મહાભારત · અધ્યાય 12.227

કેચિદાહુર્દ્વિધા લોકે ત્રિધા રાજન્નનેકધા ।
ન પ્રત્યયો ન ચાન્યચ્ચ દૃશ્યતે બ્રહ્મ નૈવ તત્ ॥

નાનાવિધાનિ શાસ્ત્રાણિ ઉક્તાશ્ચૈવ પૃથગ્વિધાઃ ।
કિમધિષ્ઠાય તિષ્ઠામિ તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

સ્વેસ્વે યુક્તા મહાત્માનઃ શાસ્ત્રેષુ પ્રભવિષ્ણવઃ ।
વર્તન્તે ષણ્ડિતા લોકે કો વિદ્વાન્કશ્ચ પણ્ડિતઃ ॥

સર્વેષાં તત્વમજ્ઞાય યથારુચિ તથા ભવેત્ ।
અસ્મિન્નર્થે પુરાભૂતમિતિહાસં પુરાતનમ્ ॥

મહાવિવાદસંયુક્તમૃષીણાં ભાવિતાત્મનામ્ ।
હિમવત્પાર્શ્વ આસીના ઋષયઃ સંશિતવ્રતાઃ ॥

ષણ્ણાં તાનિ સહસ્રાણિ ઋષીણાં ગણમાહિતમ્ ।
તત્ર કેચિદ્ધુવં વિશ્વં સેશ્વરં તુ નિરીશ્વરમ્ ॥

પ્રાકૃતં કારણં નાસ્તિ સર્વં નૈવમિદં જગત્ ।
અનેન ચાપરે વિપ્રાઃ સ્વભાવં કર્મ ચાપરે ॥

પૌરુષં કર્મ દૈવં ચ યત્સ્વભાવાદિરેવ તમ્ ।
નાનાહેતુશતૈર્યુક્તા નાનાશાસ્ત્રપ્રવર્તકાઃ ॥

સ્વભાવાદ્બ્રાહ્મણા રાજઞ્જિગીપન્તઃ પરસ્પરમ્ ।
તતસ્તુ મૂલમુદ્ભૂતં વાદિપ્રત્યર્થિસંયુતમ્ ॥

પાત્રદણ્ડવિઘાતં ચ વલ્કલાજિનવાસસામ્ ।
એકે મન્યુસમાપન્નાસ્તતઃ શાન્તા દ્વિજોત્તમાઃ ॥

વસિષ્ઠમબ્રુવન્સર્વે ત્વં નો બ્રૂહિ સનાતનમ્ ।
નાહં જાનામિ વિપ્રેન્દ્રાઃપ્રત્યુવાચ સ તાન્પ્રભુઃ ॥

તે સર્વે સહિતા વિપ્રા નારદં ઋષિમનુવન્ ।
ત્વં નો બ્રૂહિ મહાભાગ તત્વવિચ્ચ ભવાનસિ ॥

નાહં દ્વિજા વિજાનામિ ક્વ હિ ગચ્છામ સન્ગતાઃ ।
ઇતિ તાનાહ ભગવાંસ્તતઃ પ્રાહ ચ સ દ્વિજાન્ ॥

કો વિદ્વાનિહ લોકેઽસ્મિન્નમોહોઽમૃતમદ્ભુતમ્ ।
તચ્ચ તે શુશ્રુવુર્વાક્યં બ્રાહ્મણા હ્યશરીરિણઃ ॥

સનદ્ધામ દ્વિજા ગત્વા પૃચ્છધ્વં સ ચ વક્ષ્યતિ ॥

તમાહ કશ્ચિદ્વિજવર્યસત્તમો વિભાણ્ડકો મણ્ડિતવેદરાશિઃ ।
કસ્ત્વં ભવાનર્થવિભેદમધ્યે ન દૃશ્યસે વાક્યમુદીરયંશ્ચ ॥

અથાહેદં તં ભગવાન્સનન્તં મહામુને વિદ્ધિ માં પણ્ડિતોઽસિ
ઋષિં પુરાણં સતતૈકરૂપં યમક્ષયં વેદવિદો વદન્તિ ॥

પુનસ્તમાહેદમસૌ મહાત્મા સ્વરૂપસંસ્થં વદ આહ પાર્થ ।
ત્વમેકોઽસ્મદૃષિપુઙ્ગવાદ્ય નસત્સ્વરૂપમથવા પુનઃ કિમ્ ॥

અથાહ ગમ્ભીરતરાનુવાદં વાક્યં મહાત્મા હ્યશરીર આદિઃ ।
ન તે મુને શ્રોત્રમુખેઽપિ ચાસ્યં ન પાદહસ્તૌ પ્રપદાત્મકે ન ॥

બ્રુવન્મુનીન્સત્યમથો નિરીક્ષ્ય સ્વમાહ વિદ્વાન્મનસા નિગમ્ય ।
ઋષે કથં વાક્યમિદં બ્રવીષિ ન ચાસ્ય મન્તા ન ચ વિદ્યતે ચેત્ ॥

ન શુશ્રુવુસ્તતસ્તત્તુ પ્રતિવાક્યં દ્વિજોત્તમાઃ ।
નિરીક્ષમાણા આકાશં પ્રહસન્તસ્તતસ્તતઃ ॥

આશ્ચર્યમિતિ મત્વા તે યયુર્હૈમં મહાગિરિમ્ ।
સનત્કુમારસઙ્કાશં સગણા મુનિસત્તમાઃ ॥

તં પર્વતં સમારુહ્ય દદૃશુર્ધ્યાનમાશ્રિતાઃ ।
કુમારં દેવમર્હન્તં વેદપારાવિવર્જિતમ્ ॥

તતઃ સંવત્સરે પૂર્ણે પ્રકૃતિસ્થં મહામુનિમ્ ।
સનત્કુમારં રાજેન્દ્ર પ્રણિપત્ય દ્વિજાઃ સ્થિતાઃ ॥

આગતાન્ભગવાનાહ જ્ઞાનનિર્ધૂતકલ્મષઃ । જ્ઞાતં મયા મુનિગણા વાક્યં તદશરીરિણઃ ।
કાર્યમદ્ય યથાકામં પૃચ્છધ્વં મુનિપુઙ્ગવાઃ ॥

તમબ્રુવન્પ્રાઞ્જલયો મહામુનિં દ્વિજોત્તમં જ્ઞાનનિધિં સુનિર્મલમ્ ।
કથં વયં જ્ઞાનનિધિં વરેણ્યં યક્ષ્યામહે વિશ્વરૂપં કુમાર ॥

પ્રસીદ નો ભગવઞ્જ્ઞાનલેશં મધુપ્રયાતાય સુખાય સન્તઃ ।
યત્તત્પદં વિશ્વરૂપં મહામુને તત્ર બ્રૂહિ કિં તત્ર મહાનુભાવ ॥

સ તૈર્વિયુક્તો ભગવાન્મહાત્મા યઃ સઙ્ગવાન્સત્યવિત્તચ્છૃણુષ્વ ।
અનેક સાહસ્રકલેષુ ચૈવ પ્રસન્નધાતું ચ શુભાજ્ઞયા સત્ ॥

યથાહ પૂર્વં યુષ્માસુ હ્યશરીરી દ્વિજોત્તમાઃ ।
તથૈવ વાક્યં તત્સત્યમજાનન્તશ્ચ કીર્તિતમ્ ॥

શૃણુધ્વં પરમં કારણમસ્તિ કથમવગમ્યતે । અહન્યહનિ પાકવિશેષો દૃશ્યતે તેન મિશ્રં સર્વં મિશ્રયતે । યથા મણ્ડલી દૃશિ સર્વેષામસ્તિ નિદર્શનમ્ । અસ્તિ ચક્ષુષ્મતામસ્તિ જ્ઞાને સ્વરૂપં પશ્યતિ । યથા દર્પણાન્તં નિદર્શનમ્ ॥

સ એવ સર્વં વિદ્વાન્ન બિભેતિ ન ગચ્છતિ કુત્રાહં કસ્ય નાહં કેન કેનેત્યવર્તમાનો વિજાનાતિ ॥

સ યુગતો વ્યાપી । સ પૃથક્સ્થિતઃ । તદપરમાર્થઃ ॥

યથા વાયુરેકઃ સન્બહુધેરિતઃ । આશ્રયવિશેષો વા યસ્યાશ્રયં યથાવદ્દ્વિજે મૃગે વ્યાઘ્રે ચ મનુજે વેણુંસશ્રયો ભિદ્યતે વાયુરથૈકઃ । આત્મા તથાઽસૌ પરમાત્માઽસાવન્ય ઇવ ભાતિ ॥

એવમાત્મા સ એવ ગચ્છતિ સર્વમાત્મા પશ્યઞ્શૃણોતિ ન ચ ઘ્રાતિ ન ભાષતે ॥

ચક્રેઽસ્ય તં મહાત્માનં પરિતો દશ રશ્મયઃ ।
વિનિષ્ક્રમ્ય યથા સૂર્યમનુગચ્છન્તિ તં પ્રભુમ્ ॥

દિનેદિનેઽસ્તમભ્યેતિ પુનરુદ્ગચ્છતે દિશઃ ।
તાવુભૌ ન રવૌ ચાસ્તાં તથા વિત્ત શરીરિણમ્ ॥

પતિતે વિત્ત વિપ્રેન્દ્રં ભક્ષણે ચરણે પરઃ ।
ઊર્ધ્વમેકસ્તથાઽધસ્તાદેકસ્તિષ્ઠતિ ચાપરઃ ॥

હિરણ્યસદનં જ્ઞેયં સમેત્ય પરમં પદમ્ ।
આત્મના હ્યાત્મદીપં તમાત્મનિ હ્યાત્મપૂરુષમ્ ॥

સઞ્ચિતં સઞ્ચિતં પૂર્વં ભ્રમરો વર્તતે ભ્રમમ્ ।
યોઽભિમાનીવ જાનાતિ ન મુહ્યતિ ન હીયતે ॥

ન ચક્ષુષા પશ્યતિ કશ્ચનૈનં હૃદા મનીષા પશ્યતિ રુપમસ્ય ।
ન શુક્લં ન કૃષ્ણં પરમાર્થભાવં ગુહાશયં જ્ઞાનદેવીકરસ્થમ્ ॥

બ્રાહ્મણસ્ય ન સાદૃશ્યે વર્તતે સોઽપિ કિં પુનઃ ।
ઇજ્યતે યસ્તુ મન્ત્રેણ યજમાનો દ્વિજોત્તમઃ ॥

નૈવ ધર્મી ન ચાધમીં દ્વન્દ્વાતીતો વિમત્સરઃ ।
જ્ઞાનતૃપ્તઃ સુખં શેતે હ્યમૃતાત્મા ન સંશયઃ ॥

એવમેવ જગત્સૃષ્ટિં કુરુતે માયયા પ્રભુઃ ।
ન જાનાતિ વિમૂઢાત્મા કારણં ચાત્મનો હ્યસૌ ॥

ધ્યાતા દ્રષ્ટા તથા મન્તા બોદ્ધા દૃષ્ટાન્સ એવ સઃ । કો વિદ્વાન્પરમાત્માનમનન્તં લોકભાવનમ્ ।
યત્તુ શક્યં મયા પ્રોક્તં ગચ્છધ્વં મુનિપુઙ્ગવાઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

એવં પ્રણમ્ય વિપ્રેન્દ્રા જ્ઞાનસાગરસમ્ભવમ્ ।
સનત્કુમારં સન્દૃષ્ટ્વા જગ્મુસ્તે રુચિરં પુનઃ ॥

તસ્માત્ત્વમપિ કૌન્તેય જ્ઞાનયોગપરો ભવ ।
જ્ઞાનમેવં મહારાજ સર્વદુઃખવિનાશનમ્ ॥

ઇદં મહાદુઃખસમાકરાણાં નૃણાં પરિત્રાણવિનિર્મિતં પુરા ।
પુરાણપુંસા ઋષિણા મહાત્મના મહામુનીનાં પ્રવરેણ તદ્ભુવમ્ ॥