મહાભારત · અધ્યાય 12.214

પ્રવૃત્તિલક્ષણો ધર્મો યથા સમુપલભ્યતે ।
તેષાં વિજ્ઞાનનિષ્ઠાનામન્યત્તત્વં ન રોચતે ॥

દુર્લભા વેદવિદ્વાંસો વેદોક્તેષુ વ્યવસ્થિતાઃ ।
પ્રયોજનં મહત્ત્વાત્તુ માર્ગમિચ્છન્તિ સંસ્તુતમ્ ॥

વેદસ્ય ન વિદુર્ભાવં જ્ઞાનમાર્ગપ્રતિષ્ઠિતમ્ । સદ્ભિરાચરિતત્વાત્તુ વૃત્તમેતદગર્હિતમ્ ।
ઇયં સા બુદ્ધિરભ્યેત્ય યથા યાતિ પરાં ગતિમ્ ॥

શરીરવાનુપાદત્તે મોહાત્સર્વાન્પરિગ્રહાન્ ।
કામક્રોધાદિભિર્ભાવૈર્યુક્તો રાજસતામસૈઃ ॥

નાશુદ્ધમાચરેત્તસ્માદભીપ્સન્દેહયાપનમ્ ।
કર્મણાં વિવરં કુર્વન્ન લોકાનાપ્નુયાચ્છુભાન્ ॥

લોહયુક્તં તથા હેમ વિપક્વં ન વિરાજતે ।
તથાઽપક્વકષાયાખ્યં વિજ્ઞાનં ન પ્રકાશતે ॥

કેચિદાત્મગુણં પ્રાપ્તાસ્તે મુક્તાશ્ચક્રબન્ધનાત્ ।
ઇતરે દુઃખસન્દ્વન્દ્વાસ્તથા દુઃખપરાયણાઃ ॥

શુકાકર્માનુરૂપં તે જાયમાનાઃ પુનઃ પુનઃ ।
ક્રોધલોભમદાવિષ્ટા મૂઢાન્તઃ કરણાઃ સદા ॥

યથા--- સઞ્છાયા નાસ્તિ નિત્યતયા પરા । ગુણાનેવ તથા ચિન્ત્યા સન્ત્યેતિ ચ વિદુર્બુધાઃ ॥

યશ્ચાધર્મં ચરેલ્લોભાત્કામક્રોધાવનુપ્લુવન્ ।
ધર્મ્યં પન્થાનમુત્ક્રમ્ય સાનુબન્ધો વિનશ્યતિ ॥

અચલં જ્ઞાનમપ્રાપ્ય ચલચિત્તશ્ચલાનિયાત્ । શબ્દાદીન્વિષયાંસ્તસ્માન્ન સંરાગાદુપપ્લવેત્ ।
ક્રોધો હર્ષો વિષાદશ્ચ જાયન્તે હિ પરસ્પરાત્ ॥

ગુણાઃ કાર્યાઃ ક્રોધહર્ષૌ સુખદુઃખે પ્રિયાપ્રિયે । દ્વન્દ્વાન્યથૈવમાદીનિ વિજયેચ્ચૈવ સર્વવિત્ ॥

પઞ્ચભૂતાત્મકે દેહે સત્ત્વરાજસતાભસે ।
કમભિષ્ટુવતે ચાયં કં વા ક્રોશતિ કિં વદન્ ॥

સ્પર્શરૂપરસાદ્યેષુ સઙ્ગં ગચ્છન્તિ બાલિશાઃ ।
નાવગચ્છન્તિ વિજ્ઞાનાદાત્માનં પાર્થિવં ગુણમ્ ॥

મૃન્મયં શરણં યદ્વન્મૃદૈવ પરિલિપ્યતે ।
પાર્થિવોઽયં તથા દેહો મૃદ્વિકારાન્ન નશ્યતિ ॥

મધુ તૈલં પયઃ સર્પિર્માંસાનિ લવણં ગુડઃ ।
ધાન્યાનિ ફલમૂલાનિ મૃદ્વિકારાઃ સહામ્ભસા ॥

યદ્વત્કાન્તારમાતિષ્ઠન્નૌત્સુક્યં સમનુવ્રજેત્ ।
ગ્રામ્યમાહારમાદદ્યાદસ્વાદ્વપિ હિ યાપનમ્ ॥

તદ્વત્સંસારકાન્તારમાતિષ્ઠઞ્શ્રમતત્પરઃ ।
યાત્રાર્થમદ્યાદાહારં વ્યાધિતો ભેષજં યથા ॥

ભક્ષણે શ્વાપદૈર્માર્ગાદિતિ ચારં કરોતિ ચેત્ ।
એવં સંસારમાર્ગેણ યાત્રાર્થં વિષયાણિ ચ ॥

ન ગચ્છેદ્ભોગવિજ્ઞાનાદુન્માર્ગે પદ્યતે તદા ।
તસ્માદદુઃખતો માર્ગમાસ્થિતસ્તમનુસ્મરેત્ ॥

નાનાપર્ણફલા વૃક્ષા બહવઃ સન્તિ તત્ર હિ ।
ભોક્તારો મુનયશ્ચૈવ તસ્માત્પરતરં વનમ્ ॥

અનુમાનૈસ્તથાશાસ્ત્રૈર્યશસા વિક્રમેણ ચ । સત્યશૌચાર્જવત્યાગૈર્વર્ચસા વિક્રમેણ ચ ।
ક્ષાન્ત્યા ધૃત્યા ચ બુદ્ધ્યા ચ મનસા તપસૈવ ચ ॥

ભાવાન્સર્વાન્યથાવૃત્તાન્સંવસેત યથાક્રમમ્ ।
શાન્તિમિચ્છન્નદીનાત્મા સંયચ્છેદિન્દ્રિયાણિ ચ ॥

સત્ત્વેન રજસા ચૈવ તમસા ચૈવ મોહિતાઃ ।
ચક્રવત્પરિવર્તન્તે હ્યજ્ઞાનાજ્જન્તવો ભૃશમ્ ॥

તસ્માત્સમ્યક્પરીક્ષેત દોષાનજ્ઞાનસમ્ભવાન્ ।
અજ્ઞાનપ્રભવં નિત્યમહન્કારં પરિત્યજેત્ ॥

મહાભૂતાનીન્દ્રિયાણિ ગુણાઃ સત્ત્વં રજસ્તમઃ ।
દેહમૂલં વિજાનીહિ નૈતાનિ ભગવાનતઃ ॥

ઉપાયતઃ પ્રવક્ષ્યામિ તં ચ મૃત્યું દુરાસદમ્ ।
ત્રૈલોક્યં સેશ્વરં સર્વમહન્કારે પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

યથેહ નિયતઃ કાલો દર્શયત્યાર્તવાન્ગુણાન્ ।
તદ્વદ્ભતેષ્વહન્કારં વિદ્યાદ્ભૂતપ્રવર્તકમ્ ॥

સમ્મોહકં તમો વિદ્યાત્કૃષ્ણમજ્ઞાનસમ્ભવમ્ ।
પ્રકૃતેર્ગુણસઞ્જાતો મહાનહન્ક્રિયા તતઃ ॥

અહન્કારાત્પુનઃ પશ્ચાદ્ભૂતગ્રામમુદાહૃતમ્ ।
અવ્યક્તસ્ય ગુણેભ્યસ્તુ તદ્ગુણાંશ્ચ નિબોધ તાન્ ॥

પ્રીતિદુઃખનિબદ્ધાંશ્ચ સમસ્તાંસ્ત્રીનથો ગુણાન્ ।
સત્ત્વસ્ય રજસશ્ચૈવ તમસશ્ચ નિબોધ તાન્ ॥

પ્રસાદો હર્ષજા પ્રીતિરસન્દેહો ધૃતિઃ સ્મૃતિઃ ।
એતાન્સત્ત્વગુણાન્વિદ્યાદિમાન્રાજસતામસાન્ ॥

અસન્તોષોઽક્ષમાઽધૈર્યમતૃપ્તિર્વિષયાદિષુ ।
રાજસાશ્ચ ગુણા હ્યેતે તત્પરં તામસાઞ્શૃણુ ॥

મોહસ્તન્દ્રી તથા દુઃખં નિદ્રાઽલસ્યં પ્રમાદતા । વિષાદી દીર્ઘસૂત્રશ્ચ તત્તામસમુદાહૃતમ્ ॥

કામક્રોધૌ પ્રમાદશ્ચ લોભમોહૌ ભયં ક્લમઃ ।
વિષાદશોકાવરતિર્માનદર્પાવનાર્યતા ॥

દોષાણામેવમાદીનાં પરીક્ષ્ય ગુરુલાઘવમ્ ।
વિમૃશેદાત્મસંસ્થાનમેકૈકમનુસન્તતમ્ ॥

યસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિતં ચેદં યસ્મિન્સજ્જ્ઞાનનિર્ગતિઃ ।
સર્વભૂતાધિકં નિત્યમહન્કારં વિલોકયેત્ ॥

વિલોકમાનઃ સ તદા સ્વબુદ્ધ્યા સૂક્ષ્મયા પુનઃ । તદેવ ભાતિ તદ્રૂપમાત્મના યત્સુનિર્મલમ્ ॥
શિષ્ય ઉવાચ ।

કે દોષા મનસા ત્યક્તાઃ કે બુદ્ધ્યા શિથિલીકૃતાઃ કે પુનઃ પુનરાયાન્તિ કે મોહાદચલા ઇવ ॥

કેષાં બલાબલં બુદ્ધ્યા હેતુભિર્વિમૃશેદ્બુધઃ । એતન્મે સર્વમાચક્ષ્વ યથા વિદ્યામહં વિભો ।
મહ્યં શુશ્રૂષવે વિદ્વન્વક્ષ્યેતદ્બુદ્ધિનિશ્ચિતમ્ ॥

શાન્તત્વાદપરાન્તાચ્ચ આરમ્ભાદપિ ચૈકતઃ ।
પ્રોક્તો હ્યત્ર યથા હેતુરેવમાહુર્મનીષિણઃ ॥
ગુરુરુવાચ ।

દોષૈર્મૂલાદવચ્છિન્નૈર્વિશુદ્ધાત્મા વિમુચ્યતે । વિનાશયતિ સમ્ભૂતમયસ્મયમયો યથા ।
તથા કૃતાત્મા સહજૈર્દોષૈર્નશ્યતિ રાજસૈઃ ॥

સહજૈરવિશુદ્ધાત્મા દોષૈર્નશ્યતિ તામસૈઃ । રાજસં તામસં ચૈવ શુદ્ધાત્મા કાલસમ્ભવમ્ ॥

શમયેત્સત્ત્વમાસ્થાય બુદ્ધ્યા કેવલયા દ્વિજઃ । ત્યજેચ્ચ મનસા ચેતઃ શુદ્ધાત્મા બુદ્ધિમાસ્થિતઃ

તત્સર્વં દેહિનાં બીજં સત્ત્વમાત્મવતઃ સમમ્ ।
તસ્માદાત્મવતા વર્જ્યં રજશ્ચ તમ એવ ચ ॥

રજસ્તમોભ્યાં નિર્મુક્તં સત્ત્વં નિર્મલતામિયાત્ ।
આહારાન્વર્જયેન્નિત્યં રાજસાંસ્તામસાનપિ ॥

તે બ્રહ્મ પુનરાયાન્તિ ન મોહાદચલા ઇવ । અથવા મન્ત્રવદ્બ્રૂયુર્માંસાદીનાં યજુષ્કૃતમ્ ॥

સ વૈ હેતુરનાદાને શુદ્ધધર્માનુપાલને ।
રજસા કામયુક્તાનિ કાર્યાણ્યપિ સમાપ્નુતે ॥

અર્થયુક્તાનિ ચાત્યર્થં કામાન્સર્વાંશ્ચ સેવતે । તમસા લોભયુક્તાનિ ક્રોધજાનિ ચ સેવતે ।
હિંસાવિહારાભિરતસ્તન્દ્રીનિદ્રાસમન્વિતઃ ॥

સત્વસ્થઃ સાત્વિકાન્ભાવાઞ્શુદ્ધાન્પશ્યતિ સંશ્રિતઃ ।
સ દેહી વિમલઃ શ્રીમાઞ્શ્રદ્ધાવિદ્યાસમન્વિતઃ ॥