Mahabharata · Chapter 12.224

asti kaścidyadi vibho sadāro niyato gṛhe / atītasarvasaṃsāraḥ sarvadvandvavivarjitaḥ /
taṃ me brūhi mahāprājña durlabhaḥ puruṣo mahān //
bhīṣma uvāca /

śṛṇu rājanyathāvṛttaṃ yanmāṃ tvaṃ pṛṣṭavānasi /
itihāsamimaṃ śuddhaṃ saṃsārabhayabheṣajam //

devalo nāma viprarṣiḥ sarvaśāstrārthakovidaḥ /
kriyāvāndhārmiko nityaṃ devabrāhmaṇapūjakaḥ //

sutā suvarcalā nāma tasya kalyāṇalakṣaṇā / nātihrasvā nātikṛśā nātidīrghā yaśasvinī /
pradānasamayaṃ prāptā pitā tasya hyacintayat //

asyāḥ patiḥ kuto veti brāhmaṇaḥ śrotriyaḥ paraḥ /
vidvānvipro hyakuṭumbaḥ priyavādī mahātapāḥ //

ityevaṃ cintayānaṃ taṃ rahasyāha suvarcalā //

andhāya māṃ mahāprājña dehyanandhāya vai pitaḥ /
evaṃ smara sadā vidvanmamedaṃ prārthitaṃ mune //
pitovāca /

na śakyaṃ prārthitaṃ vatse tvayā'dya pratibhāti me /
andhatānandhatā ceti vikāro mama jāyate //

unmattevāśubhaṃ vākyaṃ bhāṣase śubhalocane //
suvarcalovāca /

nāhamunmattabhūtā'dya buddhipūrvaṃ bravīmi te /
vidyate cetpatistādṛksa māṃ bharati vedavit //

yebhyastvaṃ manyase dātuṃ māmihānaya tāndvijān /
tādṛśaṃ taṃ patiṃ teṣu varayiṣye yathātatham //
bhīṣma uvāca /

tatheti coktvā tāṃ kanyāmṛṣiḥ śiṣyānuvāca ha /
brāhmaṇānvedasampannānyonigotraviśodhitān //

mātṛtaḥ pitṛtaḥ śuddhāñśuddhānācārataḥ śubhān /
arogānbuddhisampannāñśīlasatvaguṇānvitān //

asankīrṇāṃśca gotreṣu vedavratasamanvitān / brāhmaṇānsnātakāñśīghraṃ mātāpitṛsamanvitān /
niveṣṭukāmānkanyāṃ me dṛṣṭvā'nayata śiṣyakāḥ //

tacchrutvā tvaritāḥ śiṣyā hyāśrameṣu tatastataḥ /
grāmeṣu ca tato gatvā brāhmaṇebhyo nyavedayan //

ṛṣeḥ prabhāvaṃ matvā te kanyāyāśca dvijottamāḥ /
anekamunayo rājansamprāptā devalāśramam //

anumānya yathānyāyaṃ munīnmunikumārakān /
abhyarcya vidhivattatra kanyāmāha pitā mahān //

ete'pi munayo vatse svaputraikamatā iha /
vedavedāṅgasampannāḥ kulīnāḥ śīlasammatāḥ //

ye'mī teṣu varaṃ bhadre tvamicchasi mahāvratam /
taṃ kumāraṃ vṛṇīṣvādya tasmai dāsyāmyahaṃ śubhe //

tatheti coktvā kalyāṇī taptahemanibhā tadā /
sarvalakṣaṇasampannā vākyamāha yaśasvinī //

viprāṇāṃ samitīrdṛṣṭvā praṇipatya tapodhanān /
yadyasti samitau vipro hyandho'nandhaḥ sa me varaḥ //

tacchrutvā munayastatra vīkṣamāṇāḥ parasparam /
nocurviprā mahābhāgāḥ kanyāṃ matvā hyavedikāṃ //

kutsayitvā muniṃ tatra manasā munisattamāḥ /
yathāgataṃ yayuḥ kruddhā nānādeśanivāsinaḥ //

kanyā ca saṃsthitā tatra pitṛveśmani bhāminī //

tataḥ kadācidbrahmaṇyo vidvānnyāyaviśāradaḥ /
ūhāpohavidhānajño brahmacaryasamanvitaḥ //

vedavidvedatatvajñaḥ kriyākalpaviśāradaḥ /
ātmatatvavibhāgajñaḥ pitṛmānguṇasāgaraḥ //

śvetaketuriti khyātaḥ śrutvā vṛttāntamādarāt /
kanyārthaṃ devalaṃ cāpi śīghraṃ tatrāgato'bhavat //

uddālakasutaṃ dṛṣṭvā śvetaketuṃ mahāvratam /
yathānyāyaṃ ca sampūjya devalaḥ pratyabhāṣata //

kanye eṣa mahābhāge prāpto ṛṣikumārakaḥ /
varayainaṃ mahāprājñaṃ vedavedāṅgapāragam //

tacchrutvā kupitā kanyā ṛṣiputramudaikṣata /
tāṃ kanyāmāha viprarṣiḥ so'haṃ bhadre samāgataḥ //

andho'hamatra tatvaṃ hi tathā manye ca sarvadā / viśālanayanaṃ viddhi tathā māṃ hīnasaṃśayam /
vṛṇīṣva māṃ varārohe bhaje ca tvāmanindite //

yenedaṃ vīkṣate nityaṃ vṛṇoti spṛśate'thavā /
ghrāyate vakti satataṃ yenedaṃ sāryate punaḥ //

yenedaṃ manyate tatvaṃ yena budhyati vā punaḥ /
na cakṣurvidyate hyetatsa vai bhūtāndha ucyate //

yasminpravartate cedaṃ paśyañchṛṇvanspṛśannapi /
jighraṃśca rasayaṃstadvadvartate yena cakṣuṣā //

tanme nāsti tato hyandho vṛṇu bhadre'dya māmataḥ /
lokadṛṣṭyā karomīha nityanaimittikādikam //

ātmadṛṣṭyā ca tatsarvaṃ vilipyāsi ca nityaśaḥ /
sthito'haṃ nirbharaḥ śāntaḥ kāryakāraṇabhāvanaḥ //

avidyayā taranmṛtyuṃ vidyayā taṃ tathā'mṛtam / yathāprāptaṃ tu sandṛśya vasāmīha vimatsaraḥ /
krīte vyavasitaṃ bhadre bhartā'haṃ te vṛṇīṣva mām //
bhīṣma uvāca /

tataḥ suvarcalā dṛṣṭvā prāha taṃ dvijasattamam / manasā'si vṛto vidvañśeṣakartā pitā mama /
vṛṇīṣva pitaraṃ mahyameṣa vedavidhikramaḥ //

tadvijñāya pitā tasyā devalo munisattamaḥ /
śvetaketuṃ ca sampūjya tathaivoddālakena tam //

munīnāmagrataḥ kanyāṃ pradadau jalapūrvakam /
udāharanti vai tatra śvetaketuṃ nirīkṣya tam //

hṛtpuṇḍarīkanilayaḥ sarvabhūtātmako hariḥ /
śvetaketusvarūpeṇa sthito'sau madhusūdanaḥ //

prīyatāṃ mādhavo devaḥ patnī ceyaṃ sutā mama / pratipādayāmi te kanyāṃ sahadharmacarīṃ śubhām /
ityuktvā pradadau tasmai devalo munipuṅgavaḥ //

pratigṛhya ca tāṃ kanyāṃ śvetaketurmahāyaśāḥ /
upayamya yathānyāyamatra kṛtvā yathāvidhi //

samāpya tantraṃ munibhirvaivāhikamanuttamam /
sa gārhasthye vasandhīmānbhāryāṃ tāmidamabravīt //

yāni coktāni vedeṣu tatsarvaṃ kuru śobhane /
mayā saha yathānyāyaṃ sahadharmacarī mam //

ahamityeva bhāvena sthito'haṃ tvaṃ tathaiva ca /
tasmātkarmāṇi kurvīthāḥ kuryāṃ te ca tataḥ param //

na mameti ca bhāvena jñānāgninilayena ca /
anantaraṃ tathā kuryāstāni karmāṇi bhasmasāt //

evaṃ tvayā ca kartavyaṃ sarvadā durbhagā mayā / yadyadācarati śreṣṭhastattadevetaro janaḥ /
tasmāllokasya siddhyarthaṃ kartavyaṃ cātmasiddhaye //

uktvaivaṃ sa mahāprājñaḥ sarvajñānaikabhājanaḥ /
putrānutpādya tasyāṃ ca yajñaiḥ santarpya devatāḥ //

ātmayogaparo nityaṃ nirdvandvo niṣparigrahaḥ /
bhāryāṃ tāṃ sadṛśīṃ prāpya buddhiṃ kṣetrajñayoriva //

lokamanyamanuprāptau bhāryā bhartā tathaiva ca /
sākṣibhūtau jagatyasmiṃścaramāṇau mudā'nvitau //

tataḥ kadācidbhartāraṃ śvetaketuṃ suvarcalā /
papraccha ko bhavānatra brūhi me taddvijottama //

tāmāha bhagavānvāgmī tayā jñāto na saṃśayaḥ /
dvijottameti māmuktvā punaḥ kamanupṛcchasi //

sā tamāha mahātmānaṃ pṛcchāmi hṛdi śāyinam /
tacchrutvā pratyuvācaināṃ sa na vakṣyati bhāmini //

nāmagotrasamāyuktamātmānaṃ manyase yadi /
tanmithyāgotrasadbhāve vartate dehabandhanam //

ahamityeṣa bhāvo'tra tvayi cāpi samāhitaḥ / tvamapyahamahaṃ sarvamahamityeva vartate /
nātra tatparamārthaṃ vai kimarthamanupṛcchasi //

tataḥ prahasya sā hṛṣṭā bhartāraṃ dharmacāriṇī /
uvāca vacanaṃ kāle smayamānā tadā nṛpa //

kimanekaprakāreṇa virodhena prayojanam / kriyākalāpairbrahmarṣe jñānanaṣṭo'si sarvadā /
tanme brūhi mahāprājña yathā'haṃ tvāmanuvratā //
śvetaketuruvāca /

yadyadācarati śreṣṭhastattadevetaro janaḥ /
vartate tena loko'yaṃ sankīrṇaśca bhaviṣyati //

sankīrṇe ca tathā dharme varṇaḥ sankarameti ca /
sankare ca pravṛtte tu mātsyo nyāyaḥ pravartate //

tadaniṣṭaṃ harerbhadre dhāturasya mahātmanaḥ /
parameśvarasankrīḍā lokasṛṣṭiriyaṃ śubhe //

yāvatpāsava uddiṣṭāstāvatyo'sya vibhūtayaḥ /
tāvatyaścaiva māyāstu tāvatyo'syāśca śaktayaḥ //

evaṃ sugahvare yukto yatra me tadbhavābhavam / chittvā jñānāsinā gacchetsa vidvānsa ca me priyaḥ /
so'hameva na sandehaḥ pratijñā iti tasya vai //

ye mūḍhāste durātmāno dharmasankarakārakāḥ /
maryādābhedakā nīcā narake yānti jantavaḥ //

āsurīṃ yonimāpannā iti devānuśāsanam //

bhagavatyā tathā loke rakṣitavyaṃ na saṃśayaḥ /
maryādālokarakṣārthamevamasti tathā sthitaḥ //
suvarcalovāca /

śabdaḥ kotra iti khyātastathā'rthaṃ ca mahāmune /
ākṛtyā patayo brūhi lakṣaṇena pṛthakpṛthak //
śvetaketuruvāca /

vyatyayena ca varṇānāṃ parivādakṛto hi yaḥ /
sa śabda iti vijñeyastannipāto'rtha ucyate //
suvarcalovāca /

śabdārthayorhi sambandhastvanayorasti vā na vā /
tanme brūhi yathātatvaṃ śabdasyāne'rtha eva cet //
śvetaketuruvāca /

śabdārthayorna caivāsti sambandho'tyanta eva hi /
puṣkare ca yathā toyaṃ tathā'smīti ca vettha tat //
suvarcalovāca /

arthe sthitirhi śabdasya nānyathā ca sthitirbhavet /
vidyate cenmahāprājña vinā'rthaṃ brūhi sattama //
śvetaketuruvāca /

sasaṃsargo'timātrastu vācakatvena vartate /
asti cedvartate nityaṃ vikāroccāraṇena vai //
suvarcalovāca /

śabdasthānotra ityuktastathā'rtha iti me kṛtaḥ /
arthaḥ sthito na tiṣṭhecca virūḍhamiha bhāṣitam //
śvetaketuruvāca /

na vikūlo'tra kathito nākāśaṃ hi vinā jagat /
sambandhastatra nāstyeva tadvadityeṣa manyatām //
suvarcalovāca /

sadā'hankāraśabdo'yaṃ vyaktamātmani saṃśritaḥ /
na vācastatra vartante iti mithyā bhaviṣyati //
śvetaketuruvāca /

ahaṃśabdo hyahambhāvo nātmabhāve śubhavrate /
na vartante pare'cintye vācaḥ saguṇalakṣaṇāḥ //
suvarcalovāca /

ahaṃ gātraikataḥ śyāmā bhāvanapi tathaiva ca /
tanme brūhi yathānyāyamevaṃ cenmunisattama //
śvetaketuruvāca /

mṛṇmaye hi ghaṭe bhāvastādṛgbhāva iheṣyate /
ayaṃ bhāvaḥ pare'cintye hyātmabhāvo yathāca tat //

ahaṃ tvametadityeva pare sankalpanā mayā /
tasmādvāco na vartanta iti naiva virudhyate //

tasmādvāmena vartante manasā bhīru sarvaśaḥ /
yathā'kāśagataṃ viśvaṃ saṃsaktamiva lakṣyate //

saṃsarge sati sambandhāttadvikāraṃ bhaviṣyati /
anākāśagataṃ sarvaṃ vikāre ca sadā gatam //

tadbrahma paramaṃ śuddhamanauṣamyaṃ na śakyate /
na dṛśyate tathā tacca dṛśyate ca matirmama //
suvarcalovāca /

nirvikāraṃ hyamūrti ca nirayaṃ sarvagaṃ tathā /
dṛśyate ca viyannityaṃ dṛgātmā tena dṛśyate //
śvetaketuruvāca /

tvacā spṛśati vai vāyumākāśasthaṃ punaḥ punaḥ /
tatsthaṃ gandhaṃ tathāghrāti jyotiḥ paśyati cakṣuṣā //

tamoraśmigaṇaścaiva meghajālaṃ tathaiva ca /
varṣaṃ tārāgaṇaṃ caiva nākāśaṃ dṛśyate punaḥ //

ākāśasyāpyathākāśaṃ sadrūpamiti niścitam / tadarthe kalpitā hyete tatsatyo viṣṇureva ca /
yāni nāmāni gauṇāni hyupacārātparātmani //

na cakṣuṣā na manasā na cānyena paro vibhuḥ /
cintyate sūkṣmayā buddhyā vācā vaktuṃ na śakyate //

etatprapañcamakhilaṃ tasminsarvaṃ pratiṣṭhitam /
mahāghaṭo'lpakaścaiva yathā mahyāṃ pratiṣṭhitau //

na ca strī na pumāṃścaiva yathaiva na napuṃsakaḥ /
kevalajñānamātraṃ tattasminsarvaṃ pratiṣṭhitam //

bhūmisaṃsthānayogena vastusaṃsthānayogataḥ /
rasabhedā yathā toye prakṛtyāmātmanastathā //

tadvākyasmaraṇānnityaṃ tṛptiṃ vāri pibanniva /
prāpnoti jñānamakhilaṃ tena tatsukhamedhate //
suvarcalovāca /

anena sādhyaṃ kiṃ syādvai śabdeneti matirmama /
vedagamyaḥ paro'cintya iti paurāṇikā viduḥ //

nirarthako yathā loke tadvatsyāditi me matiḥ /
nirīkṣyaivaṃ yathānyāyaṃ vaktumarhasi me'nagha //
śvetaketuruvāca /

vedagamyaṃ paraṃ śuddhamiti satyā parā śrutiḥ /
vyāhatyā naitadityāha vyupaliṅge ca vartate //

nirarthako na caivāsti śabdo laukika uttame /
ananvayāstathā śabdā nirarthā iti laukikaiḥ //

gṛhyante tadvadityeva na vartante parātmani /
agocaratvaṃ vacasāṃ yuktamevaṃ tathā śubhe //

sādhanasyopadeśācca hyupāyasya ca sūcanāt / upalakṣaṇayogena vyāvṛttyā ca pradarśanāt /
vedagamyaḥ paraḥ śuddha iti me dhīyate matiḥ //

adhyātmadhyānasambhūtamabhūtaṃ----- vatsphuṭam /
jñānaṃ viddhi śubhācāre tena yānti parāṃ gatim //

yadi me vyāhṛtaṃ guhyaṃ śrutaṃ na tu tvayā śubhe /
tathyamityeva vā śuddhe jñānaṃ jñānavilocane //

nānārūpavadasyaivamaiśvaryaṃ dṛśyate śubhe /
na vāyustaṃ na sūryastaṃ nāgnistattatparaṃ padam //

anena pūrṇametaddhi hṛdi bhūtamiheṣyate / etāvadātmavijñānametāvadyadahaṃ smṛtam /
āvayorna ca satve vai tasmādajñānabandhanam //
bhīṣma uvāca /

evaṃ suvarcalā hṛṣṭā proktā bhartrā yathārthavat /
paricaryamāṇā hyaniśaṃ tatvabuddhisamanvitā //

bhartā ca tāmanuprekṣya nityanaimittikānvitaḥ /
paramātmani govinde vāsudeve mahātmani //

samādhāya ca karmāṇi tanmayatvena bhāvitaḥ /
kālena mahatā rājanprāpnoti paramāṃ gatim //

etatte kathitaṃ rājanyasmāttvaṃ paripṛcchasi / gārhasthyaṃ ca samāsthāya gatau jāyāpatī param //