Mahabharata · Chapter 12.227

kecidāhurdvidhā loke tridhā rājannanekadhā /
na pratyayo na cānyacca dṛśyate brahma naiva tat //

nānāvidhāni śāstrāṇi uktāścaiva pṛthagvidhāḥ /
kimadhiṣṭhāya tiṣṭhāmi tanme brūhi pitāmaha //
bhīṣma uvāca /

svesve yuktā mahātmānaḥ śāstreṣu prabhaviṣṇavaḥ /
vartante ṣaṇḍitā loke ko vidvānkaśca paṇḍitaḥ //

sarveṣāṃ tatvamajñāya yathāruci tathā bhavet /
asminnarthe purābhūtamitihāsaṃ purātanam //

mahāvivādasaṃyuktamṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām /
himavatpārśva āsīnā ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ //

ṣaṇṇāṃ tāni sahasrāṇi ṛṣīṇāṃ gaṇamāhitam /
tatra keciddhuvaṃ viśvaṃ seśvaraṃ tu nirīśvaram //

prākṛtaṃ kāraṇaṃ nāsti sarvaṃ naivamidaṃ jagat /
anena cāpare viprāḥ svabhāvaṃ karma cāpare //

pauruṣaṃ karma daivaṃ ca yatsvabhāvādireva tam /
nānāhetuśatairyuktā nānāśāstrapravartakāḥ //

svabhāvādbrāhmaṇā rājañjigīpantaḥ parasparam /
tatastu mūlamudbhūtaṃ vādipratyarthisaṃyutam //

pātradaṇḍavighātaṃ ca valkalājinavāsasām /
eke manyusamāpannāstataḥ śāntā dvijottamāḥ //

vasiṣṭhamabruvansarve tvaṃ no brūhi sanātanam /
nāhaṃ jānāmi viprendrāḥpratyuvāca sa tānprabhuḥ //

te sarve sahitā viprā nāradaṃ ṛṣimanuvan /
tvaṃ no brūhi mahābhāga tatvavicca bhavānasi //

nāhaṃ dvijā vijānāmi kva hi gacchāma sangatāḥ /
iti tānāha bhagavāṃstataḥ prāha ca sa dvijān //

ko vidvāniha loke'sminnamoho'mṛtamadbhutam /
tacca te śuśruvurvākyaṃ brāhmaṇā hyaśarīriṇaḥ //

sanaddhāma dvijā gatvā pṛcchadhvaṃ sa ca vakṣyati //

tamāha kaścidvijavaryasattamo vibhāṇḍako maṇḍitavedarāśiḥ /
kastvaṃ bhavānarthavibhedamadhye na dṛśyase vākyamudīrayaṃśca //

athāhedaṃ taṃ bhagavānsanantaṃ mahāmune viddhi māṃ paṇḍito'si
ṛṣiṃ purāṇaṃ satataikarūpaṃ yamakṣayaṃ vedavido vadanti //

punastamāhedamasau mahātmā svarūpasaṃsthaṃ vada āha pārtha /
tvameko'smadṛṣipuṅgavādya nasatsvarūpamathavā punaḥ kim //

athāha gambhīratarānuvādaṃ vākyaṃ mahātmā hyaśarīra ādiḥ /
na te mune śrotramukhe'pi cāsyaṃ na pādahastau prapadātmake na //

bruvanmunīnsatyamatho nirīkṣya svamāha vidvānmanasā nigamya /
ṛṣe kathaṃ vākyamidaṃ bravīṣi na cāsya mantā na ca vidyate cet //

na śuśruvustatastattu prativākyaṃ dvijottamāḥ /
nirīkṣamāṇā ākāśaṃ prahasantastatastataḥ //

āścaryamiti matvā te yayurhaimaṃ mahāgirim /
sanatkumārasaṅkāśaṃ sagaṇā munisattamāḥ //

taṃ parvataṃ samāruhya dadṛśurdhyānamāśritāḥ /
kumāraṃ devamarhantaṃ vedapārāvivarjitam //

tataḥ saṃvatsare pūrṇe prakṛtisthaṃ mahāmunim /
sanatkumāraṃ rājendra praṇipatya dvijāḥ sthitāḥ //

āgatānbhagavānāha jñānanirdhūtakalmaṣaḥ / jñātaṃ mayā munigaṇā vākyaṃ tadaśarīriṇaḥ /
kāryamadya yathākāmaṃ pṛcchadhvaṃ munipuṅgavāḥ //

tamabruvanprāñjalayo mahāmuniṃ dvijottamaṃ jñānanidhiṃ sunirmalam /
kathaṃ vayaṃ jñānanidhiṃ vareṇyaṃ yakṣyāmahe viśvarūpaṃ kumāra //

prasīda no bhagavañjñānaleśaṃ madhuprayātāya sukhāya santaḥ /
yattatpadaṃ viśvarūpaṃ mahāmune tatra brūhi kiṃ tatra mahānubhāva //

sa tairviyukto bhagavānmahātmā yaḥ saṅgavānsatyavittacchṛṇuṣva /
aneka sāhasrakaleṣu caiva prasannadhātuṃ ca śubhājñayā sat //

yathāha pūrvaṃ yuṣmāsu hyaśarīrī dvijottamāḥ /
tathaiva vākyaṃ tatsatyamajānantaśca kīrtitam //

śṛṇudhvaṃ paramaṃ kāraṇamasti kathamavagamyate / ahanyahani pākaviśeṣo dṛśyate tena miśraṃ sarvaṃ miśrayate / yathā maṇḍalī dṛśi sarveṣāmasti nidarśanam / asti cakṣuṣmatāmasti jñāne svarūpaṃ paśyati / yathā darpaṇāntaṃ nidarśanam //

sa eva sarvaṃ vidvānna bibheti na gacchati kutrāhaṃ kasya nāhaṃ kena kenetyavartamāno vijānāti //

sa yugato vyāpī / sa pṛthaksthitaḥ / tadaparamārthaḥ //

yathā vāyurekaḥ sanbahudheritaḥ / āśrayaviśeṣo vā yasyāśrayaṃ yathāvaddvije mṛge vyāghre ca manuje veṇuṃsaśrayo bhidyate vāyurathaikaḥ / ātmā tathā'sau paramātmā'sāvanya iva bhāti //

evamātmā sa eva gacchati sarvamātmā paśyañśṛṇoti na ca ghrāti na bhāṣate //

cakre'sya taṃ mahātmānaṃ parito daśa raśmayaḥ /
viniṣkramya yathā sūryamanugacchanti taṃ prabhum //

dinedine'stamabhyeti punarudgacchate diśaḥ /
tāvubhau na ravau cāstāṃ tathā vitta śarīriṇam //

patite vitta viprendraṃ bhakṣaṇe caraṇe paraḥ /
ūrdhvamekastathā'dhastādekastiṣṭhati cāparaḥ //

hiraṇyasadanaṃ jñeyaṃ sametya paramaṃ padam /
ātmanā hyātmadīpaṃ tamātmani hyātmapūruṣam //

sañcitaṃ sañcitaṃ pūrvaṃ bhramaro vartate bhramam /
yo'bhimānīva jānāti na muhyati na hīyate //

na cakṣuṣā paśyati kaścanainaṃ hṛdā manīṣā paśyati rupamasya /
na śuklaṃ na kṛṣṇaṃ paramārthabhāvaṃ guhāśayaṃ jñānadevīkarastham //

brāhmaṇasya na sādṛśye vartate so'pi kiṃ punaḥ /
ijyate yastu mantreṇa yajamāno dvijottamaḥ //

naiva dharmī na cādhamīṃ dvandvātīto vimatsaraḥ /
jñānatṛptaḥ sukhaṃ śete hyamṛtātmā na saṃśayaḥ //

evameva jagatsṛṣṭiṃ kurute māyayā prabhuḥ /
na jānāti vimūḍhātmā kāraṇaṃ cātmano hyasau //

dhyātā draṣṭā tathā mantā boddhā dṛṣṭānsa eva saḥ / ko vidvānparamātmānamanantaṃ lokabhāvanam /
yattu śakyaṃ mayā proktaṃ gacchadhvaṃ munipuṅgavāḥ //
bhīṣma uvāca /

evaṃ praṇamya viprendrā jñānasāgarasambhavam /
sanatkumāraṃ sandṛṣṭvā jagmuste ruciraṃ punaḥ //

tasmāttvamapi kaunteya jñānayogaparo bhava /
jñānamevaṃ mahārāja sarvaduḥkhavināśanam //

idaṃ mahāduḥkhasamākarāṇāṃ nṛṇāṃ paritrāṇavinirmitaṃ purā /
purāṇapuṃsā ṛṣiṇā mahātmanā mahāmunīnāṃ pravareṇa tadbhuvam //