મહાભારત · અધ્યાય 12.209

પિતામહ મહાપ્રાજ્ઞ કેશવસ્ય મહાત્મનઃ ।
વક્તુમર્હસિ તત્ત્વેન માહાત્મ્યં પુનરેવ તુ ॥

ન તૃપ્યામ્યહમપ્યેનં પશ્યઞ્શૃણ્વંશ્ચ ભારત ।
એવં કૃષ્ણં મહાબાહો તસ્માદેતદ્બ્રવીહિ મે ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

શૃણુ રાજન્કથામેતાં વૈષ્ણવીં પાપનાશનીમ્ ।
નારદો માં પુરા પ્રાહ યામહં તે વદામિ તામ્ ॥

દેવર્ષિર્નારદઃ પૂર્વં તત્વં વેત્સ્યામિ વૈ હરેઃ ।
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય મનસા દધ્યૌ બ્રહ્મ સનાતનમ્ ॥

હિમાલયે શુભે દિવ્યે દિવ્યં વર્ષશતં કિલ ।
અનુચ્છ્વસન્નિરાહારઃ સંયતાત્મા જિતેન્દ્રિયઃ ॥

તતોઽન્તરિક્ષે વાગાસીત્તં મુનિપ્રવરં પ્રતિ ।
મેઘગમ્ભીરનિર્ઘોષા દિવ્યા વાહ્યાઽશરીરિણી ॥

કિમર્થં ત્વં સમાપન્નો ધ્યાનં મુનિવરોત્તમ ।
અહં દદામિ તે જ્ઞાનં ધર્માદ્યં વા વૃણીષ્વ મામ્ ॥

તચ્છ્રુત્વા મુનિરાલોચ્ય સમ્ભ્રમાવિષ્ટમાનસઃ ।
કિન્નુ સ્યાદિતિ સઞ્ચિન્ત્ય વાક્યમાહાપરં પ્રતિ ॥

કસ્ત્વં ભવાનણ્ડં બિભેદ મધ્યે સમાસ્થિતો વાક્યમુદીરયન્મામ્ ।
ન રૂપમન્યત્તવ દૃશ્યતે વૈ ઈદૃગ્વિધસ્ત્વં સમધિષ્ઠિતોઽસિ ॥

પુનસ્તમાહ સ મુનિમનન્તોઽહં બૃહત્તરઃ ।
ન માં મૂઢા વિજાનન્તિ જ્ઞાનિનો માં વિદન્ત્યુત ॥

તં પ્રત્યાહ મુનિઃ શ્રીમાન્પ્રણતો વિનયાન્વિતઃ ।
ભવન્તં જ્ઞાતુમિચ્છામિ તવ તત્વં બ્રવીહિ મે ॥

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા નારદં પ્રાહ લોકપઃ ।
જ્ઞાનેન માં વિજાનીહિ નાન્યથા શક્તિરસ્તિ તે ॥
નારદ ઉવાચ ।

કીદૃગ્વિધં તુ તજ્જ્ઞાનં યેન જાનામિ તે તનુમ્ ।
અનન્ત તન્મે બ્રૂહિ ત્વં યદ્યનુગ્રહવાનહમ્ ॥
લોકપાલ ઉવાચ ।

વિકલ્પહીનં વિપુલં તસ્ય ચૂરં શિવં પરમ્ ।
જ્ઞાનં તત્તેન જાનાસિ સાધનં પ્રતિ તે મુને ॥

અત્રાવૃત્ય સ્થિતં હ્યેતત્તચ્છુદ્ધમિતરન્મૃષા ।
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં સન્ક્ષેપાન્મુનિસત્તમ ॥
નારદ ઉવાચ ।

ત્વમેવ તવ યત્તત્વં બ્રૂહિ લોકગુરો મમ ।
ભવન્તં જ્ઞાતુમિચ્છામિ કીદૃગ્ભૂતસ્ત્વમવ્યય ॥

તતઃ પ્રહસ્ય ભગવાન્મેઘગમ્ભીરયા ગિરા ।
પ્રાહેશઃ સર્વભૂતાનાં ન મે ચાસ્યં શ્રુતિર્ન ચ ॥

ન ઘ્રાણજિહ્વે દૃક્ચૈવ ત્વચા નાસ્તિ તથા મુને ।
કથં વક્ષ્યામિ ચાત્માનમશરીરસ્તથાપ્યહમ્ ॥

તજ્જ્ઞાત્વા વિસ્મયાવિષ્ટો મુનિરાહ પ્રણમ્ય તમ્ । યેન ત્વં પૂર્વમાત્માનમનન્તોઽહં બૃહત્તરઃ ।
શતોઽહમિતિ માં પ્રીતઃ પ્રોક્તવાનસિ તત્કથમ્ ॥

પુનસ્તમાહ ભગવાંસ્તવાપ્યક્ષાણિ સન્તિ વૈ ।
ત્વમેનં બ્રૂહિ ચાત્માનં યદિ શક્નોષિ નારદ ॥

આત્મા યથા તવ મુને વિદિતસ્તુ ભવિષ્યતિ । માં ચ જાનાસિ તેન ત્વમેકં સાધનમાવયોઃ ।
ઇત્યુક્ત્વા ભગવાન્દેવસ્તતો નોવાચ કિઞ્ચન ॥

નારદોઽપ્યુત્સ્મયન્ખિન્નઃ ક્વ ગતોઽસાવિતિ પ્રભુઃ ।
સ્થિત્વા સ દીર્ઘકાલં ચ મુનિર્વ્યામૂઢમાનસઃ ॥

આહ માં ભગવાન્દેવસ્ત્વનન્તોઽહં બૃહત્તરઃ ।
તેનાહમિતિ સર્વસ્ય કો વાનન્તો બૃહત્તરઃ ॥

કેયમુર્વી હ્યનન્તાખ્યા બૃહતી નૂનમેવ સા । યસ્યાં જાનન્તિ ભૂતાનિ વિલીનાનિ તતસ્તતઃ ।
એનાં પૃચ્છામિ તરુણીં સૈષા નૂનમુવાચ મામ્ ॥

ઇત્યેવં સ મુનિઃ શ્રીમાન્કૃત્વા નિશ્ચયમાત્મનઃ ।
સ ભૂતલં સમાવિશ્ય પ્રણિપત્યેદમબ્રવીત્ ॥

આશ્ચર્યાસિ ચ ધન્યાસિ વૃહતી ત્વં વસુન્ધરે ।
ત્વામત્ર વેત્તુમિચ્છામિ યાગ્દૃભૂતાઽસિ શોભને ॥

તચ્છ્રુત્વા ધરણી દેવી સ્મયમાનાઽબ્રવીદિદમ્ ।
નાહં હિ બૃહતી વિપ્ર ન ચાનન્તા ચ સત્તમ ॥

કારણં મમ યો ગન્ધો ગન્ધાત્માનં બ્રવીહિ તમ્ ।
તતો મુનિસ્તદ્ધિ તત્વં પ્રણિપત્યેદમબ્રવીત્ ॥

કારણં મે જલં મત્તો બૃહત્તરતમં હિ તત્ ॥

સ સમુદ્રં મુનિર્ગત્વા પ્રણિપત્યેદમબ્રવીત્ ।
આશ્ચર્યોસિ ચ ધન્યોસિ હ્યનન્તોસિ બૃહત્તરઃ ॥

ભવન્તં વેત્તુમિચ્છામિ કીદૃગ્ભૂતસ્ત્યમવ્યય ।
તચ્છ્રુત્વા સરિતાનાથઃ સમુદ્રો મુનિમબ્રવીત્ ॥

કારણં મેઽત્ર સમ્પૃચ્છ રસાત્માનં બૃહત્તરમ્ ।
તતો બૃહત્તરં વિદ્વંસ્ત્વં પૃચ્છ મુનિસત્તમ ॥

તતો મુનિર્યથાયોગં જલં તત્વમવેક્ષ્ય તત્ ।
જલાત્માનં પ્રણમ્યાહ જલતત્વસ્થિતો મુનિઃ ॥

આશ્ચર્યોસિ ચ ધન્યોસિ હ્યનન્તોસિ બૃહત્તરઃ ।
ભવન્તં શ્રોતુમિચ્છામિકીદૃગ્ભૂતસ્ત્વમવ્યય ॥

તતો રસાત્મ--મુનિમાહ પુનઃ પુનઃ । મમાપિ કારણં પૃચ્છ તેજોરૂપં વિભાવસુમ્ ।
નાહં બૃહત્તરો બ્રહ્મન્નાપ્યનન્તશ્ચ સત્તમ્ ॥

તતોઽગ્નિં પ્રણિપત્યાહ મુનિર્વિસ્મિતમાનસઃ ।
યજ્ઞાત્માનં મહાવાસં સર્વભૂતનમસ્કૃતમ્ ॥

આશ્ચર્યોસિ ચ ધન્યોસિ હ્યનન્તશ્ચ બૃહત્તરઃ ।
ભવન્તં વેત્તુમિચ્છામિ કીદૃગ્ભૂતસ્ત્વમવ્યય ॥

તતઃ પ્રહસ્ય ભગવાન્મુનિં સ્વિષ્ટકૃદબ્રવીત્ । નાહં બૃહત્તરો બ્રહ્મન્નાપ્યનન્તશ્ચ સત્તમ ।
કારણં મમ રૂપં યત્તં પૃચ્છ મુનિસત્તમ ॥

તતો યોગક્રમેણૈવ પ્રતીતં તં પ્રવિશ્ય સઃ ।
રૂપાત્માનં પ્રણમ્યાહ નારદો વદતાંવરઃ ॥

આશ્ચર્યોસિ ચ ધન્યોસિ હ્યનન્તોસિ બૃહત્તરઃ ।
ભવન્તં વેત્તુમિચ્છામિ કીદૃગ્ભૂતસ્ત્વમવ્યય ॥

ઉત્સ્મયિત્વા તુ રૂપાત્મા તં મુનિં પ્રત્યુવાચ હ । વાયુર્મે કારણં બ્રહ્મંસ્તં પૃચ્છ મુનિસત્તમ ।
મત્તો બહુતરઃ શ્રીમાનનન્તશ્ચ મહાવિલમ્ ॥

સ મારુતં પ્રણમ્યાહ ભગવાન્મુનિસત્તમઃ ।
યોગસિદ્ધો મહાયોગી જ્ઞાનવિજ્ઞાનપારગઃ ॥

આશ્ચર્યોસિ ચ ધન્યોસિ હ્યનન્તોસિ બૃહત્તરઃ ।
ભવન્તં વેત્તુમિચ્છામિ કીદૃગ્ભૂતસ્ત્વમવ્યય ॥

તતો વાયુર્હિ સમ્પ્રાહ નારદં મુનિસત્તમમ્ ।
કારણં પૃચ્છ ભગવન્સ્પર્શાત્માનં મમાદ્ય વૈ ॥

મત્તો બૃહત્તરઃ શ્રીમાનનન્તશ્ચ તથૈવ સઃ ।
તતોસ્ય વચનં શ્રુત્વા સ્પર્શાત્માનમુવાચ સઃ ॥

આશ્ચર્યોસિ ચ ધન્યોસિ હ્યનન્તોસિ બૃહત્તરઃ ।
ભવન્તં વેત્તુમિચ્છામિ કીદૃગ્ભૂતસ્ત્વમવ્યય ॥

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા સ્પર્શાત્મા મુનિમબ્રવીત્ ।
નાહં વૃહત્તરો બ્રહ્મન્નાપ્યનન્તશ્ચ સત્તમ ॥

કારણં મમ ચૈવેમમાકાશં ચ બૃહત્તરમ્ ।
તં પૃચ્છ મુનિશાર્દૂલ સર્વવ્યાપિનમવ્યયમ્ ॥

તચ્છ્રુત્વા નારદઃ શ્રીમાન્વાક્યં વાક્યવિશારદઃ ।
આકાશં સમુપાગમ્ય પ્રણમ્યાહ કૃતાઞ્જલિઃ ॥

આશ્ચર્યોસિ ન ધન્યોસિ હ્યનન્તોસિ બૃહત્તરઃ ।
ભવન્તં વેત્તુમિચ્છામિ કીદૃગ્ભૂતસ્ત્વમવ્યય ॥

આકાશસ્તમુવાચેદં પ્રહસન્મુનિસત્તમમ્ । નાહં બૃહત્તરો બ્રહ્મઞ્શબ્દો વૈ કારણં મમ ।
તં પૃચ્છ મુનિશાર્દૂલ સ વૈ મત્તો બૃહત્તરઃ ॥

તતો હ્યાવિશ્ય ચાકાશં શબ્દાત્માનમુવાચ હ । સ્વરવ્યઞ્જનસંયુક્તં નાનાહેતુવિભૂષિતમ્ ।
વેદાખ્યં પરમં ગુહ્યં વેદકારણમચ્યુતમ્ ॥

આશ્ચર્યોસિ ચ ધન્યોસિ હ્યનન્તોસિ બૃહત્તરઃ ।
ભવન્તં શ્રોતુમિચ્છામિ કીદૃગ્ભૂતસ્ત્વમવ્યય ॥

વેદાત્મા પ્રત્યુવાચેદં નારદં મુનિપુઙ્ગવમ્ ।
મયા કારણભૂતેન સર્વવેત્તા પિતામહઃ ॥

બ્રહ્મણો બુદ્ધિસંસ્થાનમાસ્થિતોઽહં મહામુને । તસ્માદ્વૃહત્તરો મત્તઃ પદ્મયોનિર્મહામતિઃ ।
તં પૃચ્છ મુનિશાર્દૂલ સર્વકારણકારણમ્ ॥

બ્રહ્મલોકં તતો ગત્વા નારદો મુનિપુઙ્ગવૈઃ ।
સેવ્યમાનં મહાત્માનં લોકપાલૈર્મરુદ્ગણૈઃ ॥

સમુદ્રૈશ્ચ સરિદ્ભિશ્ચ ભૂતતત્વૈઃ સભૂધરૈઃ ।
ગન્ધર્વૈરપ્સરોભિશ્ચ જ્યોતિષાં ચ ગણૈસ્તથા ॥

સ્તુતિસ્તોમગ્રહસ્તોભૈસ્તથા વેદૈર્મુનીશ્વરૈઃ ।
ઉપાસ્યમાનં બ્રહ્માણં લોકનાથં પરાત્પરમ્ ॥

હિરણ્યગર્ભં વિશ્વેશં ચતુર્વક્રેણ ભૂષિતમ્ ।
પ્રણમ્ય પ્રાઞ્જલિઃ પ્રહ્વસ્તમાહ મુનિપુઙ્ગવઃ ॥

આશ્ચર્યોસિ ચ ધન્યોસિ હ્યનન્તોસિ બૃહત્તરઃ ।
ભવન્તં વેત્તુમિચ્છામિ કીદૃગ્ભૂતસ્ત્વમવ્યય ॥

તચ્છ્રુત્વા ભગવાન્બ્રહ્મા સર્વલોકપિતામહઃ ।
ઉત્સ્મયન્મુનિમાહેદં કર્મમૂલસ્ય લોપકમ્ ॥

નાહં બૃહત્તરો બ્રહ્મન્નાપ્યનન્તશ્ચ સત્તમ ।
લોકાનાં મમ સર્વેષાં નાથભૂતો બૃહત્તરઃ ॥

નન્દગોપકુલે ગોપકુમારૈઃ પરિવારિતઃ ।
સમસ્તજગતાં ગોપ્તા ગોપવેષેણ સંસ્થિતઃ ॥

મદ્રૂપં ચ સમાસ્થાય જગત્સૃષ્ટિં કરોતિ સઃ ।
ઐશાનમાસ્થિતઃ શ્રીમાન્હન્તિ નિત્યં હિ પાતિ ચ ॥

વિષ્ણુઃ સ્વરૂપરૂપોઽસૌ કારણં સ હરિર્મમ ।
તં પૃચ્છ મુનિશાર્દૂલ સ ચાનન્તો બૃહત્તરઃ ॥

તતોઽવતીર્ય ભગવાન્બ્રહ્મલોકાન્મહામુનિઃ ।
નન્દગોપકુલે વિષ્ણુમેનં કૃષ્ણં જગત્પતિમ્ ॥

બાલક્રીડનકાસક્તં વત્સજાલવિભૂષિતમ્ ।
પાયયિત્વાથ બધ્નન્તં ધૂલિધૂમ્રાનનં પરમ્ ॥

ગાહમાનૈર્હસદ્ભિશ્ચ નૃત્યદ્ભિશ્ચ સમન્તતઃ ।
પાણિવાદનકૈશ્ચૈવ સંવૃતં વેણુવાદકૈઃ ॥

પ્રણિપત્યાબ્રવીદેનં નારદો ભગવાન્મુનિઃ । આશ્ચર્યોસિ ચ ધન્યોસિ હ્યનન્તશ્ચ બૃહત્તરઃ ।
વેત્તાઽસિ ચાવ્યયશ્ચાસિ વેત્તુમિચ્છામિ યાદૃશમ્ ॥

તતઃ પ્રહસ્ય ભગવાન્નારદં પ્રત્યુવાચ હ ।
મત્તઃ પરતરં નાસ્તિ મત્તઃ સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

મતો બૃહત્તરં નાન્યદહમેવ બૃહત્તરઃ ।
આકાશે ચ સ્થિતઃ પૂર્વમુક્તવાનહમેવ તે ॥

ન માં વેત્તિ જનઃ કશ્ચિન્માયા મમ દુરત્યયા ।
ભક્ત્યા ત્વનન્યયા યુક્તા માં વિજાનન્તિ યોગિનઃ ॥

પ્રિયોસિ મમ ભક્તોસિ મમ તત્વં વિલોકય ।
દદામિ તવ તજ્જ્ઞાનં યેન તત્વં પ્રપશ્યસિ ॥

અન્યેષાં ચૈવ ભક્તાનાં મમ યોગરતાત્મનામ્ ।
દદામિ દિવ્યં જ્ઞાનં ચ યેન તત્વં પ્રપશ્યસિ ॥

અન્યેષાં ચૈવ ભક્તાનાં મમ યોગરતાત્મનામ્ ।
દદામિ દિવ્યં જ્ઞાનં ચ તેન તે યાન્તિ મત્પદમ્ ॥

એવમુક્ત્વા યયૌ કૃષ્ણો નન્દગોપગૃહં હરિઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

એતત્તે કથિતં રાજન્વિષ્ણુતત્વમનુત્તમમ્ ।
ભજસ્વૈનં વિશાલાક્ષં જપન્કૃષ્ણેતિ સત્તમ ॥

મોહયન્માં તથા ત્વાં ચ શૃણોત્યેષ મયેરિતાન્ ।
ધર્માત્મા ચ મહાબાહો ભક્તાન્રક્ષતિ નાન્યથા ॥