મહાભારત · અધ્યાય 12.203

દુઃખોપઘાતે શારીરે માનસે ચાપ્યુપસ્થિતે ।
યસ્મિન્ન શક્યતે કર્તું યત્નસ્તં નાનુચિન્તયેત્ ॥

ભૈષજ્યમેતદ્દુઃખસ્ય યદેતન્નાનુચિન્તયેત્ ।
ચિન્ત્યમાનં હિ ચાભ્યેતિ ભૂયશ્ચાપિ પ્રવર્તતે ॥

પ્રજ્ઞયા માનસં દુઃખં હન્યાચ્છારીરમૌષધૈઃ ।
એતદ્વિજ્ઞાનસામર્થ્યં ન બાલૈઃ સમતામિયાત્ ॥

અનિત્યં યૌવનં રૂપં જીવિતં દ્રવ્યસઞ્ચયઃ ।
આરોગ્યં પ્રિયસંવાસો ગૃધ્યેત્તત્ર ન પણ્ડિતઃ ॥

ન જાનપદિકં દુઃખમેકઃ શોચિતુમર્હતિ ।
અશોચન્પ્રતિકુર્વીત યદિ પશ્યેદુપક્રમમ્ ॥

સુખાદ્બહુતરં દુઃખં જીવિતે નાસ્તિ સંશયઃ ।
સ્રિગ્ધસ્ય ચેન્દ્રિયાર્થેષુ મોહાન્મરણમપ્રિયમ્ ॥

પરિત્યજતિ યો દુઃખં સુખં વાઽપ્યુભયં નરઃ ।
અભ્યેતિ બ્રહ્મ સોત્યન્તં ન તે શોચન્તિ પણ્ડિતાઃ ॥

દુઃખમર્થા હિ યુજ્યન્તે પાલને ન ચ તે સુખમ્ ।
દુઃખેન ચાધિગમ્યન્તે નાશમેષાં ન ચિન્તયેત્ ॥

જ્ઞાનં જ્ઞેયાભિર્નિવૃત્તં વિદ્ધિ જ્ઞાનગુણં મનઃ ।
પ્રજ્ઞાકરણસંયુક્તં તતો બુદ્ધિઃ પ્રવર્તતે ॥

યદા કર્મગુણોપેતા બુદ્ધિર્મનસિ વર્તતે ।
તદા પ્રજ્ઞાયતે બ્રહ્મ ધ્યાનયોગસમાધિના ॥

સેયં ગુણવતી બુદ્ધિર્ગુણેષ્વેવાભિવર્તતે ।
અપરાદભિનિઃ સ્રૌતિ ગિરેઃ શૃઙ્ગાદિવોદકમ્ ॥

યદા નિર્ગુણમાપ્નોતિ ધ્યાનં મનસિ પૂર્વજમ્ ।
તદા પ્રજ્ઞાયતે બ્રહ્મ નિકષં નિકષે યથા ॥

મનસ્ત્વસંહૃતં બુદ્ધ્યા હીન્દ્રિયાર્થનિદર્શકમ્ ।
ન સમર્થં ગુણાપેક્ષિ નિર્ગુણસ્ય નિદર્શને ॥

સર્વાણ્યેતાનિ સંવાર્ય દ્વારાણિ મનસિ સ્થિતઃ ।
મનસ્યેકાગ્રતાં કૃત્વા તત્પરં પ્રતિપદ્યતે ॥

યથા મહાન્તિ ભૂતાનિ નિવર્તન્તે ગુણક્ષયે ।
તથેન્દ્રિયાણ્યુપાદાય બુદ્ધિર્મનસિ વર્તતે ॥

યદા મનસિ સા બુદ્ધિર્વર્તતેઽન્તરચારિણી ।
વ્યવસાયગુણોપેતા તદા સમ્પદ્યતે મનઃ ॥

ગુણવદ્ભિર્ગુણોપેતં યદા ધ્યાનગતં મનઃ ।
તદા સર્વાન્ગુણાન્હિત્વા નિર્ગુણં પ્રતિપદ્યતે ॥

અવ્યક્તસ્યેહ વિજ્ઞાને નાસ્તિ તુલ્યં નિદર્શનમ્ ।
યત્ર નાસ્તિ પદન્યાસઃ કસ્તં વિષયમાપ્નુયાત્ ॥

તપસા ચાનુમાનેન ગુણૈર્જાત્યા શ્રુતેન ચ ।
નિનીષેત્પરમં બ્રહ્મ વિશુદ્ધેનાન્તરાત્મના ॥

ગુણહીનો હિ તં માર્ગં બહિઃ સમનુવર્તતે ।
ગુણાભાવાત્પ્રકૃત્યા વા નિસ્તર્ક્યં જ્ઞેયસમ્મિતમ્ ॥

નૈર્ગુણ્યાદ્બ્રહ્મ ચાપ્નોતિ સગુણત્વાન્નિવર્તતે ।
ગુણપ્રસારિણી બુદ્ધિર્હુતાશન ઇવેન્ધને ॥

યદા પઞ્ચ વિયુક્તાનિ ઇન્દ્રિયાણિ સ્વકર્મભિઃ ।
તદા તત્પરમં બ્રહ્મ સમ્મુક્તં પ્રકૃતેઃ પરમ્ ॥

એવં પ્રકૃતિતઃ સર્વે સમ્ભવન્તિ શરીરિણઃ ।
નિવર્તન્તે નિવૃત્તૌ ચ સ્વર્ગે નૈવોપયાન્તિ ચ ॥

પુરુષપ્રકૃતિર્બુદ્ધિર્વિશેષાશ્ચેન્દ્રિયાણિ ચ ।
અહન્કારોઽભિમાનશ્ચ સમ્ભૂતો ભૂતસઞ્જ્ઞકઃ ॥

એતસ્યાદ્યા પ્રવૃત્તિસ્તુ પ્રધાનાત્સમ્પ્રવર્તતે ।
દ્વિતીયા મિથુનવ્યક્તિમવિશેષાન્નિયચ્છતિ ॥

ધર્માદુત્કૃષ્યતે શ્રેયસ્તથા ધર્મોઽષ્યધર્મતઃ ।
રાગવાન્પ્રકૃતિં હ્યેતિ વિરક્તો જ્ઞાનવાન્ભવમ્ ॥