Mahabharata · Chapter 12.219
na sa veda paraṃ brahma yo na veda catuṣṭayam /
vyaktāvyaktaṃ ca yattattvaṃ samproktaṃ paramarṣiṇā //
vyaktaṃ mṛtyumukhaṃ vidyādavyaktamamṛtaṃ padam /
nivṛttilakṣaṇaṃ dharmamṛṣirnārāyaṇo'bravīt //
tatraivāvasthitaṃ sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram /
nivṛttilakṣaṇaṃ dharmamavyaktaṃ brahma śāśvatam //
pravṛttilakṣaṇaṃ dharmaṃ prajāpatiratathābravīt /
pravṛttiḥ punarāvṛttirnivṛttiḥ paramā gatiḥ //
tāṃ gatiṃ paramāmeti nivṛttiparamo muniḥ /
jñānatattvaparo nityaṃ śubhāśubhanidarśakaḥ //
tadevametau vijñeyāvavyaktapuruṣābubhau /
avyaktapuruṣābhyāṃ tu yatsyādanyanmahattaram //
taṃ viśeṣamavekṣeti viśeṣeṇa vicakṣaṇaḥ /
anādyantāvubhāvetāvaliṅgau cāpyubhāvapi //
ubhau nityāvanucarau mahadbhyaśca mahattarau /
sāmānyametadubhayorevaṃ hyanyadviśeṣaṇam //
prakṛtyā sargadharmiṇyā tathā triguṇasatvayā /
viparītamato vidyātkṣetrajñasya svalakṣaṇam //
prakṛteśca vikārāṇāṃ draṣṭāramaguṇānvitam /
kṣetrajñamāhurjīvaṃ tu kartāraṃ guṇasaṃvṛtam //
agrāhyaṃ yena jānanti tajjñānaṃ daṃśitaśca tat /
tenaiva daṃśito nityaṃ na guṇaḥ paribhūyate //
agrāhyau puruṣāvetāvaliṅgatvādasaṅginau /
saṃyogalakṣaṇotpattiḥ karmajā gṛhyate yathā //
karaṇaiḥ karmanirvṛttaiḥ kartā yadyadviceṣṭate /
kīrtyate śabdasañjñābhiḥ ko'hameṣopyasāviti //
mamāpi kāyamiti ca tadajño nityasaṃvṛtaḥ / uṣṇīṣavānyathā vastraistribhirbhavati saṃvṛtaḥ /
saṃvṛto'yaṃ tathā dehī sattvarājasatāmasaiḥ //
bhedavastu tvabhedena jānāti sa yadā pumān /
tadā paraṃ parātmā'sau bhavatyeva nirañjanaḥ //
kriyāyoge ca bhedākhye bahu sankṣipyate kvacit /
vasurudragaṇādyeṣu svānubhogena bhogataḥ //
evameṣa paraḥ sattvo nānārūpeṇa saṃsthitaḥ / sankṣipto dṛśyate paścādekarūpeṇa viṣṭhitaḥ //
tasmāccatuṣṭayaṃ vedyametairhetubhirāvṛtam / tathāsañjño hyayaṃ samyagantakāle na muhyati /
vāyurvidho yathā bhānurviprakāśaṃ gamiṣyati //
śriyaṃ divyāmabhiprepsurvarṣmavānmanasā śuciḥ /
śārīrairniyamairugraiścarenniṣkalmaṣaṃ tapaḥ //
trailokyaṃ tapasā vyāptamantarbhūtena bhāsvatā /
sūryaśca candramāścaiva bhāsatastapasā divi //
anyacca dharmasāmyaṃ yattapastatkīrtyate punaḥ / prakāśastapaso jñānaṃ loke saṃśabditaṃ tapaḥ //
rajastamoghnaṃ yatkarma tapasastatsvalakṣaṇam /
tritayaṃ hyetadākhyātaṃ yadyasmādbhāsituṃ punaḥ //
svabhāsā bhāsayaṃścāpi candramā hyatra vartate / sūryayoge tu yaḥ sandhistapaḥ sarvaṃ pradīpyate //
brahmacaryamahiṃsā ca śārīraṃ tapa ucyate /
vāṅbhanoniyamaḥ samyaṅbhānasaṃ tapa ucyate //
vidhijñebhyo dvijātibhyo grāhyamannaṃ viśiṣyate /
āhāraniyamenāsya pāpmā śāmyati rājasaḥ //
vaimanasyaṃ ca viṣaye yāntyasya karaṇāni ca /
tasmāttanmātramādadyādyāvadatra prayojanam //
antakāle balotkarṣācchanaiḥ kuryādanāturaḥ /
evaṃ yuktena manasā jñānaṃ yadupapadyate //
rajovarjyo hyayaṃ dehī dehavāñchabdavāṃścaret /
kāryairavyāhatamatirvairāgyātprakṛtau sthitaḥ //
ā dehādapramādācca dehāntādvipramucyate /
hetuyuktaḥ sadā sārgo bhūtānāṃ pralayastathā //
parapratyayasarge tu niyamo nātivartate /
evaṃ tatprabhavāṃ prajñāmāsate ye viṣaryaye //
dhṛtyā dehāndhārayanto buddhisankṣiptacetasaḥ /
sthānebhyo dhvaṃsamānāśca sūkṣmatvāttadupāsate //
yathāgamaṃ ca tatsarvaṃ buddhyā tannaiva buddhyate /
dehāntaṃ kaścidanvāste bhāvitātmā nirāśrayaḥ //
yukto dhāraṇayā kaścitsataḥ kecidupāsate /
abhyasyanti paraṃ devaṃ vidyāsaṃśabditākṣaram //
antakāle hyupāsante tapasā dagdhakilviṣāḥ /
sarva ete mahātmāno gacchanti paramāṃ gatim //
sūkṣmaṃ viśeṣaṇaṃ teṣāmavekṣecchāstracakṣuṣā /
dehaṃ tu paramaṃ vidyādvimuktamaparigraham //
antarikṣādanyataraṃ dhāraṇāsaktamānasam /
martyalokādvimucyante vidyāsaṃsaktacetasaḥ //
brahmabhūtā virajasastato yānti parāṃ gatim /
evamekāyanaṃ dharmamāhurvedavido janāḥ //
yathājñānamupāsantaḥ sarve yānti parāṃ gatim / kaṣāyavarjitaṃ----teṣāmutpadyate'malam /
yānti te'pi----- kānviśudhyanti yathābalaṃ //
bhagavantamajaṃ divya viṣṇumavyaktasañjñitam /
bhāvena yānti śuddhā ye jñānatṛptā nirāśiṣaḥ //
jñātvā'tmasthaṃ------- na nivartanti te'vyayāḥ /
prāpya tatparamaṃ sthānamodante'kṣaramavyayam //
etāvadetadvijñānametadasti ca nāsti ca /
tṛṣṇābaddhaṃ jagatsarvaṃ cakravatparivartate //
visatanturyathaivāyamantasthaḥ sarvato bise /
tṛṣṇātanturanādyantastathā dehagataḥ sadā //
sūcyā sūtraṃ yathā vastre saṃsārayati vāyakaḥ /
tadvatsaṃsārasūtraṃ hi tṛṣṇāsūcyā nibaddhyate //
itastataḥ samāhṛtya rūpaṃ nirvartayiṣyati / vikāraṃ prakṛtiṃ caiva puruṣaṃ ca sanātanam //
yo yathāvadvijānāti sa vitṛṣṇo vimucyate /
yāti nityaṃ sa sadbhāvamātmano vai mahadbhuvam //
bhīṣma uvāca /
prakāśaṃ bhagavānetadṛṣirnārāyaṇo'mṛtam /
bhūtānāmanukampārthaṃ jagāda jagato hitam //
Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0