મહાભારત · અધ્યાય 12.224

અસ્તિ કશ્ચિદ્યદિ વિભો સદારો નિયતો ગૃહે । અતીતસર્વસંસારઃ સર્વદ્વન્દ્વવિવર્જિતઃ ।
તં મે બ્રૂહિ મહાપ્રાજ્ઞ દુર્લભઃ પુરુષો મહાન્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

શૃણુ રાજન્યથાવૃત્તં યન્માં ત્વં પૃષ્ટવાનસિ ।
ઇતિહાસમિમં શુદ્ધં સંસારભયભેષજમ્ ॥

દેવલો નામ વિપ્રર્ષિઃ સર્વશાસ્ત્રાર્થકોવિદઃ ।
ક્રિયાવાન્ધાર્મિકો નિત્યં દેવબ્રાહ્મણપૂજકઃ ॥

સુતા સુવર્ચલા નામ તસ્ય કલ્યાણલક્ષણા । નાતિહ્રસ્વા નાતિકૃશા નાતિદીર્ઘા યશસ્વિની ।
પ્રદાનસમયં પ્રાપ્તા પિતા તસ્ય હ્યચિન્તયત્ ॥

અસ્યાઃ પતિઃ કુતો વેતિ બ્રાહ્મણઃ શ્રોત્રિયઃ પરઃ ।
વિદ્વાન્વિપ્રો હ્યકુટુમ્બઃ પ્રિયવાદી મહાતપાઃ ॥

ઇત્યેવં ચિન્તયાનં તં રહસ્યાહ સુવર્ચલા ॥

અન્ધાય માં મહાપ્રાજ્ઞ દેહ્યનન્ધાય વૈ પિતઃ ।
એવં સ્મર સદા વિદ્વન્મમેદં પ્રાર્થિતં મુને ॥
પિતોવાચ ।

ન શક્યં પ્રાર્થિતં વત્સે ત્વયાઽદ્ય પ્રતિભાતિ મે ।
અન્ધતાનન્ધતા ચેતિ વિકારો મમ જાયતે ॥

ઉન્મત્તેવાશુભં વાક્યં ભાષસે શુભલોચને ॥
સુવર્ચલોવાચ ।

નાહમુન્મત્તભૂતાઽદ્ય બુદ્ધિપૂર્વં બ્રવીમિ તે ।
વિદ્યતે ચેત્પતિસ્તાદૃક્સ માં ભરતિ વેદવિત્ ॥

યેભ્યસ્ત્વં મન્યસે દાતું મામિહાનય તાન્દ્વિજાન્ ।
તાદૃશં તં પતિં તેષુ વરયિષ્યે યથાતથમ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

તથેતિ ચોક્ત્વા તાં કન્યામૃષિઃ શિષ્યાનુવાચ હ ।
બ્રાહ્મણાન્વેદસમ્પન્નાન્યોનિગોત્રવિશોધિતાન્ ॥

માતૃતઃ પિતૃતઃ શુદ્ધાઞ્શુદ્ધાનાચારતઃ શુભાન્ ।
અરોગાન્બુદ્ધિસમ્પન્નાઞ્શીલસત્વગુણાન્વિતાન્ ॥

અસન્કીર્ણાંશ્ચ ગોત્રેષુ વેદવ્રતસમન્વિતાન્ । બ્રાહ્મણાન્સ્નાતકાઞ્શીઘ્રં માતાપિતૃસમન્વિતાન્ ।
નિવેષ્ટુકામાન્કન્યાં મે દૃષ્ટ્વાઽનયત શિષ્યકાઃ ॥

તચ્છ્રુત્વા ત્વરિતાઃ શિષ્યા હ્યાશ્રમેષુ તતસ્તતઃ ।
ગ્રામેષુ ચ તતો ગત્વા બ્રાહ્મણેભ્યો ન્યવેદયન્ ॥

ઋષેઃ પ્રભાવં મત્વા તે કન્યાયાશ્ચ દ્વિજોત્તમાઃ ।
અનેકમુનયો રાજન્સમ્પ્રાપ્તા દેવલાશ્રમમ્ ॥

અનુમાન્ય યથાન્યાયં મુનીન્મુનિકુમારકાન્ ।
અભ્યર્ચ્ય વિધિવત્તત્ર કન્યામાહ પિતા મહાન્ ॥

એતેઽપિ મુનયો વત્સે સ્વપુત્રૈકમતા ઇહ ।
વેદવેદાઙ્ગસમ્પન્નાઃ કુલીનાઃ શીલસમ્મતાઃ ॥

યેઽમી તેષુ વરં ભદ્રે ત્વમિચ્છસિ મહાવ્રતમ્ ।
તં કુમારં વૃણીષ્વાદ્ય તસ્મૈ દાસ્યામ્યહં શુભે ॥

તથેતિ ચોક્ત્વા કલ્યાણી તપ્તહેમનિભા તદા ।
સર્વલક્ષણસમ્પન્ના વાક્યમાહ યશસ્વિની ॥

વિપ્રાણાં સમિતીર્દૃષ્ટ્વા પ્રણિપત્ય તપોધનાન્ ।
યદ્યસ્તિ સમિતૌ વિપ્રો હ્યન્ધોઽનન્ધઃ સ મે વરઃ ॥

તચ્છ્રુત્વા મુનયસ્તત્ર વીક્ષમાણાઃ પરસ્પરમ્ ।
નોચુર્વિપ્રા મહાભાગાઃ કન્યાં મત્વા હ્યવેદિકાં ॥

કુત્સયિત્વા મુનિં તત્ર મનસા મુનિસત્તમાઃ ।
યથાગતં યયુઃ ક્રુદ્ધા નાનાદેશનિવાસિનઃ ॥

કન્યા ચ સંસ્થિતા તત્ર પિતૃવેશ્મનિ ભામિની ॥

તતઃ કદાચિદ્બ્રહ્મણ્યો વિદ્વાન્ન્યાયવિશારદઃ ।
ઊહાપોહવિધાનજ્ઞો બ્રહ્મચર્યસમન્વિતઃ ॥

વેદવિદ્વેદતત્વજ્ઞઃ ક્રિયાકલ્પવિશારદઃ ।
આત્મતત્વવિભાગજ્ઞઃ પિતૃમાન્ગુણસાગરઃ ॥

શ્વેતકેતુરિતિ ખ્યાતઃ શ્રુત્વા વૃત્તાન્તમાદરાત્ ।
કન્યાર્થં દેવલં ચાપિ શીઘ્રં તત્રાગતોઽભવત્ ॥

ઉદ્દાલકસુતં દૃષ્ટ્વા શ્વેતકેતું મહાવ્રતમ્ ।
યથાન્યાયં ચ સમ્પૂજ્ય દેવલઃ પ્રત્યભાષત ॥

કન્યે એષ મહાભાગે પ્રાપ્તો ઋષિકુમારકઃ ।
વરયૈનં મહાપ્રાજ્ઞં વેદવેદાઙ્ગપારગમ્ ॥

તચ્છ્રુત્વા કુપિતા કન્યા ઋષિપુત્રમુદૈક્ષત ।
તાં કન્યામાહ વિપ્રર્ષિઃ સોઽહં ભદ્રે સમાગતઃ ॥

અન્ધોઽહમત્ર તત્વં હિ તથા મન્યે ચ સર્વદા । વિશાલનયનં વિદ્ધિ તથા માં હીનસંશયમ્ ।
વૃણીષ્વ માં વરારોહે ભજે ચ ત્વામનિન્દિતે ॥

યેનેદં વીક્ષતે નિત્યં વૃણોતિ સ્પૃશતેઽથવા ।
ઘ્રાયતે વક્તિ સતતં યેનેદં સાર્યતે પુનઃ ॥

યેનેદં મન્યતે તત્વં યેન બુધ્યતિ વા પુનઃ ।
ન ચક્ષુર્વિદ્યતે હ્યેતત્સ વૈ ભૂતાન્ધ ઉચ્યતે ॥

યસ્મિન્પ્રવર્તતે ચેદં પશ્યઞ્છૃણ્વન્સ્પૃશન્નપિ ।
જિઘ્રંશ્ચ રસયંસ્તદ્વદ્વર્તતે યેન ચક્ષુષા ॥

તન્મે નાસ્તિ તતો હ્યન્ધો વૃણુ ભદ્રેઽદ્ય મામતઃ ।
લોકદૃષ્ટ્યા કરોમીહ નિત્યનૈમિત્તિકાદિકમ્ ॥

આત્મદૃષ્ટ્યા ચ તત્સર્વં વિલિપ્યાસિ ચ નિત્યશઃ ।
સ્થિતોઽહં નિર્ભરઃ શાન્તઃ કાર્યકારણભાવનઃ ॥

અવિદ્યયા તરન્મૃત્યું વિદ્યયા તં તથાઽમૃતમ્ । યથાપ્રાપ્તં તુ સન્દૃશ્ય વસામીહ વિમત્સરઃ ।
ક્રીતે વ્યવસિતં ભદ્રે ભર્તાઽહં તે વૃણીષ્વ મામ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

તતઃ સુવર્ચલા દૃષ્ટ્વા પ્રાહ તં દ્વિજસત્તમમ્ । મનસાઽસિ વૃતો વિદ્વઞ્શેષકર્તા પિતા મમ ।
વૃણીષ્વ પિતરં મહ્યમેષ વેદવિધિક્રમઃ ॥

તદ્વિજ્ઞાય પિતા તસ્યા દેવલો મુનિસત્તમઃ ।
શ્વેતકેતું ચ સમ્પૂજ્ય તથૈવોદ્દાલકેન તમ્ ॥

મુનીનામગ્રતઃ કન્યાં પ્રદદૌ જલપૂર્વકમ્ ।
ઉદાહરન્તિ વૈ તત્ર શ્વેતકેતું નિરીક્ષ્ય તમ્ ॥

હૃત્પુણ્ડરીકનિલયઃ સર્વભૂતાત્મકો હરિઃ ।
શ્વેતકેતુસ્વરૂપેણ સ્થિતોઽસૌ મધુસૂદનઃ ॥

પ્રીયતાં માધવો દેવઃ પત્ની ચેયં સુતા મમ । પ્રતિપાદયામિ તે કન્યાં સહધર્મચરીં શુભામ્ ।
ઇત્યુક્ત્વા પ્રદદૌ તસ્મૈ દેવલો મુનિપુઙ્ગવઃ ॥

પ્રતિગૃહ્ય ચ તાં કન્યાં શ્વેતકેતુર્મહાયશાઃ ।
ઉપયમ્ય યથાન્યાયમત્ર કૃત્વા યથાવિધિ ॥

સમાપ્ય તન્ત્રં મુનિભિર્વૈવાહિકમનુત્તમમ્ ।
સ ગાર્હસ્થ્યે વસન્ધીમાન્ભાર્યાં તામિદમબ્રવીત્ ॥

યાનિ ચોક્તાનિ વેદેષુ તત્સર્વં કુરુ શોભને ।
મયા સહ યથાન્યાયં સહધર્મચરી મમ્ ॥

અહમિત્યેવ ભાવેન સ્થિતોઽહં ત્વં તથૈવ ચ ।
તસ્માત્કર્માણિ કુર્વીથાઃ કુર્યાં તે ચ તતઃ પરમ્ ॥

ન મમેતિ ચ ભાવેન જ્ઞાનાગ્નિનિલયેન ચ ।
અનન્તરં તથા કુર્યાસ્તાનિ કર્માણિ ભસ્મસાત્ ॥

એવં ત્વયા ચ કર્તવ્યં સર્વદા દુર્ભગા મયા । યદ્યદાચરતિ શ્રેષ્ઠસ્તત્તદેવેતરો જનઃ ।
તસ્માલ્લોકસ્ય સિદ્ધ્યર્થં કર્તવ્યં ચાત્મસિદ્ધયે ॥

ઉક્ત્વૈવં સ મહાપ્રાજ્ઞઃ સર્વજ્ઞાનૈકભાજનઃ ।
પુત્રાનુત્પાદ્ય તસ્યાં ચ યજ્ઞૈઃ સન્તર્પ્ય દેવતાઃ ॥

આત્મયોગપરો નિત્યં નિર્દ્વન્દ્વો નિષ્પરિગ્રહઃ ।
ભાર્યાં તાં સદૃશીં પ્રાપ્ય બુદ્ધિં ક્ષેત્રજ્ઞયોરિવ ॥

લોકમન્યમનુપ્રાપ્તૌ ભાર્યા ભર્તા તથૈવ ચ ।
સાક્ષિભૂતૌ જગત્યસ્મિંશ્ચરમાણૌ મુદાઽન્વિતૌ ॥

તતઃ કદાચિદ્ભર્તારં શ્વેતકેતું સુવર્ચલા ।
પપ્રચ્છ કો ભવાનત્ર બ્રૂહિ મે તદ્દ્વિજોત્તમ ॥

તામાહ ભગવાન્વાગ્મી તયા જ્ઞાતો ન સંશયઃ ।
દ્વિજોત્તમેતિ મામુક્ત્વા પુનઃ કમનુપૃચ્છસિ ॥

સા તમાહ મહાત્માનં પૃચ્છામિ હૃદિ શાયિનમ્ ।
તચ્છ્રુત્વા પ્રત્યુવાચૈનાં સ ન વક્ષ્યતિ ભામિનિ ॥

નામગોત્રસમાયુક્તમાત્માનં મન્યસે યદિ ।
તન્મિથ્યાગોત્રસદ્ભાવે વર્તતે દેહબન્ધનમ્ ॥

અહમિત્યેષ ભાવોઽત્ર ત્વયિ ચાપિ સમાહિતઃ । ત્વમપ્યહમહં સર્વમહમિત્યેવ વર્તતે ।
નાત્ર તત્પરમાર્થં વૈ કિમર્થમનુપૃચ્છસિ ॥

તતઃ પ્રહસ્ય સા હૃષ્ટા ભર્તારં ધર્મચારિણી ।
ઉવાચ વચનં કાલે સ્મયમાના તદા નૃપ ॥

કિમનેકપ્રકારેણ વિરોધેન પ્રયોજનમ્ । ક્રિયાકલાપૈર્બ્રહ્મર્ષે જ્ઞાનનષ્ટોઽસિ સર્વદા ।
તન્મે બ્રૂહિ મહાપ્રાજ્ઞ યથાઽહં ત્વામનુવ્રતા ॥
શ્વેતકેતુરુવાચ ।

યદ્યદાચરતિ શ્રેષ્ઠસ્તત્તદેવેતરો જનઃ ।
વર્તતે તેન લોકોઽયં સન્કીર્ણશ્ચ ભવિષ્યતિ ॥

સન્કીર્ણે ચ તથા ધર્મે વર્ણઃ સન્કરમેતિ ચ ।
સન્કરે ચ પ્રવૃત્તે તુ માત્સ્યો ન્યાયઃ પ્રવર્તતે ॥

તદનિષ્ટં હરેર્ભદ્રે ધાતુરસ્ય મહાત્મનઃ ।
પરમેશ્વરસન્ક્રીડા લોકસૃષ્ટિરિયં શુભે ॥

યાવત્પાસવ ઉદ્દિષ્ટાસ્તાવત્યોઽસ્ય વિભૂતયઃ ।
તાવત્યશ્ચૈવ માયાસ્તુ તાવત્યોઽસ્યાશ્ચ શક્તયઃ ॥

એવં સુગહ્વરે યુક્તો યત્ર મે તદ્ભવાભવમ્ । છિત્ત્વા જ્ઞાનાસિના ગચ્છેત્સ વિદ્વાન્સ ચ મે પ્રિયઃ ।
સોઽહમેવ ન સન્દેહઃ પ્રતિજ્ઞા ઇતિ તસ્ય વૈ ॥

યે મૂઢાસ્તે દુરાત્માનો ધર્મસન્કરકારકાઃ ।
મર્યાદાભેદકા નીચા નરકે યાન્તિ જન્તવઃ ॥

આસુરીં યોનિમાપન્ના ઇતિ દેવાનુશાસનમ્ ॥

ભગવત્યા તથા લોકે રક્ષિતવ્યં ન સંશયઃ ।
મર્યાદાલોકરક્ષાર્થમેવમસ્તિ તથા સ્થિતઃ ॥
સુવર્ચલોવાચ ।

શબ્દઃ કોત્ર ઇતિ ખ્યાતસ્તથાઽર્થં ચ મહામુને ।
આકૃત્યા પતયો બ્રૂહિ લક્ષણેન પૃથક્પૃથક્ ॥
શ્વેતકેતુરુવાચ ।

વ્યત્યયેન ચ વર્ણાનાં પરિવાદકૃતો હિ યઃ ।
સ શબ્દ ઇતિ વિજ્ઞેયસ્તન્નિપાતોઽર્થ ઉચ્યતે ॥
સુવર્ચલોવાચ ।

શબ્દાર્થયોર્હિ સમ્બન્ધસ્ત્વનયોરસ્તિ વા ન વા ।
તન્મે બ્રૂહિ યથાતત્વં શબ્દસ્યાનેઽર્થ એવ ચેત્ ॥
શ્વેતકેતુરુવાચ ।

શબ્દાર્થયોર્ન ચૈવાસ્તિ સમ્બન્ધોઽત્યન્ત એવ હિ ।
પુષ્કરે ચ યથા તોયં તથાઽસ્મીતિ ચ વેત્થ તત્ ॥
સુવર્ચલોવાચ ।

અર્થે સ્થિતિર્હિ શબ્દસ્ય નાન્યથા ચ સ્થિતિર્ભવેત્ ।
વિદ્યતે ચેન્મહાપ્રાજ્ઞ વિનાઽર્થં બ્રૂહિ સત્તમ ॥
શ્વેતકેતુરુવાચ ।

સસંસર્ગોઽતિમાત્રસ્તુ વાચકત્વેન વર્તતે ।
અસ્તિ ચેદ્વર્તતે નિત્યં વિકારોચ્ચારણેન વૈ ॥
સુવર્ચલોવાચ ।

શબ્દસ્થાનોત્ર ઇત્યુક્તસ્તથાઽર્થ ઇતિ મે કૃતઃ ।
અર્થઃ સ્થિતો ન તિષ્ઠેચ્ચ વિરૂઢમિહ ભાષિતમ્ ॥
શ્વેતકેતુરુવાચ ।

ન વિકૂલોઽત્ર કથિતો નાકાશં હિ વિના જગત્ ।
સમ્બન્ધસ્તત્ર નાસ્ત્યેવ તદ્વદિત્યેષ મન્યતામ્ ॥
સુવર્ચલોવાચ ।

સદાઽહન્કારશબ્દોઽયં વ્યક્તમાત્મનિ સંશ્રિતઃ ।
ન વાચસ્તત્ર વર્તન્તે ઇતિ મિથ્યા ભવિષ્યતિ ॥
શ્વેતકેતુરુવાચ ।

અહંશબ્દો હ્યહમ્ભાવો નાત્મભાવે શુભવ્રતે ।
ન વર્તન્તે પરેઽચિન્ત્યે વાચઃ સગુણલક્ષણાઃ ॥
સુવર્ચલોવાચ ।

અહં ગાત્રૈકતઃ શ્યામા ભાવનપિ તથૈવ ચ ।
તન્મે બ્રૂહિ યથાન્યાયમેવં ચેન્મુનિસત્તમ ॥
શ્વેતકેતુરુવાચ ।

મૃણ્મયે હિ ઘટે ભાવસ્તાદૃગ્ભાવ ઇહેષ્યતે ।
અયં ભાવઃ પરેઽચિન્ત્યે હ્યાત્મભાવો યથાચ તત્ ॥

અહં ત્વમેતદિત્યેવ પરે સન્કલ્પના મયા ।
તસ્માદ્વાચો ન વર્તન્ત ઇતિ નૈવ વિરુધ્યતે ॥

તસ્માદ્વામેન વર્તન્તે મનસા ભીરુ સર્વશઃ ।
યથાઽકાશગતં વિશ્વં સંસક્તમિવ લક્ષ્યતે ॥

સંસર્ગે સતિ સમ્બન્ધાત્તદ્વિકારં ભવિષ્યતિ ।
અનાકાશગતં સર્વં વિકારે ચ સદા ગતમ્ ॥

તદ્બ્રહ્મ પરમં શુદ્ધમનૌષમ્યં ન શક્યતે ।
ન દૃશ્યતે તથા તચ્ચ દૃશ્યતે ચ મતિર્મમ ॥
સુવર્ચલોવાચ ।

નિર્વિકારં હ્યમૂર્તિ ચ નિરયં સર્વગં તથા ।
દૃશ્યતે ચ વિયન્નિત્યં દૃગાત્મા તેન દૃશ્યતે ॥
શ્વેતકેતુરુવાચ ।

ત્વચા સ્પૃશતિ વૈ વાયુમાકાશસ્થં પુનઃ પુનઃ ।
તત્સ્થં ગન્ધં તથાઘ્રાતિ જ્યોતિઃ પશ્યતિ ચક્ષુષા ॥

તમોરશ્મિગણશ્ચૈવ મેઘજાલં તથૈવ ચ ।
વર્ષં તારાગણં ચૈવ નાકાશં દૃશ્યતે પુનઃ ॥

આકાશસ્યાપ્યથાકાશં સદ્રૂપમિતિ નિશ્ચિતમ્ । તદર્થે કલ્પિતા હ્યેતે તત્સત્યો વિષ્ણુરેવ ચ ।
યાનિ નામાનિ ગૌણાનિ હ્યુપચારાત્પરાત્મનિ ॥

ન ચક્ષુષા ન મનસા ન ચાન્યેન પરો વિભુઃ ।
ચિન્ત્યતે સૂક્ષ્મયા બુદ્ધ્યા વાચા વક્તું ન શક્યતે ॥

એતત્પ્રપઞ્ચમખિલં તસ્મિન્સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
મહાઘટોઽલ્પકશ્ચૈવ યથા મહ્યાં પ્રતિષ્ઠિતૌ ॥

ન ચ સ્ત્રી ન પુમાંશ્ચૈવ યથૈવ ન નપુંસકઃ ।
કેવલજ્ઞાનમાત્રં તત્તસ્મિન્સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

ભૂમિસંસ્થાનયોગેન વસ્તુસંસ્થાનયોગતઃ ।
રસભેદા યથા તોયે પ્રકૃત્યામાત્મનસ્તથા ॥

તદ્વાક્યસ્મરણાન્નિત્યં તૃપ્તિં વારિ પિબન્નિવ ।
પ્રાપ્નોતિ જ્ઞાનમખિલં તેન તત્સુખમેધતે ॥
સુવર્ચલોવાચ ।

અનેન સાધ્યં કિં સ્યાદ્વૈ શબ્દેનેતિ મતિર્મમ ।
વેદગમ્યઃ પરોઽચિન્ત્ય ઇતિ પૌરાણિકા વિદુઃ ॥

નિરર્થકો યથા લોકે તદ્વત્સ્યાદિતિ મે મતિઃ ।
નિરીક્ષ્યૈવં યથાન્યાયં વક્તુમર્હસિ મેઽનઘ ॥
શ્વેતકેતુરુવાચ ।

વેદગમ્યં પરં શુદ્ધમિતિ સત્યા પરા શ્રુતિઃ ।
વ્યાહત્યા નૈતદિત્યાહ વ્યુપલિઙ્ગે ચ વર્તતે ॥

નિરર્થકો ન ચૈવાસ્તિ શબ્દો લૌકિક ઉત્તમે ।
અનન્વયાસ્તથા શબ્દા નિરર્થા ઇતિ લૌકિકૈઃ ॥

ગૃહ્યન્તે તદ્વદિત્યેવ ન વર્તન્તે પરાત્મનિ ।
અગોચરત્વં વચસાં યુક્તમેવં તથા શુભે ॥

સાધનસ્યોપદેશાચ્ચ હ્યુપાયસ્ય ચ સૂચનાત્ । ઉપલક્ષણયોગેન વ્યાવૃત્ત્યા ચ પ્રદર્શનાત્ ।
વેદગમ્યઃ પરઃ શુદ્ધ ઇતિ મે ધીયતે મતિઃ ॥

અધ્યાત્મધ્યાનસમ્ભૂતમભૂતં----- વત્સ્ફુટમ્ ।
જ્ઞાનં વિદ્ધિ શુભાચારે તેન યાન્તિ પરાં ગતિમ્ ॥

યદિ મે વ્યાહૃતં ગુહ્યં શ્રુતં ન તુ ત્વયા શુભે ।
તથ્યમિત્યેવ વા શુદ્ધે જ્ઞાનં જ્ઞાનવિલોચને ॥

નાનારૂપવદસ્યૈવમૈશ્વર્યં દૃશ્યતે શુભે ।
ન વાયુસ્તં ન સૂર્યસ્તં નાગ્નિસ્તત્તત્પરં પદમ્ ॥

અનેન પૂર્ણમેતદ્ધિ હૃદિ ભૂતમિહેષ્યતે । એતાવદાત્મવિજ્ઞાનમેતાવદ્યદહં સ્મૃતમ્ ।
આવયોર્ન ચ સત્વે વૈ તસ્માદજ્ઞાનબન્ધનમ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

એવં સુવર્ચલા હૃષ્ટા પ્રોક્તા ભર્ત્રા યથાર્થવત્ ।
પરિચર્યમાણા હ્યનિશં તત્વબુદ્ધિસમન્વિતા ॥

ભર્તા ચ તામનુપ્રેક્ષ્ય નિત્યનૈમિત્તિકાન્વિતઃ ।
પરમાત્મનિ ગોવિન્દે વાસુદેવે મહાત્મનિ ॥

સમાધાય ચ કર્માણિ તન્મયત્વેન ભાવિતઃ ।
કાલેન મહતા રાજન્પ્રાપ્નોતિ પરમાં ગતિમ્ ॥

એતત્તે કથિતં રાજન્યસ્માત્ત્વં પરિપૃચ્છસિ । ગાર્હસ્થ્યં ચ સમાસ્થાય ગતૌ જાયાપતી પરમ્ ॥