મહાભારત · અધ્યાય 12.216

અત્રોપાયં પ્રવક્ષ્યામિ યથાવચ્છાસ્ત્રચક્ષુષા ।
તત્ત્વજ્ઞાનાચ્ચરન્રાજન્પ્રાપ્નુયાત્પરમાં ગતિમ્ ॥

સર્વેષામેવ ભૂતાનાં પુરુષઃ શ્રેષ્ઠ ઉચ્યતે ।
પુરુષેભ્યો દ્વિજાનાહુર્દ્વિજેભ્યો મન્ત્રદર્શિનઃ ॥

સર્વભૂતાત્મભૂતાસ્તે સર્વજ્ઞાઃ સર્વદર્શિનઃ ।
બ્રાહ્મણા વેદશાસ્ત્રજ્ઞાસ્તત્ત્વાર્થગતનિશ્ચયાઃ ॥

નેત્રહીનો યથા હ્યેકઃ કૃચ્છ્રાણિ લભતેઽધ્વનિ ।
જ્ઞાનહીનસ્તથા લોકે તસ્માજ્જ્ઞાનવિદોઽધિકાઃ ॥

તાંસ્તાનુપાસતે ધર્માન્ધર્મકામા યથાગમમ્ ।
ન ત્વેષામર્થસામાન્યમન્તરેણ ગુણાનિમાન્ ॥

વાગ્દેહમનસાં શૌચં ક્ષમા સત્યં ધૃતિઃ સ્મૃતિઃ ।
સર્વધર્મેષુ ધર્મજ્ઞા જ્ઞાપયન્તિ ગુણાઞ્છુભાન્ ॥

યદિદં બ્રહ્મણો રૂપં બ્રહ્મઞ્ચર્યમિતિ સ્મૃતમ્ ।
પરં તત્સર્વધર્મેભ્યસ્તેન યાન્તિ પરાં ગતિમ્ ॥

લિઙ્ગસંયોગહીનં યચ્છબ્દસ્પર્શવિવર્જિતમ્ ।
શ્રોત્રેણ શ્રવણં ચૈવ ચક્ષુષા ચૈવ દર્શનમ્ ॥

વાક્સમ્ભાષાપ્રવૃત્તં યત્તન્મનઃ પરિવર્જિતમ્ ।
બુદ્ધ્યા ચાધ્યવસીયીત બ્રહ્મચર્યમકલ્મષમ્ ॥

સમ્યગ્વૃત્તિર્બ્રહ્મલોકં પ્રાપ્નુયાન્મધ્યમઃ સુરાન્ ।
દ્વિજાગ્ર્યો જાયતે વિદ્વાન્કન્યસીં વૃત્તિમાસ્થિતઃ ॥

સુદુષ્કરં બ્રહ્મચર્યમુપાયં તત્ર મે શૃણુ ।
સમ્પ્રદીપ્તમુદીર્ણં ચ નિગૃહ્ણીયાદ્દ્વિજો મનઃ ॥

યોષિતાં ન કથા શ્રાવ્યા ન નિરીક્ષ્યા નિરમ્બરાઃ ।
કથઞ્ચિદ્દર્શનાદાસાં દુર્બલાનાં વિશેદ્રજઃ ॥

રાગોત્પન્નશ્ચેરત્કૃચ્છ્રમહ્નસ્ત્રિઃ પ્રવિશેદપઃ ।
મગ્નસ્ત્વપ્સ્વેવ મનસા ત્રિર્જપેદઘમર્ષણમ્ ॥

પાપ્માનં નિર્દહેદેવમન્તર્ભૂતરજોમયમ્ ।
જ્ઞાનયુક્તેન મનસા સન્તતેન વિચક્ષણઃ ॥

કુણપામેધ્યસંયુક્તં યદ્વદચ્છિદ્રબન્ધનમ્ ।
તદ્વદ્દેહગતં વિદ્યાદાત્માનં દેહબન્ધનમ્ ॥

અમેધ્યપૂર્ણં યદ્ભાણ્ડં શ્લેષ્માન્તકલિલાવૃતમ્ ।
નેચ્છતે વીક્ષિતું ભાણ્ડં કુતઃ સ્પ્રષ્ટું પ્રવર્તતે ॥

દેહભાણ્ડં મલૈઃ પૂર્ણં બહિઃ સ્વેદજલાવૃતમ્ ।
બીભત્સં નરનારીણાં જ્ઞાનિનાં નરકં મતમ્ ॥

છિદ્રકુમ્ભો યથા સ્રાવં સૃજતે તદ્ગતં દૃઢમ્ ।
અન્તસ્યં સ્રંસતે તદ્વજ્જલં દેહેષુ દેહિનામ્ ॥

શ્લેષ્માશ્રુમૂત્રકલિલં પુરીષં શુક્લમેવ ચ । કફજાલવિનિર્યાસઃ સરસશ્ચિત્ત મુઞ્ચય ॥

વાતપિત્તકફાન્રક્તં ત્વઙ્ભાંસં સ્નાયુમસ્થિ ચ ।
મજ્જાં દેહં સિરાજાલૈસ્તર્પયન્તિ રસા નૃણામ્ ॥

દશ વિદ્યાદ્ધમન્યોઽત્ર પઞ્ચેન્દ્રિયગુણાવહાઃ ।
યાભિઃ સૂક્ષ્માઃ પ્રજાયન્તે ધમન્યોઽન્યાઃ સહસ્રશઃ ॥

એવમેતાઃ સિરા નદ્યો રસોદા દેહસાગરમ્ ।
તર્પયન્તિ યથાકાલમાપગા ઇવ સાગરમ્ ॥

મધ્યે ચ હૃદયસ્યૈકા સિરા તત્ર મનોવહા ।
શુક્રં સન્કલ્પજં નૄણાં સર્વગાત્રૈર્વિમુઞ્ચતિ ॥

સર્વગાત્રપ્રતાયિન્યસ્તસ્યા હ્યનુગતાઃ સિરાઃ ।
નેત્રયોઃ પ્રતિપદ્યન્તે વહન્ત્યસ્તૈજસં ગુણમ્ ॥

પયસ્યન્તર્હિતં સર્પિર્યદ્વન્નિર્મથ્યતે ખજૈઃ ।
શુક્રં નિર્મથ્યતે તદ્વદ્દેહસન્કલ્પજૈઃ ખજૈઃ ॥

સ્વપ્નેઽપ્યેવં યથાઽભ્યેતિ મનઃ સન્કલ્પજં રજઃ ।
શુક્રમસ્પર્શજં દેહાત્સૃજન્ત્યસ્ય મનોવહાઃ ॥

મહર્ષિર્ભગવાનત્રિર્વેદ તચ્છ્રુક્રસમ્ભવમ્ ।
નૃબીજમિન્દ્રદૈવત્યં તસ્માદિન્દ્રિયમુચ્યતે ॥

યે વૈ શુક્રગતિં વિદ્યુર્ભૂતસન્કરકારિકામ્ ।
વિરાગા દગ્ધદોષાસ્તે નાપ્નુયુર્દેહસમ્ભવમ્ ॥

ગુણાનાં સામ્યમાગમ્ય મનસૈવ મનોવહમ્ ।
દેહકર્મ નુદન્પ્રાણાનન્તકાલે વિમુચ્યતે ॥

ભવિતા મનસો જ્ઞાનં મન એવ પ્રજાયતે ।
જ્યોતિષ્મદ્વિરજો નિત્યં મન્ત્રસિદ્ધં મહાત્મનામ્ ॥

તસ્માત્તદભિઘાતાય કર્મ કુર્યાદકલ્મષમ્ ।
દેહબીજં સમુત્પન્નમસ્મિત્કર્મણિ વિદ્યતે ॥

ન સ્મરેન્ન પ્રયુઞ્જીત જ્ઞાની તત્કર્મ બુદ્ધિમાન્ ।
રજસ્તમશ્ચ હિત્વેહ ન તિર્યગ્ગતિમાપ્નુયાત્ ॥

તરુણાધિગતં જ્ઞાનં જરાદુર્બલતાં ગતમ્ ।
વિપક્વબુદ્ધિઃ કાલેન આદત્તે માનસં બલમ્ ॥

એવ પુત્રકલત્રેષુ જ્ઞાતિસમ્બન્ધિબન્ધુષુ ।
આદત્તે હૃદયે કામં વ્યાધ્યાદિભિરભિપ્લુતઃ ॥

યતસ્તતઃ પરિપતન્નવિન્દન્સુખમણ્વપિ । બહુદુઃખસમાપન્નઃ પશ્ચાન્નિર્વેદમાસ્થિતઃ ।
જ્ઞાનવૃક્ષં સમાશ્રિત્ય પશ્ચાન્નિર્વૃતિમશ્નુતે ॥

સુદુર્ગમિવ પન્થાનમતીત્ય ગુણબન્ધનમ્ ।
યથા પશ્યેત્તથા દોષાનતીત્યામૃતમશ્નુતે ॥