મહાભારત · અધ્યાય 12.220

કેન વૃત્તેન વૃત્તજ્ઞો જનકો મિથિલાધિપઃ ।
જગામ મોક્ષં ધર્મજ્ઞો ભોગાનુત્સૃજ્ય બુદ્ધિમાન્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
યેન વૃત્તેન ધર્મજ્ઞઃ સ જગામ મહત્સુખમ્ ॥

જનકો જનદેવસ્તુ મિથિલાયાં જનાધિપ ।
ઔર્ધ્વદેહિકધર્માણામાસીદ્યુક્તો વિચિન્તને ॥

તસ્ય સ્મ શતમાચાર્યા વસન્તિ સતતં ગૃહે ।
દર્શયન્તઃ પૃથગ્ધર્માન્નાનાપાષણ્ડવાદિનઃ ॥

સ તેષાં પ્રેત્યભાવેન પ્રેત્ય ગાતૌ વિનિશ્ચયે ।
આગમસ્થઃ સ ભૂયિષ્ઠમાત્મતત્ત્વેન તુષ્યન્તિ ॥

તત્ર પઞ્ચશિખો નામ કાપિલેયો મહામુનિઃ ।
પરિધાવન્મહીં કૃત્સ્નાં જગામ યલામથ ॥

સર્વસન્ન્યાસધર્માણાં તત્ત્વજ્ઞાનનિશ્ચયે ।
સુપર્યવસિતાર્થશ્ચ નિર્દ્વન્દ્વો નષ્ટગશયઃ ॥

ઋષીણામાહુરેકં યં કામાદ-----નૃષુ ।
શાશ્વતં સુખમત્યન્તમન્વિ---સુદુર્લભમ્ ॥

યમાહુઃ કપિલં સાઙ્ખ્યાઃ પરમર્ષિ પ્રજાપતિમ્ ।
સમેત્ય તેન રૂપેણ વિસ્માપયતિ હિ સ્વયમ્ ॥

આસુરેઃ પ્રથમં શિષ્યં યમાહુશ્ચિરજીવિનમ્ ।
પઞ્ચસ્રોતસિ યઃ સત્રમાસ્તે વર્ષસહસ્રિકમ્ ॥

તમાસીનં સમાગમ્ય કાપિલં મણ્ડલં મહત્ । [પઞ્ચસ્રોતસિ નિષ્ણાતઃ પઞ્ચરાત્રવિશારદઃ ।

પઞ્ચજ્ઞઃ પઞ્ચકૃત્પઞ્ચગુણઃ પઞ્ચશિખઃ સ્મૃતઃ.] પુરુષાવસ્થમવ્યક્તં પરમાર્થં ન્યવેદયત્ ॥

ઇષ્ટ્વા સત્રેણ સમ્પૃષ્ટો ભૂયશ્ચ તપસાઽસુરિઃ ।
ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞયોર્વ્યક્તિં બુબુધે દેવદર્શનાત્ ॥

યત્તદેકાક્ષરં બ્રહ્મ નાનારૂપં પ્રદૃશ્યતે । બોધાયનપરાન્વિપ્રાનૃષિભાવમુપાગતઃ ।
આસુરિર્મણ્ડલે તસ્મિન્પ્રતિપેદે તદવ્યયમ્ ॥

તસ્ય પઞ્ચશિખઃ શિષ્યો માનુષ્યાઃ પયસા ભૃતઃ ।
બ્રાહ્મણી કપિલા નામ કાચિદાસીત્કુટુમ્બિની ॥

તસ્યાઃ પુત્રત્વમાગમ્ય સ્ત્રિયાઃ સ પિબતિ સ્તનૌ ।
તતઃ સ કાપિલેયત્વં લેભે બુદ્ધિં ચ નૈષ્ઠિકીમ્ ॥

એતન્મે ભગવાનાહ કાપિલેયસ્ય સમ્ભવમ્ ।
તસ્ય તત્કાપિલેયત્વં સર્વવિત્ત્વમનુત્તમમ્ ॥

સામાન્યં જનકં જ્ઞાત્વા ધર્મજ્ઞાનામનુત્તમમ્ ।
ઉપેત્ય શતમાચાર્યાન્મોહયામાસ હેતુભિઃ ॥

નિરાકરિષ્ણુસ્તાન્સર્વાંસ્તેષાં હેતુગુણાન્વહૂન્ । શ્રાવયામાસ મતિમાન્મુનિઃ પઞ્ચશિખો નૃપ ॥

જનકસ્ત્વભિસંરક્તઃ કાપિલેયાનુદર્શનાત્ ।
ઉત્સૃજ્ય શતમાચાર્યાન્પૃષ્ઠતોઽનુજગામ તમ્ ॥

તસ્મૈ પરમકલ્યાય પ્રણતાય ચ ધર્મતઃ ।
અબ્રવીત્પરમં મોક્ષં યતઃ સાઙ્ખ્યં વિધીયતે ॥

જાતિનિર્વેદમુક્ત્વા સ કર્મનિર્વેદમબ્રવીત્ ।
કર્મનિર્વેદમુક્ત્વા ચ સર્વનિર્વેદમબ્રવીત્ ॥

યદર્થં ધર્મસંસર્ગઃ કર્મણાં ચ ફલોદયઃ ।
તમનાશ્વાસિકં મોહં વિનાશિ ચલમધ્રુવમ્ ॥

દૃશ્યમાને વિનાશે ચ પ્રત્યક્ષે લોકસાક્ષિકે ।
આગમાત્પરમસ્તીતિ બ્રુવન્નપિ પરાજિતઃ ॥

આત્મના હ્યાત્મનો નિત્યં ક્લેશમૃત્યુજરામયમ્ ।
આત્માનં મન્યતે મોહાત્તદસમ્યક્પરં મતમ્ ॥

અથ ચેદેવમપ્યસ્તિ યલ્લોકે નોપપદ્યતે ।
અજરોઽયમમૃત્યુશ્ચ રાજાઽસૌ મન્યતે તથા ॥

અસ્તિ નાસ્તીતિ ચાપ્યેતત્તસ્મિન્નસતિ લક્ષણે ।
કિમધિષ્ઠાય તદ્બ્રૂયાલ્લોકયાત્રાવિનિશ્ચયમ્ ॥

પ્રત્યક્ષં હ્યેતયોર્મૂલં કૃતાન્તૈતિહ્યયોરપિ ।
પ્રત્યક્ષેણાગમો ભિન્નઃ કૃતાન્તો વા ન કશ્ચન ॥

યત્રતત્રાનુમાનેઽસ્મિન્કૃતં ભાવયતોઽપિ ચ ।
નાન્યો જીવઃ શરીરસ્ય નાસ્તિકાનાં મતે સ્મૃતઃ ॥

રેતો વટકણીકાયાં ઘૃતપાકાધિવાસનમ્ ।
જાતિઃ સ્મૃતિરયસ્કાન્તઃ સૂર્યકાન્તોઽમ્બુભક્ષણમ્ ॥

પ્રેત્ય ભૂતાપ્યયશ્ચૈવ દેવતાભ્યુપયાચનમ્ ।
મૃતે કર્મનિવૃત્તિશ્ચ પ્રમાણમિતિ નિશ્ચયઃ ॥

ન ત્વેતે હેતવઃ સન્તિ યે કેચિન્મૂર્તિસંસ્થિતાઃ ।
અમૂર્તસ્ય હિ મૂર્તેન સામાન્યં નોપપદ્યતે ॥

અવિદ્યાકર્મચેષ્ટાનાં કેચિદાહુઃ પુનર્ભવે ।
કારણં લોભમોહૌ તુ દોષાણાં ચ નિષેવણમ્ ॥

અવિદ્યાં ક્ષેત્રમાહુર્હિ કર્મબીજં તથા કૃતમ્ ।
તૃષ્ણાસઞ્જનનં સ્નેહ એષ તેષાં પુનર્ભવઃ ॥

તસ્મિન્મૂઢે ચ જગ્ધે ચ દેહે મરણધર્મિણિ ।
અન્યોઽસૌ જાયતે પ્રેતસ્તદાહુસ્તત્વમક્ષયમ્ ॥

યદા સ્વરૂપતશ્ચાન્યો જાતિતઃ શ્રુતિતોઽર્થતઃ ।
કથમસ્મિન્સ ઇત્યેવં સમ્બોધઃ સ્યાદસંહિતઃ ॥

એવં સતિ ચ કા પ્રીતિર્દાનવિદ્યાતપોબલૈઃ ।
યદ્યદાચરિતં કર્મ સર્વમન્યત્પ્રપદ્યતે ॥

યદિ હ્યયમિહૈવાન્યૈઃ પ્રાકૃતૈર્દુઃખિતો ભવેત્ ।
સુખિતો દુઃખિતૈર્વાઽપિ દૃશ્યો હ્યસ્યવિનિર્ણયઃ ॥

યદા હિ મુસલૈર્હન્યુઃ શરીરં ન પુનર્ભવેત્ ।
પૃથગ્જ્ઞાનં યદન્યચ્ચ યેનૈતન્નોપપદ્યતે ॥

ઋતુસંવત્સરૌ તિથ્યઃ શીતોષ્ણેઽથ પ્રિયાપ્રિયે ।
યથાઽતીતા ન દૃશ્યન્તે તાદૃશઃ સત્વસન્ક્ષયઃ ॥

જરયાઽભિપરીતસ્ય મૃત્યુના ન વિનાશિના ।
દુર્બલં દુર્બલં પૂર્વં ગૃહસ્યેવ વિનશ્યતિ ॥

ઇન્દ્રિયાણી મનો વાયુઃ શોણિતં માંસમસ્થિ ચ ।
આનુપૂર્વ્યા વિનશ્યન્તિ સ્વં ધાતુમુપયાન્તિ ચ ॥

લોકયાત્રાવિધાનં ચ દાનધર્મફલાગમઃ ।
તદર્થં વેદશબ્દાશ્ચ વ્યવહારાશ્ચ લૌકિકાઃ ॥

ઇતિ સમ્યઙ્ભનસ્યેતે બહવઃ સન્તિ હેતવઃ ।
એતદાસીન્મમાસ્તીતિ ન કશ્ચિત્પ્રતિપદ્યતે ॥

તેષાં વિમૃશતામેવં તત્તત્સમભિધાવતામ્ ।
ક્વચિન્નિવિશતે બુદ્ધિસ્તત્ર જીર્યતિ વૃક્ષવત્ ॥

એવમર્થૈરનર્થૈશ્ચ દુઃખિતાઃ સર્વજન્તવઃ ।
આગમૈરપકૃષ્યન્તે હસ્તિપૈર્હસ્તિનો યથા ॥

ન જાતુ કામઃ કામાનામુપભોગેન શામ્યતિ । હવિષા કૃષ્ણવર્ત્મેવ ભૂય એવાભિવર્ધતે ॥

અર્થાંસ્તથાઽત્યન્તમુખાવહાંશ્ચ લિપ્સન્ત એતે બહવો વિશુષ્કાઃ ।
મહત્તરં દુઃખમનુપ્રપન્ના હિત્વા સુખં મૃત્યુવશં પ્રયાન્તિ ॥

વિનાશિનો હ્યધ્નુવજીવિતસ્ય કિં બન્ધુભિર્મિત્રપરિગ્રહૈશ્ચ ।
વિહાય યો ગચ્છતિ સર્વમેવ ક્ષણેન ગત્વા ન નિવર્તતે ચ ॥

ભૂવ્યોમતોયાનલવાયવોઽપિ સદા શરીરં પ્રતિપાલયન્તિ ।
ઇતીદમાલક્ષ્ય રતિઃ કુતો ભવે દ્વિનાશિનો હ્યસ્ય ન કર્મ વિદ્યતે ॥

ઇદમનુપધિવાક્યમચ્છલં પરમનિરામયમાત્મસાક્ષિકમ્ ।
નરપતિરભિવીક્ષ્ય વિસ્મિતઃ પુનરનુયોક્તુમિદં પ્રચક્રમે ॥