મહાભારત · અધ્યાય 12.212

યોગં મે પરમં તાત મોક્ષસ્ય વદભારત ।
તમહં તત્ત્વતો જ્ઞાતુમિચ્છામિ વદતાંવર ॥

ભૂયોપિ જ્ઞાનસદ્ભાવે સ્થિત્યર્થં ત્વાં બ્રવીમ્યહમ્ । અચિન્ત્યં વાસુદેવાખ્યં તસ્માત્પ્રબ્રૂહિ સત્તમ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અત્રાપ્યુદાહ ન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
સંવાદં મોક્ષસંયુક્તં શિષ્યસ્ય ગુરુણા સહ ॥

કશ્ચિદ્બ્રાહ્મણમાસીનમાચાર્યમૃષિસત્તમમ્ ।
તેજોરાશિં મહાત્માનં સત્યસન્ધં જિતેન્દ્રિયમ્ ॥

શિષ્યઃ પરમમેધાવી શ્રેયોર્થી સુસમાહિતઃ ।
ચરણાવુપસન્ગૃહ્ય સ્થિતઃ પ્રાઞ્જલિરબ્રવીત્ ॥

ઉપાસનાત્પ્રસન્નોઽસિ યદિ વૈ ભગવન્મમ । સંશયો મે મહાન્કશ્ચિત્તં મે વ્યાખ્યાતુમર્હસિ ।
કુતશ્ચાહં કુતશ્ચ ત્વં તત્સમ્યગ્બ્રૂહિ યત્પરમ્ ॥

કથં ચ સર્વભૂતેષુ સમેષુ દ્વિજસત્તમ ।
સમ્યગ્વૃત્તા નિવર્તન્તે વિપરીતાઃ ક્ષયોદયાઃ ॥

વેદેષુ ચાપિ યદ્વાક્યં લૌકિકં વ્યાપકં ચ યત્ ।
એતદ્વિદ્વન્યથાતત્ત્વં સર્વં વ્યાખ્યાતુમર્હસિ ॥
ગુરુરુવાચ ।

શૃણુ શિષ્ય મહાપ્રાજ્ઞ બ્રહ્મગુહ્યમિદં પરમ્ ।
અધ્યાત્મં સર્વભૂતાનામાગમાનાં ચ યદ્વસુ ॥

વાસુદેવઃ સર્વમિદં વિશ્વસ્ય બ્રહ્મણો સુખમ્ ।
સત્યં દાનં તપો યજ્ઞસ્તિતિક્ષા દમ આર્જવમ્ ॥

પુરુષં સનાતનં વિષ્ણું યં તં વેદવિદો વિદુઃ ।
સર્ગપ્રલયકર્તારમવ્યક્તં બ્રહ્મ શાશ્વતમ્ ॥

તદિદં બ્રહ્મ વાર્ષ્ણોયમિતિહાસં શૃણુષ્વ મે ।
બ્રાહ્મણો બ્રાહ્મણૈઃ શ્રાવ્યો રાજન્યઃ ક્ષત્રિયૈસ્તતા ॥

[વૈશ્યો વૈશ્યૈસ્તથા શ્રાવ્યઃ શૂદ્રઃ શૂદ્રૈર્મહામનાઃ.] માહાત્મ્યં દેવદેવસ્ય વિષ્ણોરમિતતેજસઃ ॥

અર્હસ્ત્વમસિ કલ્યાણં વાર્ષ્ણેયાધ્યાત્મમુત્તમમ્ ॥

યમચ્યુતં પરં નિત્યં લિઙ્ગહીનં ચ નિર્મલમ્ ।
નિર્વાણમમૃતં શ્રીમત્તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ ॥

ભવે ચ ભેદવદ્ભિન્નં પ્રદાનં ગુણકારકમ્ ।
તસ્મિન્ન સજ્યતે નિત્યં સ એષ પુરુષોઽપરઃ ॥

પુરુષાધિષ્ઠિતં નિત્યં પ્રધાનં બ્રહ્મ કારણમ્ ।
કાલસ્વરૂપં રૂપેણ વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના ॥

ક્ષોભ્યમાણં સૃજત્યેવ નાનાભૂતાનિ ભાગશઃ । તદ્દૃષ્ટ્વા પુરુષોતત્વં સાક્ષીભૂત્વા પ્રવર્તતે ।
તત્પ્રવિશ્ય યથાયોગમભિન્નો ભિન્નલક્ષણઃ ॥

કાલચક્રમનાદ્યન્તં ભાવાભાવસ્વલક્ષણમ્ ।
ત્રૈલોક્યે સર્વભૂતેષુ ચક્રવત્પરિવર્તતે ॥

યત્તદક્ષરમવ્યક્તમમૃતં બ્રહ્મ શાશ્વતમ્ ।
વદન્તિ પુરુષવ્યાઘ્ર કેશવં પુરુષર્ષભમ્ ॥

તદક્ષરમચિન્ત્યં વૈ ભિન્નરૂપેણ દૃશ્યતે ।
પશ્ય કાલાખ્યમનિશં ન ચોષ્ણં નાતિશીતલમ્ ॥

ન સન્ત્યેતે ગુણાસ્તસ્મિન્તથા તસ્માત્પ્રવર્તતે ।
શીતલોઽયમનુપ્રાપ્તઃ કાલો ગ્રીષ્મસ્તથૈવ ચ ॥

વક્ષ્યન્તિ સર્વભૂતાનિ હ્યેતે સૂર્યોદયં પ્રતિ ।
આગચ્છન્તિ નિવર્તન્તિ સ કાલો ગુણરાશયઃ ॥

ન ચૈવ પ્રકૃતિસ્થેન કાલયુક્તેન નિત્યશઃ । ગુણૈઃ સમ્ભોગમરતિસ્તત્વવિજ્ઞાનકોવિદમ્ ।
પુરુષાધિષ્ઠિતા નિત્યં પ્રકૃતિઃ સૂયતે પરા ॥

પિતૄન્દેવાનૃષીંશ્ચૈવ તથા વૈ યક્ષરાક્ષસાન્ ।
નાગાસુરમનુષ્યાંશ્ચ સૃજતે મનસાઽવ્યયઃ ॥

તથૈવ વેદશાસ્ત્રાણિ લોકધર્માંશ્ચ શાશ્વતાન્ ।
પ્રલયે પ્રકૃતિં યાતાન્યુગાદૌ સૃજતે પુનઃ ॥

યથર્તુષ્વૃતુલિઙ્ગાનિ નાનારૂપાણિ પર્યયે ।
દૃશ્યન્તે તાનિ તાન્યેવ તથા ભાવા યુગાદિષુ ॥

અથ યદ્યદ્યદા ભાવિ કાલયોગાદ્યુગાદિષુ ।
તત્તદુત્પદ્યતે જ્ઞાનં લોકયાત્રાવિધાનજમ્ ॥

શ્રુતિરેષા સમાખ્યાતા તદર્થં કારણાત્મના । અનામ્નાયવિધાનાદ્વૈ વેદા હ્યન્તર્હિતા યથા ॥

યુગાન્તે હ્યસ્તભૂતાનિ શાસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ । સર્વસત્વવિના દ્વૈ જીવાત્મનિત્યયા સ્મૃતાઃ ।
અન્યસ્મિન્નણ્ડસદ્ભાવે વર્તમાનાનિ નિત્યશઃ ॥

યુગાન્તેઽન્તર્હિતાન્વેદાન્સેતિહાસાન્મહર્ષયઃ ।
લેભિરે તપસા પૂર્વમનુજ્ઞાતાઃ સ્વયમ્ભુવા ॥

નિયોગાદ્બ્રહ્મણો વિપ્રા લોકતન્ત્રપ્રવર્તકાઃ । વેદવિદ્ભગવાન્બ્રહ્મા વેદાઙ્ગાનિ બૃહસ્પતિઃ ।
ભાર્ગવો નીતિશાસ્ત્રં તુ જગાદ જગતો હિતમ્ ॥

ગાન્ધર્વં નારદો વેદ ભરદ્વાજો ધનુર્ગ્રહમ્ ।
દેવર્ષિચરિતં ગર્ગો કૃષ્ણાત્રેયશ્ચિકિત્સિતમ્ ॥

ન્યાયતન્ત્રં હિ કાર્ત્સ્ન્યેન ગૌતમો વેદ તત્વતઃ । વેદાન્તકર્માયોગં ચ વેદવિદ્બ્રહ્મવિદ્વિભુઃ ।
દ્વૈપાયનો નિજગ્રાહ શિલ્પશાસ્ત્રં ભૃગુઃ પુનઃ ॥

ન્યાયતન્ત્રાણ્યનેકાનિ તસ્તૈરુક્તાનિ વાદિભિઃ ।
હેત્વાગમસદાચારૈર્યદુક્તં તદુપાસ્યતે ॥

અનાદ્યં તત્પરં બ્રહ્મ ન દેવા નર્ષયો વિદુઃ ।
એકસ્તદ્વેદ ભગવાન્ધાતા નારાયણઃ પ્રભુઃ ॥

નારાયણાદૃષિગણાસ્તથા મુખ્યાઃ સુરાસુરાઃ । રાજર્ષયઃ પુરાણાશ્ચ પરમં દુઃખભેષડમ્ ।
વક્ષ્યેઽહં તવ યત્પ્રાપ્તમૃષેદ્વૈપોયનાન્મયા ॥

પુરુષાધિષ્ઠિતાન્ભાવાન્પ્રકૃતિઃ સૂયતે યદા ।
હેતુયુક્તમતઃ પૂર્વં જગત્સમ્પરિવર્તતે ॥

દીપાદન્યે યથા દીપાઃ પ્રવર્તન્તે સહસ્રશઃ ।
પ્રકૃતિઃ સૂયતે સદ્વદાનન્ત્યાન્નાપચીયતે ॥

અવ્યક્તકર્મજા બુદ્ધિરહન્કારં પ્રસૂયતે ।
આકાશં ચાપ્યહન્કારાદ્વાયુરાકાશસમ્ભવઃ ॥

વાયોસ્તેજસ્તતશ્ચાપ અદ્ભ્યોઽથ વસુધોદ્ગતા ।
મૂલપ્રકૃતયો હ્યષ્ટૌ જગદેતાસ્વવસ્થિતમ્ ॥

જ્ઞાનેન્દ્રિયાણ્યતઃ પઞ્ચ પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણ્યપિ ।
વિષયાઃ પઞ્ચ ચૈકં ચ વિકારાઃ ષોડશં મનઃ ॥

શ્રોત્રં ત્વક્ચક્ષુષી જિહ્વા ઘ્રાણં જ્ઞાનેન્દ્રિયાણ્યશ્ચ ।
પાદૌ પાયુરુપસ્થશ્ચ હસ્તૌ વાક્કર્મણી અપિ ॥

શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ રસો ગન્ધસ્તથૈવ ચ ।
વિજ્ઞેયં વ્યાપકં ચિત્તં તેષુ સર્વગતં મનઃ ॥

બુદ્ધીન્દ્રિયાર્થા ઇત્યુક્તા દશસંસર્ગયોનયઃ ।
સદસદ્ભાવયોગે ચ મન ઇત્યભિધીયતે ॥

વ્યવસાયગુણા બુદ્ધિરહન્કારોઽભિમાનકઃ । ન બીજં દેહયોગે ચ કર્મબીજપ્રવર્તનાત્ ॥

રસજ્ઞાને તુ જિહ્વેયં વ્યાહૃતે વાક્યથૈવ ચ ।
ઇન્દ્રિયૈર્વિવિધૈર્યુક્તં સર્વૈર્વ્યતં મનસ્તથા ॥

વિદ્યાત્તુ ષોડશૈતાનિ દૈવતાનિ વિભાગશઃ ।
દેહેષુ જ્ઞાનકર્તારમુપાસીનમુપાસતે ॥

તત્ર સોમગુણા જિહ્વા ગન્ધસ્તુ પૃથિવીગુણઃ । શ્રોત્રે શબ્દગુણે ચૈવ ચક્ષુરગ્નેર્ગુણસ્તથા ।
સ્પર્શં વાયુગુણં વિદ્યાત્સર્વભૂતેષુ સર્વદા ॥

મનઃ સત્વગુણં પ્રાહુ સત્વમવ્યક્તજં તથા ।
સર્વભૂતાત્મભૂતસ્થં તસ્માદ્બુદ્ધ્યેત બુદ્ધિમાન્ ॥

એતે ભાવા જગત્સર્વં બહન્તિ સચરાચરમ્ ।
શ્રિતા વિરજસં દેવં યમાહુઃ પરમં પદમ્ ॥

નવદ્વારં પુરં પુણ્યમેતૈર્ભાવૈઃ સ્મન્વિતમ્ ।
વ્યાપ્ય શેતે મહાનાત્મા તસ્માત્પુરુષ ઉચ્યતે ॥

અજરશ્ચામરશ્ચૈવ વ્યક્તાવ્યક્તોપદેશવાન્ ।
વ્યાપકઃ સગુણઃ સૂક્ષ્મઃ સર્વભૂતગુણાશ્રયઃ ॥

યથા દીપઃ પ્રકાશાત્મા હ્રસ્વો વા યદિ વા મહાન્ ।
જ્ઞાનાત્માનં તથા વિદ્યાત્પુરુષં સર્વજન્તુષુ ॥

શ્રોત્રં વેદયતે વેદ્યં સ શૃણોતિ સ પશ્યતિ ।
કારણં તસ્ય દેહોઽયં સ કર્તા સર્વકર્મણામ્ ॥

અગ્નિર્દારુગતો યદ્વદ્ભિન્ને દારૌ ન દૃશ્યતે ।
તથૈવાત્મા શરીરસ્થ ઋતે યોગાન્ન દૃશ્યતે ॥

અગ્નિર્યથા હ્યુપાયેન મથિત્વા દારુ દૃશ્યતે ।
તથૈવાત્મા શરીરસ્થો યોગેનૈવાત્ર દૃશ્યતે ॥

નદીષ્વાપો યથા યુક્તા યથા સૂર્યે મરીચયઃ ।
સન્તન્વાના યથા યાન્તિ તથા દેહાઃ શરીરિણામ્ ॥

સ્વપ્નયોગે યથૈવાત્મા પઞ્ચેન્દ્રિયસમાયુતઃ ।
દેહમુત્સૃજ્ય વૈ યાતિ તથૈવાત્મોપલભ્યતે ॥

કર્મણા વ્યાપ્યતે સર્વં કર્મણૈવોપપદ્યતે ।
કર્મણા નીયતેઽન્યત્ર સ્વકૃતેન બલીયસા ॥

સ તુ દેહાદ્યથા દેહં ત્યક્ત્વાઽન્યં પ્રતિપદ્યતે ।
તથા તં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ ભૂતગ્રામં સ્વકર્મજમ્ ॥