Mahabharata · Chapter 12.216
atropāyaṃ pravakṣyāmi yathāvacchāstracakṣuṣā /
tattvajñānāccaranrājanprāpnuyātparamāṃ gatim //
sarveṣāmeva bhūtānāṃ puruṣaḥ śreṣṭha ucyate /
puruṣebhyo dvijānāhurdvijebhyo mantradarśinaḥ //
sarvabhūtātmabhūtāste sarvajñāḥ sarvadarśinaḥ /
brāhmaṇā vedaśāstrajñāstattvārthagataniścayāḥ //
netrahīno yathā hyekaḥ kṛcchrāṇi labhate'dhvani /
jñānahīnastathā loke tasmājjñānavido'dhikāḥ //
tāṃstānupāsate dharmāndharmakāmā yathāgamam /
na tveṣāmarthasāmānyamantareṇa guṇānimān //
vāgdehamanasāṃ śaucaṃ kṣamā satyaṃ dhṛtiḥ smṛtiḥ /
sarvadharmeṣu dharmajñā jñāpayanti guṇāñchubhān //
yadidaṃ brahmaṇo rūpaṃ brahmañcaryamiti smṛtam /
paraṃ tatsarvadharmebhyastena yānti parāṃ gatim //
liṅgasaṃyogahīnaṃ yacchabdasparśavivarjitam /
śrotreṇa śravaṇaṃ caiva cakṣuṣā caiva darśanam //
vāksambhāṣāpravṛttaṃ yattanmanaḥ parivarjitam /
buddhyā cādhyavasīyīta brahmacaryamakalmaṣam //
samyagvṛttirbrahmalokaṃ prāpnuyānmadhyamaḥ surān /
dvijāgryo jāyate vidvānkanyasīṃ vṛttimāsthitaḥ //
suduṣkaraṃ brahmacaryamupāyaṃ tatra me śṛṇu /
sampradīptamudīrṇaṃ ca nigṛhṇīyāddvijo manaḥ //
yoṣitāṃ na kathā śrāvyā na nirīkṣyā nirambarāḥ /
kathañciddarśanādāsāṃ durbalānāṃ viśedrajaḥ //
rāgotpannaśceratkṛcchramahnastriḥ praviśedapaḥ /
magnastvapsveva manasā trirjapedaghamarṣaṇam //
pāpmānaṃ nirdahedevamantarbhūtarajomayam /
jñānayuktena manasā santatena vicakṣaṇaḥ //
kuṇapāmedhyasaṃyuktaṃ yadvadacchidrabandhanam /
tadvaddehagataṃ vidyādātmānaṃ dehabandhanam //
amedhyapūrṇaṃ yadbhāṇḍaṃ śleṣmāntakalilāvṛtam /
necchate vīkṣituṃ bhāṇḍaṃ kutaḥ spraṣṭuṃ pravartate //
dehabhāṇḍaṃ malaiḥ pūrṇaṃ bahiḥ svedajalāvṛtam /
bībhatsaṃ naranārīṇāṃ jñānināṃ narakaṃ matam //
chidrakumbho yathā srāvaṃ sṛjate tadgataṃ dṛḍham /
antasyaṃ sraṃsate tadvajjalaṃ deheṣu dehinām //
śleṣmāśrumūtrakalilaṃ purīṣaṃ śuklameva ca / kaphajālaviniryāsaḥ sarasaścitta muñcaya //
vātapittakaphānraktaṃ tvaṅbhāṃsaṃ snāyumasthi ca /
majjāṃ dehaṃ sirājālaistarpayanti rasā nṛṇām //
daśa vidyāddhamanyo'tra pañcendriyaguṇāvahāḥ /
yābhiḥ sūkṣmāḥ prajāyante dhamanyo'nyāḥ sahasraśaḥ //
evametāḥ sirā nadyo rasodā dehasāgaram /
tarpayanti yathākālamāpagā iva sāgaram //
madhye ca hṛdayasyaikā sirā tatra manovahā /
śukraṃ sankalpajaṃ nṝṇāṃ sarvagātrairvimuñcati //
sarvagātrapratāyinyastasyā hyanugatāḥ sirāḥ /
netrayoḥ pratipadyante vahantyastaijasaṃ guṇam //
payasyantarhitaṃ sarpiryadvannirmathyate khajaiḥ /
śukraṃ nirmathyate tadvaddehasankalpajaiḥ khajaiḥ //
svapne'pyevaṃ yathā'bhyeti manaḥ sankalpajaṃ rajaḥ /
śukramasparśajaṃ dehātsṛjantyasya manovahāḥ //
maharṣirbhagavānatrirveda tacchrukrasambhavam /
nṛbījamindradaivatyaṃ tasmādindriyamucyate //
ye vai śukragatiṃ vidyurbhūtasankarakārikām /
virāgā dagdhadoṣāste nāpnuyurdehasambhavam //
guṇānāṃ sāmyamāgamya manasaiva manovaham /
dehakarma nudanprāṇānantakāle vimucyate //
bhavitā manaso jñānaṃ mana eva prajāyate /
jyotiṣmadvirajo nityaṃ mantrasiddhaṃ mahātmanām //
tasmāttadabhighātāya karma kuryādakalmaṣam /
dehabījaṃ samutpannamasmitkarmaṇi vidyate //
na smarenna prayuñjīta jñānī tatkarma buddhimān /
rajastamaśca hitveha na tiryaggatimāpnuyāt //
taruṇādhigataṃ jñānaṃ jarādurbalatāṃ gatam /
vipakvabuddhiḥ kālena ādatte mānasaṃ balam //
eva putrakalatreṣu jñātisambandhibandhuṣu /
ādatte hṛdaye kāmaṃ vyādhyādibhirabhiplutaḥ //
yatastataḥ paripatannavindansukhamaṇvapi / bahuduḥkhasamāpannaḥ paścānnirvedamāsthitaḥ /
jñānavṛkṣaṃ samāśritya paścānnirvṛtimaśnute //
sudurgamiva panthānamatītya guṇabandhanam /
yathā paśyettathā doṣānatītyāmṛtamaśnute //
Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0