Mahabharata · Chapter 12.203
duḥkhopaghāte śārīre mānase cāpyupasthite /
yasminna śakyate kartuṃ yatnastaṃ nānucintayet //
bhaiṣajyametadduḥkhasya yadetannānucintayet /
cintyamānaṃ hi cābhyeti bhūyaścāpi pravartate //
prajñayā mānasaṃ duḥkhaṃ hanyācchārīramauṣadhaiḥ /
etadvijñānasāmarthyaṃ na bālaiḥ samatāmiyāt //
anityaṃ yauvanaṃ rūpaṃ jīvitaṃ dravyasañcayaḥ /
ārogyaṃ priyasaṃvāso gṛdhyettatra na paṇḍitaḥ //
na jānapadikaṃ duḥkhamekaḥ śocitumarhati /
aśocanpratikurvīta yadi paśyedupakramam //
sukhādbahutaraṃ duḥkhaṃ jīvite nāsti saṃśayaḥ /
srigdhasya cendriyārtheṣu mohānmaraṇamapriyam //
parityajati yo duḥkhaṃ sukhaṃ vā'pyubhayaṃ naraḥ /
abhyeti brahma sotyantaṃ na te śocanti paṇḍitāḥ //
duḥkhamarthā hi yujyante pālane na ca te sukham /
duḥkhena cādhigamyante nāśameṣāṃ na cintayet //
jñānaṃ jñeyābhirnivṛttaṃ viddhi jñānaguṇaṃ manaḥ /
prajñākaraṇasaṃyuktaṃ tato buddhiḥ pravartate //
yadā karmaguṇopetā buddhirmanasi vartate /
tadā prajñāyate brahma dhyānayogasamādhinā //
seyaṃ guṇavatī buddhirguṇeṣvevābhivartate /
aparādabhiniḥ srauti gireḥ śṛṅgādivodakam //
yadā nirguṇamāpnoti dhyānaṃ manasi pūrvajam /
tadā prajñāyate brahma nikaṣaṃ nikaṣe yathā //
manastvasaṃhṛtaṃ buddhyā hīndriyārthanidarśakam /
na samarthaṃ guṇāpekṣi nirguṇasya nidarśane //
sarvāṇyetāni saṃvārya dvārāṇi manasi sthitaḥ /
manasyekāgratāṃ kṛtvā tatparaṃ pratipadyate //
yathā mahānti bhūtāni nivartante guṇakṣaye /
tathendriyāṇyupādāya buddhirmanasi vartate //
yadā manasi sā buddhirvartate'ntaracāriṇī /
vyavasāyaguṇopetā tadā sampadyate manaḥ //
guṇavadbhirguṇopetaṃ yadā dhyānagataṃ manaḥ /
tadā sarvānguṇānhitvā nirguṇaṃ pratipadyate //
avyaktasyeha vijñāne nāsti tulyaṃ nidarśanam /
yatra nāsti padanyāsaḥ kastaṃ viṣayamāpnuyāt //
tapasā cānumānena guṇairjātyā śrutena ca /
ninīṣetparamaṃ brahma viśuddhenāntarātmanā //
guṇahīno hi taṃ mārgaṃ bahiḥ samanuvartate /
guṇābhāvātprakṛtyā vā nistarkyaṃ jñeyasammitam //
nairguṇyādbrahma cāpnoti saguṇatvānnivartate /
guṇaprasāriṇī buddhirhutāśana ivendhane //
yadā pañca viyuktāni indriyāṇi svakarmabhiḥ /
tadā tatparamaṃ brahma sammuktaṃ prakṛteḥ param //
evaṃ prakṛtitaḥ sarve sambhavanti śarīriṇaḥ /
nivartante nivṛttau ca svarge naivopayānti ca //
puruṣaprakṛtirbuddhirviśeṣāścendriyāṇi ca /
ahankāro'bhimānaśca sambhūto bhūtasañjñakaḥ //
etasyādyā pravṛttistu pradhānātsampravartate /
dvitīyā mithunavyaktimaviśeṣānniyacchati //
dharmādutkṛṣyate śreyastathā dharmo'ṣyadharmataḥ /
rāgavānprakṛtiṃ hyeti virakto jñānavānbhavam //
Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0