Mahabharata · Chapter 12.209

pitāmaha mahāprājña keśavasya mahātmanaḥ /
vaktumarhasi tattvena māhātmyaṃ punareva tu //

na tṛpyāmyahamapyenaṃ paśyañśṛṇvaṃśca bhārata /
evaṃ kṛṣṇaṃ mahābāho tasmādetadbravīhi me //
bhīṣma uvāca /

śṛṇu rājankathāmetāṃ vaiṣṇavīṃ pāpanāśanīm /
nārado māṃ purā prāha yāmahaṃ te vadāmi tām //

devarṣirnāradaḥ pūrvaṃ tatvaṃ vetsyāmi vai hareḥ /
iti sañcintya manasā dadhyau brahma sanātanam //

himālaye śubhe divye divyaṃ varṣaśataṃ kila /
anucchvasannirāhāraḥ saṃyatātmā jitendriyaḥ //

tato'ntarikṣe vāgāsīttaṃ munipravaraṃ prati /
meghagambhīranirghoṣā divyā vāhyā'śarīriṇī //

kimarthaṃ tvaṃ samāpanno dhyānaṃ munivarottama /
ahaṃ dadāmi te jñānaṃ dharmādyaṃ vā vṛṇīṣva mām //

tacchrutvā munirālocya sambhramāviṣṭamānasaḥ /
kinnu syāditi sañcintya vākyamāhāparaṃ prati //

kastvaṃ bhavānaṇḍaṃ bibheda madhye samāsthito vākyamudīrayanmām /
na rūpamanyattava dṛśyate vai īdṛgvidhastvaṃ samadhiṣṭhito'si //

punastamāha sa munimananto'haṃ bṛhattaraḥ /
na māṃ mūḍhā vijānanti jñānino māṃ vidantyuta //

taṃ pratyāha muniḥ śrīmānpraṇato vinayānvitaḥ /
bhavantaṃ jñātumicchāmi tava tatvaṃ bravīhi me //

tasya tadvacanaṃ śrutvā nāradaṃ prāha lokapaḥ /
jñānena māṃ vijānīhi nānyathā śaktirasti te //
nārada uvāca /

kīdṛgvidhaṃ tu tajjñānaṃ yena jānāmi te tanum /
ananta tanme brūhi tvaṃ yadyanugrahavānaham //
lokapāla uvāca /

vikalpahīnaṃ vipulaṃ tasya cūraṃ śivaṃ param /
jñānaṃ tattena jānāsi sādhanaṃ prati te mune //

atrāvṛtya sthitaṃ hyetattacchuddhamitaranmṛṣā /
etatte sarvamākhyātaṃ sankṣepānmunisattama //
nārada uvāca /

tvameva tava yattatvaṃ brūhi lokaguro mama /
bhavantaṃ jñātumicchāmi kīdṛgbhūtastvamavyaya //

tataḥ prahasya bhagavānmeghagambhīrayā girā /
prāheśaḥ sarvabhūtānāṃ na me cāsyaṃ śrutirna ca //

na ghrāṇajihve dṛkcaiva tvacā nāsti tathā mune /
kathaṃ vakṣyāmi cātmānamaśarīrastathāpyaham //

tajjñātvā vismayāviṣṭo munirāha praṇamya tam / yena tvaṃ pūrvamātmānamananto'haṃ bṛhattaraḥ /
śato'hamiti māṃ prītaḥ proktavānasi tatkatham //

punastamāha bhagavāṃstavāpyakṣāṇi santi vai /
tvamenaṃ brūhi cātmānaṃ yadi śaknoṣi nārada //

ātmā yathā tava mune viditastu bhaviṣyati / māṃ ca jānāsi tena tvamekaṃ sādhanamāvayoḥ /
ityuktvā bhagavāndevastato novāca kiñcana //

nārado'pyutsmayankhinnaḥ kva gato'sāviti prabhuḥ /
sthitvā sa dīrghakālaṃ ca munirvyāmūḍhamānasaḥ //

āha māṃ bhagavāndevastvananto'haṃ bṛhattaraḥ /
tenāhamiti sarvasya ko vānanto bṛhattaraḥ //

keyamurvī hyanantākhyā bṛhatī nūnameva sā / yasyāṃ jānanti bhūtāni vilīnāni tatastataḥ /
enāṃ pṛcchāmi taruṇīṃ saiṣā nūnamuvāca mām //

ityevaṃ sa muniḥ śrīmānkṛtvā niścayamātmanaḥ /
sa bhūtalaṃ samāviśya praṇipatyedamabravīt //

āścaryāsi ca dhanyāsi vṛhatī tvaṃ vasundhare /
tvāmatra vettumicchāmi yāgdṛbhūtā'si śobhane //

tacchrutvā dharaṇī devī smayamānā'bravīdidam /
nāhaṃ hi bṛhatī vipra na cānantā ca sattama //

kāraṇaṃ mama yo gandho gandhātmānaṃ bravīhi tam /
tato munistaddhi tatvaṃ praṇipatyedamabravīt //

kāraṇaṃ me jalaṃ matto bṛhattaratamaṃ hi tat //

sa samudraṃ munirgatvā praṇipatyedamabravīt /
āścaryosi ca dhanyosi hyanantosi bṛhattaraḥ //

bhavantaṃ vettumicchāmi kīdṛgbhūtastyamavyaya /
tacchrutvā saritānāthaḥ samudro munimabravīt //

kāraṇaṃ me'tra sampṛccha rasātmānaṃ bṛhattaram /
tato bṛhattaraṃ vidvaṃstvaṃ pṛccha munisattama //

tato muniryathāyogaṃ jalaṃ tatvamavekṣya tat /
jalātmānaṃ praṇamyāha jalatatvasthito muniḥ //

āścaryosi ca dhanyosi hyanantosi bṛhattaraḥ /
bhavantaṃ śrotumicchāmikīdṛgbhūtastvamavyaya //

tato rasātma--munimāha punaḥ punaḥ / mamāpi kāraṇaṃ pṛccha tejorūpaṃ vibhāvasum /
nāhaṃ bṛhattaro brahmannāpyanantaśca sattam //

tato'gniṃ praṇipatyāha munirvismitamānasaḥ /
yajñātmānaṃ mahāvāsaṃ sarvabhūtanamaskṛtam //

āścaryosi ca dhanyosi hyanantaśca bṛhattaraḥ /
bhavantaṃ vettumicchāmi kīdṛgbhūtastvamavyaya //

tataḥ prahasya bhagavānmuniṃ sviṣṭakṛdabravīt / nāhaṃ bṛhattaro brahmannāpyanantaśca sattama /
kāraṇaṃ mama rūpaṃ yattaṃ pṛccha munisattama //

tato yogakrameṇaiva pratītaṃ taṃ praviśya saḥ /
rūpātmānaṃ praṇamyāha nārado vadatāṃvaraḥ //

āścaryosi ca dhanyosi hyanantosi bṛhattaraḥ /
bhavantaṃ vettumicchāmi kīdṛgbhūtastvamavyaya //

utsmayitvā tu rūpātmā taṃ muniṃ pratyuvāca ha / vāyurme kāraṇaṃ brahmaṃstaṃ pṛccha munisattama /
matto bahutaraḥ śrīmānanantaśca mahāvilam //

sa mārutaṃ praṇamyāha bhagavānmunisattamaḥ /
yogasiddho mahāyogī jñānavijñānapāragaḥ //

āścaryosi ca dhanyosi hyanantosi bṛhattaraḥ /
bhavantaṃ vettumicchāmi kīdṛgbhūtastvamavyaya //

tato vāyurhi samprāha nāradaṃ munisattamam /
kāraṇaṃ pṛccha bhagavansparśātmānaṃ mamādya vai //

matto bṛhattaraḥ śrīmānanantaśca tathaiva saḥ /
tatosya vacanaṃ śrutvā sparśātmānamuvāca saḥ //

āścaryosi ca dhanyosi hyanantosi bṛhattaraḥ /
bhavantaṃ vettumicchāmi kīdṛgbhūtastvamavyaya //

tasya tadvacanaṃ śrutvā sparśātmā munimabravīt /
nāhaṃ vṛhattaro brahmannāpyanantaśca sattama //

kāraṇaṃ mama caivemamākāśaṃ ca bṛhattaram /
taṃ pṛccha muniśārdūla sarvavyāpinamavyayam //

tacchrutvā nāradaḥ śrīmānvākyaṃ vākyaviśāradaḥ /
ākāśaṃ samupāgamya praṇamyāha kṛtāñjaliḥ //

āścaryosi na dhanyosi hyanantosi bṛhattaraḥ /
bhavantaṃ vettumicchāmi kīdṛgbhūtastvamavyaya //

ākāśastamuvācedaṃ prahasanmunisattamam / nāhaṃ bṛhattaro brahmañśabdo vai kāraṇaṃ mama /
taṃ pṛccha muniśārdūla sa vai matto bṛhattaraḥ //

tato hyāviśya cākāśaṃ śabdātmānamuvāca ha / svaravyañjanasaṃyuktaṃ nānāhetuvibhūṣitam /
vedākhyaṃ paramaṃ guhyaṃ vedakāraṇamacyutam //

āścaryosi ca dhanyosi hyanantosi bṛhattaraḥ /
bhavantaṃ śrotumicchāmi kīdṛgbhūtastvamavyaya //

vedātmā pratyuvācedaṃ nāradaṃ munipuṅgavam /
mayā kāraṇabhūtena sarvavettā pitāmahaḥ //

brahmaṇo buddhisaṃsthānamāsthito'haṃ mahāmune / tasmādvṛhattaro mattaḥ padmayonirmahāmatiḥ /
taṃ pṛccha muniśārdūla sarvakāraṇakāraṇam //

brahmalokaṃ tato gatvā nārado munipuṅgavaiḥ /
sevyamānaṃ mahātmānaṃ lokapālairmarudgaṇaiḥ //

samudraiśca saridbhiśca bhūtatatvaiḥ sabhūdharaiḥ /
gandharvairapsarobhiśca jyotiṣāṃ ca gaṇaistathā //

stutistomagrahastobhaistathā vedairmunīśvaraiḥ /
upāsyamānaṃ brahmāṇaṃ lokanāthaṃ parātparam //

hiraṇyagarbhaṃ viśveśaṃ caturvakreṇa bhūṣitam /
praṇamya prāñjaliḥ prahvastamāha munipuṅgavaḥ //

āścaryosi ca dhanyosi hyanantosi bṛhattaraḥ /
bhavantaṃ vettumicchāmi kīdṛgbhūtastvamavyaya //

tacchrutvā bhagavānbrahmā sarvalokapitāmahaḥ /
utsmayanmunimāhedaṃ karmamūlasya lopakam //

nāhaṃ bṛhattaro brahmannāpyanantaśca sattama /
lokānāṃ mama sarveṣāṃ nāthabhūto bṛhattaraḥ //

nandagopakule gopakumāraiḥ parivāritaḥ /
samastajagatāṃ goptā gopaveṣeṇa saṃsthitaḥ //

madrūpaṃ ca samāsthāya jagatsṛṣṭiṃ karoti saḥ /
aiśānamāsthitaḥ śrīmānhanti nityaṃ hi pāti ca //

viṣṇuḥ svarūparūpo'sau kāraṇaṃ sa harirmama /
taṃ pṛccha muniśārdūla sa cānanto bṛhattaraḥ //

tato'vatīrya bhagavānbrahmalokānmahāmuniḥ /
nandagopakule viṣṇumenaṃ kṛṣṇaṃ jagatpatim //

bālakrīḍanakāsaktaṃ vatsajālavibhūṣitam /
pāyayitvātha badhnantaṃ dhūlidhūmrānanaṃ param //

gāhamānairhasadbhiśca nṛtyadbhiśca samantataḥ /
pāṇivādanakaiścaiva saṃvṛtaṃ veṇuvādakaiḥ //

praṇipatyābravīdenaṃ nārado bhagavānmuniḥ / āścaryosi ca dhanyosi hyanantaśca bṛhattaraḥ /
vettā'si cāvyayaścāsi vettumicchāmi yādṛśam //

tataḥ prahasya bhagavānnāradaṃ pratyuvāca ha /
mattaḥ parataraṃ nāsti mattaḥ sarvaṃ pratiṣṭhitam //

mato bṛhattaraṃ nānyadahameva bṛhattaraḥ /
ākāśe ca sthitaḥ pūrvamuktavānahameva te //

na māṃ vetti janaḥ kaścinmāyā mama duratyayā /
bhaktyā tvananyayā yuktā māṃ vijānanti yoginaḥ //

priyosi mama bhaktosi mama tatvaṃ vilokaya /
dadāmi tava tajjñānaṃ yena tatvaṃ prapaśyasi //

anyeṣāṃ caiva bhaktānāṃ mama yogaratātmanām /
dadāmi divyaṃ jñānaṃ ca yena tatvaṃ prapaśyasi //

anyeṣāṃ caiva bhaktānāṃ mama yogaratātmanām /
dadāmi divyaṃ jñānaṃ ca tena te yānti matpadam //

evamuktvā yayau kṛṣṇo nandagopagṛhaṃ hariḥ //
bhīṣma uvāca /

etatte kathitaṃ rājanviṣṇutatvamanuttamam /
bhajasvainaṃ viśālākṣaṃ japankṛṣṇeti sattama //

mohayanmāṃ tathā tvāṃ ca śṛṇotyeṣa mayeritān /
dharmātmā ca mahābāho bhaktānrakṣati nānyathā //