ।
વૈરોચને કિમાશ્રિત્ય શોચિતવ્યે ન શોચસિ ॥

શ્રૈષ્ટ્યં પ્રાપ્ય સ્વજાતીનાં ભુક્ત્વા ભોગાનનુત્તમાન્ ।
હૃતસ્વરત્નરાજ્યસ્ત્વં બ્રૂહિ કસ્માન્ન શોચસિ ॥

ઈશ્વરો હિ પુરા ભૂત્વા પિતૃપૈતામહે પદે ।
તત્ત્વમદ્ય હૃતં દૃષ્ટ્વા સપત્નૈઃ કિં ન શોચસિ ॥

બદ્ધશ્ચ વારુણૈઃ પાશૈર્વજ્રેણ ચ સમાહતઃ ।
હૃતદારો હૃતધનો બ્રૂહિ કસ્માન્ન શોચસિ ॥

નષ્ટશ્રીર્વિભવભ્રષ્ટો યન્ન શોચસિ દુષ્કરમ્ ।
ત્રૈલોક્યરાજ્યનાશે હિ કોઽન્યો જીવિતુમુત્સહેત્ ॥

એતચ્ચાન્યચ્ચ પરુષં બ્રુવન્તં પરિભૂય તમ્ ।
શ્રુત્વા દુઃખમસમ્ભ્રાન્તો બલિર્વૈરોચનોઽબ્રવીત્ ॥

નિગૃહીતે મયિ ભૃશં શક્ર કિં કત્થિતેન તે ।
વજ્રમુદ્યમ્ય તિષ્ઠન્તં પશ્યામિ ત્વાં પુરન્દર ॥

અશક્તઃ પૂર્વમાસીસ્ત્વં કથઞ્ચિચ્છક્તતાં ગતઃ ।
કસ્ત્વદન્ય ઇમાં વાચં સુક્રૂરાં વક્તુમર્હતિ ॥

યસ્તુ શત્રોર્વશસ્થસ્ય શક્તોઽપિ કુરુતે દયામ્ ।
હસ્તપ્રાપ્તસ્ય વીરસ્ય તં ચૈવ પુરુષં વિદુઃ ॥

અનિશ્ચયો હિ યુદ્ધેષુ દ્વયોર્વિવદમાનયોઃ ।
એકઃ પ્રાપ્નોતિ વિજયમેકશ્ચૈવ પરાજયમ્ ॥

મા ચ તે ભૂત્સ્વભાવોઽયં મયિ દાનવપુઙ્ગવે ।
ઈશ્વરઃ સર્વભૂતાનાં વિક્રમેણ જિતો બલાત્ ॥

નૈતદસ્મત્કૃતં શક્ર નૈતચ્છક્ર કૃતં ત્વયા ।
યત્ત્વમેવં ગતો વજ્રિન્યદ્વાઽપ્યેવં ગતા વયમ્ ॥

અહમાસં યથાઽદ્ય ત્વં ભવિતા ત્વં યથા વયમ્ ।
માવમંસ્થા મયા કર્મ દુષ્કૃતં કૃતમિત્યુત ॥

સુખદુઃખે હિ પુરુષઃ પર્યાયેણાધિગચ્છતિ ।
પર્યાયેણાસિ શક્રત્વં પ્રાપ્તઃ શક્ર ન કર્મણા ॥

કાલઃ કાલે નયતિ માં ત્વાં ચ કાલો નયત્યયમ્ ।
તેનાહં ત્વં યથા નાદ્ય ત્વં ચાપિ ન યથા વયમ્ ॥

ન માતૃપિતૃશુશ્રૂષા ન ચ દૈવતપૂજનમ્ ।
નાન્યો ગુણસમાચારઃ પુરુષસ્ય સુખાવહઃ ॥

ન વિદ્યા ન તપો દાનં ન મિત્રાણિ ન બાન્ધવાઃ ।
શક્નુવન્તિ પરિત્રાતું નરં કાલેન પીડિતમ્ ॥

નાગામિનમનર્થં હિ પ્રતિઘાતશતૈરપિ ।
શક્નુવન્તિ પ્રતિવ્યોઢુમૃતે બુદ્ધિબલાન્નરાઃ ॥

પર્યાયૈર્હન્યમાનાનાં પરિત્રાતા ન વિદ્યતે ।
ઇદં તુ દુઃખં યચ્છક્ર કર્તાઽહમિતિ મન્યસે ॥

યદિ કર્તા ભવેત્કર્તા ન ક્રિયેત કદાચન ।
યસ્માત્તુ ક્રિયતે કર્તા તસ્માત્કર્તાઽપ્યનીશ્વરઃ ॥

કાલેન ત્વાઽહમજયં કાલેનાહં જિતસ્ત્વયા ।
ગન્તા ગતિમતાં કાલઃ કાલઃ કલયતિ પ્રજાઃ ॥

ઇન્દ્ર પ્રાકૃતયા બુદ્ધ્યા પ્રલપન્નાવબુદ્ધ્યસે ।
કેચિત્ત્વાં બહુમન્યન્તે શ્રૈષ્ઠ્યં પ્રાપ્તં સ્વકર્મણા ॥

કથમસ્મદ્વિધો નામ જાનઁલ્લોકપ્રવૃત્તયઃ ।
કાલેનાભ્યાહતઃ શોચેન્મુહ્યેદ્વાઽપ્યથવિભ્રમેત્ ॥

કથં કાલપરીતસ્ય મમ વા મદ્વિધસ્ય વા ।
બુદ્ધિર્વ્યસનમાસાદ્ય ભિન્ના નૌરિવ સીદતિ ॥

અહં ચ ત્વં ચ યે ચાન્યે ભવિષ્યન્તિ સુરાધિપાઃ ।
તે સર્વે શક્ર યાસ્યન્તિ માર્ગમિન્દ્રશતૈર્ગતમ્ ॥

ત્વામપ્યેવં સુદુર્ધર્ષં જ્વલન્તં પરયા શ્રિયા ।
કાલે પરિણતે કાલઃ કલયિષ્યતિ મામિવ ॥

બહૂનીન્દ્રસહસ્રાણિ દૈવતાનાં યુગે યુગે ।
અભ્યતીતાનિ કાલેન કાલો હિ દુરતિક્રમઃ ॥

ઇદં તુ લબ્ધ્વા સંસ્થાનમાત્માનં બહુ મન્યસે ।
સર્વભૂતભવં દેવં બ્રહ્માણમિવ શાશ્વતમ્ ॥

ન ચેદમચલં સ્થાનમનન્તં વાઽપિ કસ્યચિત્ ।
ત્વં તુ બાલિશયા બુદ્ધ્યા મમેદમિતિ મન્યસે ॥

અવિશ્વસ્તે વિશ્વસિષિ મન્યસે વાઽધ્રુવે ધ્રુવમ્ ।
નિત્યં કાલપરીતાત્મા ભવત્યેવં સુરેશ્વર ॥

મમેયમિતિ મોહાત્ત્વં રાજશ્રિયમભીપ્સસિ ।
નેયં તવ ન ચાસ્માકં ન ચાન્યેષાં સ્થિરા મતા ॥

અતિક્રમ્ય બહૂનન્યાંસ્ત્વયિ તાવદિયં ગતા ।
કઞ્ચિત્કાલમિયં સ્થિત્વા ત્વયિ વાસવ ચઞ્ચલા ॥

ગૌર્નિવાસમિવોત્સૃજ્ય પુનરન્યં ગમિષ્યતિ ।
સુરેશા યે હ્યતિક્રાન્તાસ્તાન્ન સંખ્યાતુમુત્સહે ॥

ત્વત્તો બહુતરાશ્ચાન્યે ભવિષ્યન્તિ પુરન્દર ।
સવૃક્ષૌષધિગુલ્મેયં સસરિત્પર્વતાકરા ॥

તાનિદાનીં ન પશ્યામિ યૈર્ભુક્તેયં પુરા મહી ।
પૃથુરૈલો મયો ભીમો નરકઃ શમ્બરસ્તથા ॥

અશ્વગ્રીવઃ પુલોમા ચ સ્વર્ભાનુરમિતપ્રભઃ] પ્રહ્લાદો નમુચિર્દક્ષો વિપ્રચિત્તિર્વિરોચનઃ ॥

હ્રીનિષેવઃ સુહોત્રશ્ચ ભૂરિહા પુષ્પવાન્વૃષઃ ।
સત્યેષુરૃષભો બાહુઃ કપિલાશ્વો નિરૂપકઃ ॥

બાણઃ કાર્તસ્વરો વહ્નિર્વિશ્વદંષ્ટ્રોઽથ નૈરૃતિઃ ।
સન્કોચોઽથ વરીતાક્ષો વરાહાશ્વો રુચિપ્રભઃ ॥

વિશ્વજિત્પ્રતિરૂપશ્ચ વૃષાણ્ડો વિષ્કરો મધુઃ ।
હિરણ્યકશિપુશ્ચૈવ કૈટભશ્ચૈવ દાનવઃ ॥

દૈતેયા દાનવાશ્ચૈવ સર્વે તે નૈરૃતૈઃ સહ ।
એતે ચાન્યે ચ બહવઃ પૂર્વે પૂર્વતરાશ્ચ યે ॥

દૈત્યેન્દ્રા દાનવેન્દ્રાશ્ચ યાંશ્ચાન્યાનનુશુશ્રુમ્ ।
બહવઃ પૂર્વદૈત્યેન્દ્રાઃ સન્ત્યજ્ય પૃથિવીં ગતાઃ ॥

કાલેનાભ્યાહતાઃ સર્વે કાલો હિ બલવત્તરઃ ।
સર્વૈઃ ક્રતુશતૈરિષ્ટં ન ત્વમેકઃ શતક્રતુઃ ॥

સર્વે ધર્મપરાશ્ચાસન્સર્વે સતતસત્રિણઃ ।
અન્તરિક્ષચરાઃ સર્વે સર્વેઽભિમુખયોધિનઃ ॥

સર્વે સંહનનોપેતાઃ સર્વે પરિઘબાહવઃ । સર્વે માયાશતધરાઃ સર્વે તે કામરૂપિણઃ ।
સર્વે સમરમાસાદ્ય ન શ્રૂયન્તે પરાજિતાઃ ॥

સર્વે સત્યવ્રતપરાઃ સર્વે કામવિહારિણઃ ।
સર્વે વેદવ્રતપરાઃ સર્વે ચૈવ બહુશ્રુતાઃ ॥

સર્વે સમ્મતમૈશ્વર્યમીશ્વરાઃ પ્રતિપેદિરે ।
ન ચૈશ્વર્યમદસ્તેષાં ભૂતપૂર્વો મહાત્મનામ્ ॥

સર્વે યથાર્હદાતારઃ સર્વે વિગતમત્સરાઃ ।
સર્વે સર્વેષુ ભૂતેષુ યથાવત્પ્રતિપેદરે ॥

સર્વે દાક્ષાયણીપુત્રાઃ પ્રાજપત્યા મહાબલાઃ ।
જ્વલન્તઃ પ્રતપન્તશ્ચ કાલેન પ્રતિસંહૃતાઃ ॥

ત્વં ચૈવેમાં યદા ભુક્ત્વા પૃથિવીં ત્યક્ષ્યસે પુનઃ ।
ન શક્ષ્યસિ તદા શક્ર નિયન્તું શોકમાત્મનઃ ॥

મુઞ્ચેચ્છાં કામભોગેષુ મુઞ્જેમં શ્રીભવં મદમ્ ।
એવં સ્વરાજ્યનાશે ત્વં શોકં સમ્પ્રસહિષ્યસિ ॥

શોકકાલે શુચો મા ત્વં હર્ષકાલે ચ મા હૃષઃ ।
અતીતાનાગતં હિત્વા પ્રત્યુત્પન્નેન વર્તય ॥

માં ચેદભ્યાગતઃ કાલઃ સદા યુક્તમતન્દ્રિતઃ ।
ક્ષમસ્વ ન ચિરાદિન્દ્ર ત્વામપ્યુપગમિષ્યતિ ॥

ત્રાસયન્નિવ દેવેન્દ્ર વાગ્ભિસ્તક્ષસિ મામિહ ।
સંયતે મયિ નનં ત્વમાત્માનં બહુ મન્યસે ॥

કાલઃ પ્રથમમાયાન્માં પઞ્ચાત્ત્વામનુધાવતિ ।
તેન ગર્જસિ દેવેન્દ્ર પૂર્વં કાલહતે મયિ ॥

કો હિ સ્થાતુમલં લોકે મમ ક્રુદ્ધસ્ય સંયુગે ।
કાલસ્તુ બલવાન્પ્રાપ્તસ્તેન તિષ્ઠસિ વાસવ ॥

યત્તદ્વર્ષસહસ્રાન્તં તૂર્ણં ભવિતુમર્હતિ ।
યથા મે સર્વગાત્રાણિ ન સુસ્થાનિ મહૌજસઃ ॥

અહમૈન્દ્રાચ્ચ્યુતઃ સ્થાનાત્ત્વમિન્દ્રઃ પ્રકૃતો દિવિ ।
સુચિત્રે જીવલોકેઽસ્મિન્નુપાસ્યઃ કાલપર્યયઃ ॥

કિં હિ કૃત્વા સ્વમિન્દ્રોઽદ્ય કિં વા કૃત્વા વયં ચ્યુતાઃ ।
કાલઃ કર્તા વિકર્તા ચ સર્વમન્યદકારણમ્ ॥

નાશં વિનાશમૈશ્વર્યં સુખદુઃખે ભવાભવૌ ।
વિદ્વાન્પ્રાપ્યૈવમત્યર્થં ન પ્રહૃષ્યેન્ન ચ વ્યથેત્ ॥

ત્વમેવ હીન્દ્ર વેત્થાસ્માન્વેદાહં ત્વાં ચ વાસવ ।
કિં કત્થસે માં કિઞ્ચ ત્વં કાલેન નિરપત્રયઃ ॥

ત્વમેવ હિ પુરા વેત્થ યત્તદા પૌરુષં મમ ।
સમરેષુ ચ વિક્રાન્તં પર્યાપ્તં તન્નિદર્શનમ્ ॥

આદિત્યાશ્ચૈવ રુદ્રાશ્ચ સાધ્યાશ્ચ વસુભિઃ સહ ।
મયા વિનિર્જિતાઃ પૂર્વં મરુતશ્ચ શચીપતે ॥

ત્વમેવ શક્ર જાનાસિ દેવાસુરસમાગમે ।
સમેતા વિબુધા ભગ્નાસ્તરસા સમરે મયા ॥

પર્વતાશ્ચાસકૃત્ક્ષિપ્તાઃ સવનાઃ સવનૌકસઃ ।
સશૃઙ્ગશિખરા ભગ્નાઃ સમરે મૂર્ધ્નિં તે મયા ॥

કિં નુ શક્યં મયા કર્તું કાલો હિ દુરતિક્રમઃ ।
ન હિ ત્વાં નોત્સહે હન્તું સવજ્રમપિ મુષ્ટિના ॥

ન તુ વિક્રમકાલોઽયં ક્ષમાકાલોઽયમાગતઃ ।
તેન ત્વાં મર્ષયે શક્ર દુર્મર્ષણતરસ્ત્વયા ॥

તં માં પરિણતે કાલે પરીતં કાલવહ્નિના ।
નિયતં કાલપાશેન બદ્ધં શક્ર વિકત્થસે ॥

અયં સ પુરુષઃ શ્યામો લોકસ્ય દુરતિક્રમઃ ।
બદ્ધ્વા તિષ્ઠતિ માં રૌદ્રઃ પશું રશનયા યથા ॥

લાભાલાભૌ સુખં દુઃખં કામક્રોધૌ ભવાભવૌ ।
વધો બન્ધપ્રમોક્ષશ્ચ સર્વં કાલેન લભ્યતે ॥

નાહં કર્તા ન કર્તા ત્વં કર્તા યસ્તુ સદા પ્રભુઃ ।
સોયં પચતિ કાલો માં વૃક્ષે ફલમિવાગતમ્ ॥

યાન્યેવ પુરુષઃ કુર્વન્સુખૈઃ કાલેન યુજ્યતે ।
પુનસ્તાન્યેવ કુર્વાણો દુઃખૈઃ કાલેન યુજ્યતે ॥

ન ચ કાલેન કાલજ્ઞઃ સ્પૃષ્ટઃ શોચિતુમર્હતિ ।
તેન શક્ર ન શોચામિ નાસ્તિ શોકે સહાયતા ॥

યદા હિ શોચતઃ શોકો વ્યસનં નાષકર્ષતિ ।
સામર્થ્યં શોચતો નાસ્તીત્યતોઽહં નાદ્ય શોચિમિ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

એવમુક્તઃ સહસ્રાક્ષો ભગવાન્પાકશાસનઃ ।
પ્રતિસંહૃત્ય સંરમ્ભમિત્યુવાચ શતક્રતુઃ ॥

સવજ્રમુદ્યતં બાહું દૃષ્ટ્વા પાશાંશ્ચ વારુણાન્ ।
કસ્યેહ ન વ્યથેદ્બુદ્ધિર્મૃત્યોરપિ જિઘાંસતઃ ॥

સા તે ન વ્યથતે બુદ્ધિરચલા તત્ત્વદર્શિની ।
વ્રુવન્ન વ્યથસેઽદ્ય ત્વં ધૈર્યાત્સત્યપરાક્રમ ॥

કો હિ વિશ્વાસમર્થેષુ શરીરે વા શરીરભૃત્ ।
કર્તુમુત્સહતે લોકે દૃષ્ટ્વા સમ્પ્રસ્થિતં જગત્ ॥

અહમપ્યેવમેવૈનં લોકં જાનામ્યશાશ્વતમ્ ।
કાલાગ્નાવાહિતં ઘોરે ગુહ્યે સતતગેઽક્ષરે ॥

ન ચાત્ર પરિહારોઽસ્તિ કાલસ્પૃષ્ટસ્ય કસ્યચિત્ ।
સૂક્ષ્માણાં મહતાં ચૈવ ભૂતાનાં પરિપચ્યતામ્ ॥

અનીશસ્યાપ્રમત્તસ્ય ભૂતાનિ પચતઃ સદા ।
અનિવૃત્તસ્ય કાલસ્ય ક્ષયં પ્રાપ્તો ન મુચ્યતે ॥

અપ્રમત્તઃ પ્રમત્તેષુ કાલો જાગર્તિ દેહિષુ ।
પ્રયત્નેનાપ્યપક્રાન્તો દૃષ્ટપૂર્વો ન કેનચિત્ ॥

પુરાણઃ શાશ્વતો ધર્મઃ સર્વપ્રાણભૃતાં સમઃ ।
કાલો ન પરિહાર્યશ્ચ ન ચાસ્યાસ્તિ વ્યતિક્રમઃ ॥

અહોરાત્રાંશ્ચ માસાંશ્ચ ક્ષણાન્કાષ્ઠા લવાન્કલાઃ ।
સમ્પીડયતિ યઃ કાલો વૃદ્ધિં વાર્ધુપિકો યથા ॥

ઇદમદ્ય કરિષ્યામિ શ્વઃ કર્તાઽસ્મીતિ વાદિનમ્ ।
કાલો હરતિ સમ્પ્રાપ્તો નદીવેગ ઇવ દ્રુમમ્ ॥

ઇદાનીં તાવદેવાસૌ મયા દૃષ્ટઃ કથં મૃતઃ ।
ઇતિ કાલેન હ્રિયતાં પ્રલાપઃ શ્રૂયતે નૃણામ્ ॥

નશ્યન્ત્યર્થાસ્તથા ભોગાઃ સ્થાનમૈશ્વર્યમેવ ચ ।
જીવિતં જીવલોકસ્ય કાલેનાગમ્ય નીયતે ॥

ઉચ્છ્રાયા વિનિપાતાન્તા ભાવોઽભાવઃ સ એવ ચ ।
અનિત્યમધ્રુવં સર્વં વ્યવસાયો હિ દુષ્કરઃ ॥

સા તે ન વ્યથતે બુદ્ધિરચલા તત્ત્વદર્શિની ।
અહમાસં પુરા ચેતિ મનસાઽપિ ન બુદ્ધ્યતે ॥

કાલેનાક્રમ્ય લોકેઽસ્મિન્પચ્યમાને બલીયસા ।
અજ્યેષ્ઠમકનિષ્ઠં ચ ક્ષિપ્યમાણો ન બુદ્ધ્યતે ॥

ઈર્ષ્યાભિમાનલોભેષુ કામક્રોધભયેષુ ચ ।
સ્પૃહામોહાભિમાનેષુ લોકઃ સક્તો વિમુહ્યતિ ॥

ભવાંસ્તુ ભાવતત્ત્વજ્ઞો વિદ્વાઞ્જ્ઞાનતપોન્વિતઃ ।
કાલં પશ્યતિ સુવ્યક્તં પાણાવામલકં યથા ॥

કાલચારિત્રતત્ત્વજ્ઞઃ સર્વશાસ્ત્રવિશારદઃ ।
વૈરોચતે કૃતાર્થોઽસિ સ્પૃહણીયો વિજાનતામ્ ॥

સર્વલોકો હ્યયં મન્યે બુદ્ધ્યા પરિગતસ્ત્વયા ।
વિહરન્સર્વતોમુક્તો ન ક્વચિચ્ચ વિષીદસિ ॥

રજશ્ચ હિ તમશ્ચ ત્વાં સ્પૃશતે ન જિતેન્દ્રિયમ્ ।
નિષ્પ્રીતિં નષ્ટસન્તાપમાત્માનં ત્વમુપાસસે ॥

સુહૃદં સર્વભૂતાનાં નિર્વૈરં શાન્તમાનસમ્ ।
દૃષ્ટ્વા ત્વાં મમ સઞ્જાતા ત્વય્યનુક્રોશિની મતિઃ ॥

નાહમેતાદૃશં બુદ્ધં હન્તુમિચ્છામિ બન્ધનૈઃ ।
આનૃશંસ્યં પરો ધર્મો હ્યનુક્રોશશ્ચ મે ત્વયિ ॥

મોક્ષ્યન્તે વારુણાઃ પાશાસ્તવેમે કાલપર્યયાત્ ।
પ્રજાનામુપચારેણ સ્વસ્તિ તેઽસ્તુ મહાસુર ॥

યદા શ્વશ્રૂં સ્નુષા વૃદ્ધાં પરિચારેણ યોક્ષ્યતે ।
પુત્રશ્ચ પિતરં મોહાત્પ્રેષયિષ્યતિ કર્મસુ ॥

બ્રાહ્મણૈઃ કારયિષ્યન્તિ વૃષલાઃ પાદધાવનમ્ ।
શૂદ્રાશ્ચ બ્રાહ્મણીં ભાર્યામુપયાસ્યન્તિ નિર્ભયાઃ ॥

વિયોનિષુ વિમોક્ષ્યન્તિ બીજાનિ પુરુષા યદા ।
સન્કરં કાંસ્યભાણ્ડૈશ્ચ બલિં ચૈવ કુપાત્રકૈઃ ॥

ચાતુર્વર્ણ્યં યદા કૃત્સ્નમમર્યાદં ભવિષ્યતિ ।
એકૈકસ્તે તદા પાશઃ ક્રમશઃ પરિમોક્ષ્યતે ॥

અસ્મત્તસ્તે ભયં નાસ્તિ સમયં પ્રતિપાલય ।
સુખી ભવ નિરાબાધઃ સ્વસ્થચેતા નિરામયઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

તમેવમુક્ત્વા ભગવાઞ્છતક્રતુઃ પ્રતિપ્રયાતો ગજરાજવાહનઃ ।
વિજિત્ય સર્વાનસુરાન્સુરાધિપો નનન્દ હર્ષેણ બભૂવ ચૈકરાટ્ ॥

મહર્ષયસ્તુષ્ટુવુરઞ્જસા ચ તં વૃષાકર્પિ સર્વચરાચરેશ્વરમ્ ।
હિમાપહો હવ્યમુવાહ ચાધ્વરે તથાઽમૃતં ચાર્પિતમીશ્વરોઽપિ હિ ॥

દ્વિજોત્તમૈઃ સર્વગતૈરભિષ્ટુતો વિદીપ્તતેજાઃ શતમન્યુરીશ્વરઃ ।
પ્રશાન્તચેતા મુદિતઃ સ્વમાલયં ત્રિવિષ્ટપં પ્રાપ્ય મુમોદ વાસવઃ ॥