મહાભારત · અધ્યાય 12.219

ન સ વેદ પરં બ્રહ્મ યો ન વેદ ચતુષ્ટયમ્ ।
વ્યક્તાવ્યક્તં ચ યત્તત્ત્વં સમ્પ્રોક્તં પરમર્ષિણા ॥

વ્યક્તં મૃત્યુમુખં વિદ્યાદવ્યક્તમમૃતં પદમ્ ।
નિવૃત્તિલક્ષણં ધર્મમૃષિર્નારાયણોઽબ્રવીત્ ॥

તત્રૈવાવસ્થિતં સર્વં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ ।
નિવૃત્તિલક્ષણં ધર્મમવ્યક્તં બ્રહ્મ શાશ્વતમ્ ॥

પ્રવૃત્તિલક્ષણં ધર્મં પ્રજાપતિરતથાબ્રવીત્ ।
પ્રવૃત્તિઃ પુનરાવૃત્તિર્નિવૃત્તિઃ પરમા ગતિઃ ॥

તાં ગતિં પરમામેતિ નિવૃત્તિપરમો મુનિઃ ।
જ્ઞાનતત્ત્વપરો નિત્યં શુભાશુભનિદર્શકઃ ॥

તદેવમેતૌ વિજ્ઞેયાવવ્યક્તપુરુષાબુભૌ ।
અવ્યક્તપુરુષાભ્યાં તુ યત્સ્યાદન્યન્મહત્તરમ્ ॥

તં વિશેષમવેક્ષેતિ વિશેષેણ વિચક્ષણઃ ।
અનાદ્યન્તાવુભાવેતાવલિઙ્ગૌ ચાપ્યુભાવપિ ॥

ઉભૌ નિત્યાવનુચરૌ મહદ્ભ્યશ્ચ મહત્તરૌ ।
સામાન્યમેતદુભયોરેવં હ્યન્યદ્વિશેષણમ્ ॥

પ્રકૃત્યા સર્ગધર્મિણ્યા તથા ત્રિગુણસત્વયા ।
વિપરીતમતો વિદ્યાત્ક્ષેત્રજ્ઞસ્ય સ્વલક્ષણમ્ ॥

પ્રકૃતેશ્ચ વિકારાણાં દ્રષ્ટારમગુણાન્વિતમ્ ।
ક્ષેત્રજ્ઞમાહુર્જીવં તુ કર્તારં ગુણસંવૃતમ્ ॥

અગ્રાહ્યં યેન જાનન્તિ તજ્જ્ઞાનં દંશિતશ્ચ તત્ ।
તેનૈવ દંશિતો નિત્યં ન ગુણઃ પરિભૂયતે ॥

અગ્રાહ્યૌ પુરુષાવેતાવલિઙ્ગત્વાદસઙ્ગિનૌ ।
સંયોગલક્ષણોત્પત્તિઃ કર્મજા ગૃહ્યતે યથા ॥

કરણૈઃ કર્મનિર્વૃત્તૈઃ કર્તા યદ્યદ્વિચેષ્ટતે ।
કીર્ત્યતે શબ્દસઞ્જ્ઞાભિઃ કોઽહમેષોપ્યસાવિતિ ॥

મમાપિ કાયમિતિ ચ તદજ્ઞો નિત્યસંવૃતઃ । ઉષ્ણીષવાન્યથા વસ્ત્રૈસ્ત્રિભિર્ભવતિ સંવૃતઃ ।
સંવૃતોઽયં તથા દેહી સત્ત્વરાજસતામસૈઃ ॥

ભેદવસ્તુ ત્વભેદેન જાનાતિ સ યદા પુમાન્ ।
તદા પરં પરાત્માઽસૌ ભવત્યેવ નિરઞ્જનઃ ॥

ક્રિયાયોગે ચ ભેદાખ્યે બહુ સન્ક્ષિપ્યતે ક્વચિત્ ।
વસુરુદ્રગણાદ્યેષુ સ્વાનુભોગેન ભોગતઃ ॥

એવમેષ પરઃ સત્ત્વો નાનારૂપેણ સંસ્થિતઃ । સન્ક્ષિપ્તો દૃશ્યતે પશ્ચાદેકરૂપેણ વિષ્ઠિતઃ ॥

તસ્માચ્ચતુષ્ટયં વેદ્યમેતૈર્હેતુભિરાવૃતમ્ । તથાસઞ્જ્ઞો હ્યયં સમ્યગન્તકાલે ન મુહ્યતિ ।
વાયુર્વિધો યથા ભાનુર્વિપ્રકાશં ગમિષ્યતિ ॥

શ્રિયં દિવ્યામભિપ્રેપ્સુર્વર્ષ્મવાન્મનસા શુચિઃ ।
શારીરૈર્નિયમૈરુગ્રૈશ્ચરેન્નિષ્કલ્મષં તપઃ ॥

ત્રૈલોક્યં તપસા વ્યાપ્તમન્તર્ભૂતેન ભાસ્વતા ।
સૂર્યશ્ચ ચન્દ્રમાશ્ચૈવ ભાસતસ્તપસા દિવિ ॥

અન્યચ્ચ ધર્મસામ્યં યત્તપસ્તત્કીર્ત્યતે પુનઃ । પ્રકાશસ્તપસો જ્ઞાનં લોકે સંશબ્દિતં તપઃ ॥

રજસ્તમોઘ્નં યત્કર્મ તપસસ્તત્સ્વલક્ષણમ્ ।
ત્રિતયં હ્યેતદાખ્યાતં યદ્યસ્માદ્ભાસિતું પુનઃ ॥

સ્વભાસા ભાસયંશ્ચાપિ ચન્દ્રમા હ્યત્ર વર્તતે । સૂર્યયોગે તુ યઃ સન્ધિસ્તપઃ સર્વં પ્રદીપ્યતે ॥

બ્રહ્મચર્યમહિંસા ચ શારીરં તપ ઉચ્યતે ।
વાઙ્ભનોનિયમઃ સમ્યઙ્ભાનસં તપ ઉચ્યતે ॥

વિધિજ્ઞેભ્યો દ્વિજાતિભ્યો ગ્રાહ્યમન્નં વિશિષ્યતે ।
આહારનિયમેનાસ્ય પાપ્મા શામ્યતિ રાજસઃ ॥

વૈમનસ્યં ચ વિષયે યાન્ત્યસ્ય કરણાનિ ચ ।
તસ્માત્તન્માત્રમાદદ્યાદ્યાવદત્ર પ્રયોજનમ્ ॥

અન્તકાલે બલોત્કર્ષાચ્છનૈઃ કુર્યાદનાતુરઃ ।
એવં યુક્તેન મનસા જ્ઞાનં યદુપપદ્યતે ॥

રજોવર્જ્યો હ્યયં દેહી દેહવાઞ્છબ્દવાંશ્ચરેત્ ।
કાર્યૈરવ્યાહતમતિર્વૈરાગ્યાત્પ્રકૃતૌ સ્થિતઃ ॥

આ દેહાદપ્રમાદાચ્ચ દેહાન્તાદ્વિપ્રમુચ્યતે ।
હેતુયુક્તઃ સદા સાર્ગો ભૂતાનાં પ્રલયસ્તથા ॥

પરપ્રત્યયસર્ગે તુ નિયમો નાતિવર્તતે ।
એવં તત્પ્રભવાં પ્રજ્ઞામાસતે યે વિષર્યયે ॥

ધૃત્યા દેહાન્ધારયન્તો બુદ્ધિસન્ક્ષિપ્તચેતસઃ ।
સ્થાનેભ્યો ધ્વંસમાનાશ્ચ સૂક્ષ્મત્વાત્તદુપાસતે ॥

યથાગમં ચ તત્સર્વં બુદ્ધ્યા તન્નૈવ બુદ્ધ્યતે ।
દેહાન્તં કશ્ચિદન્વાસ્તે ભાવિતાત્મા નિરાશ્રયઃ ॥

યુક્તો ધારણયા કશ્ચિત્સતઃ કેચિદુપાસતે ।
અભ્યસ્યન્તિ પરં દેવં વિદ્યાસંશબ્દિતાક્ષરમ્ ॥

અન્તકાલે હ્યુપાસન્તે તપસા દગ્ધકિલ્વિષાઃ ।
સર્વ એતે મહાત્માનો ગચ્છન્તિ પરમાં ગતિમ્ ॥

સૂક્ષ્મં વિશેષણં તેષામવેક્ષેચ્છાસ્ત્રચક્ષુષા ।
દેહં તુ પરમં વિદ્યાદ્વિમુક્તમપરિગ્રહમ્ ॥

અન્તરિક્ષાદન્યતરં ધારણાસક્તમાનસમ્ ।
મર્ત્યલોકાદ્વિમુચ્યન્તે વિદ્યાસંસક્તચેતસઃ ॥

બ્રહ્મભૂતા વિરજસસ્તતો યાન્તિ પરાં ગતિમ્ ।
એવમેકાયનં ધર્મમાહુર્વેદવિદો જનાઃ ॥

યથાજ્ઞાનમુપાસન્તઃ સર્વે યાન્તિ પરાં ગતિમ્ । કષાયવર્જિતં----તેષામુત્પદ્યતેઽમલમ્ ।
યાન્તિ તેઽપિ----- કાન્વિશુધ્યન્તિ યથાબલં ॥

ભગવન્તમજં દિવ્ય વિષ્ણુમવ્યક્તસઞ્જ્ઞિતમ્ ।
ભાવેન યાન્તિ શુદ્ધા યે જ્ઞાનતૃપ્તા નિરાશિષઃ ॥

જ્ઞાત્વાઽત્મસ્થં------- ન નિવર્તન્તિ તેઽવ્યયાઃ ।
પ્રાપ્ય તત્પરમં સ્થાનમોદન્તેઽક્ષરમવ્યયમ્ ॥

એતાવદેતદ્વિજ્ઞાનમેતદસ્તિ ચ નાસ્તિ ચ ।
તૃષ્ણાબદ્ધં જગત્સર્વં ચક્રવત્પરિવર્તતે ॥

વિસતન્તુર્યથૈવાયમન્તસ્થઃ સર્વતો બિસે ।
તૃષ્ણાતન્તુરનાદ્યન્તસ્તથા દેહગતઃ સદા ॥

સૂચ્યા સૂત્રં યથા વસ્ત્રે સંસારયતિ વાયકઃ ।
તદ્વત્સંસારસૂત્રં હિ તૃષ્ણાસૂચ્યા નિબદ્ધ્યતે ॥

ઇતસ્તતઃ સમાહૃત્ય રૂપં નિર્વર્તયિષ્યતિ । વિકારં પ્રકૃતિં ચૈવ પુરુષં ચ સનાતનમ્ ॥

યો યથાવદ્વિજાનાતિ સ વિતૃષ્ણો વિમુચ્યતે ।
યાતિ નિત્યં સ સદ્ભાવમાત્મનો વૈ મહદ્ભુવમ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

પ્રકાશં ભગવાનેતદૃષિર્નારાયણોઽમૃતમ્ ।
ભૂતાનામનુકમ્પાર્થં જગાદ જગતો હિતમ્ ॥