Mahabharata · Chapter 12.202
yathā vyaktamidaṃ śete svapne carati cetanam /
jñānamindriyasaṃyuktaṃ tadvatpretya bhavābhavau //
yathā'mbhasi prasanne tu rūpaṃ paśyati cakṣuṣā /
tadvatprasannendriyavāñjñeyaṃ jñānena paśyati //
sa eva lulite tasminyathā rūpaṃ na paśyati /
tathendriyākulībhāve jñeyaṃ jñāne na paśyati //
abuddhirajñānakṛtā abuddhyā dūṣyate manaḥ /
duṣṭasya manasaḥ pañca sampraduṣyanti mānasāḥ //
ajñānatṛpto viṣayeṣvavagāḍho na paśyati /
sa dṛṣṭvaiva tu pūtātmā viṣayebhyo nivartate //
tarṣacchedo na bhavati puruṣasyeha kalmaṣāt /
nivartate tadā tarṣaḥ pāpamantargataṃ yadā //
antargatena pāpena dahyamānena cetasā / śubhāśubhavikāreṇa na sa bhūyo'bhijāyate //
viṣayeṣu tu saṃsargācchāśvatasya tu saṃśrayāt /
manasā cānyathā kāḍkṣanparaṃ na pratipadyate //
jñānamutpadyate puṃsāṃ kṣayātpāpasya karmaṇaḥ /
athādarśatalaprakhye paśyatyātmānamātmani //
prasṛtairindriyairduḥkhī taireva niyataiḥ sukhī /
tasmādindriyacorebhyo yacchedātmānamātmanā //
indriyebhyo manaḥ pūrvaṃ buddhiḥ paratarā tataḥ /
buddheḥ parataraṃ jñānaṃ jñānātparataraṃ param //
avyaktātprasṛtaṃ jñānaṃ tato buddhistato manaḥ /
manaḥ śrotrādibhiryuktaṃ śabdādīnsādhu paśyati //
yastāṃstyajati śabdādīnsarvāśca vyaktayastathā / prasṛtānīndriyāṇyeva pratisaṃharati kūrmavat /
vimuñcatyākṛtigrāmāṃstānmuktvā'mṛtamaśnute //
udyanhi savitā yadvatsṛjate raśmimaṇḍalam / dṛśyate maṇḍalaṃ tasya na ca dṛśyeta maṇḍalī /
tadvaddehastu sandṛśya ātmā'dṛśyaḥ paraḥ sadā //
grastaṃ hyudgirate nityamudgīthaṃ vetti nityaśaḥ / bālye rathābhyāṃ yogena tatvajñānaṃ tu sammatam //
sa evāstamupāgacchaṃstadevātmani yacchati / ādatte sarvabhūtānāṃ rasabhūtaṃ vikāsavān //
antarātmā tathā dehamāviśyendriyaraśmibhiḥ / prāpyendri guṇānpañca so'stamāvṛttya gacchati /
raśmimaṇḍa hīnastu na cāsau nāsti tāvatā //
praṇītaṃ karmaṇā mārgaṃ nīyamānaḥ punaḥ punaḥ /
prāpnotyayaṃ karmaphalaṃ pravṛttaṃ dharmamāptavān //
viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ /
rasavarjaṃ raso'pyasya paraṃ dṛṣṭvā nivartate //
buddhiḥ karmaguṇairhīnā yadā manasi vartate /
tadā sampadyate brahma tatraiva pralayaṃ gatam //
asparśanamaśṛṇvānamanāsvādamadarśanam /
aghrāṇamavitarkaṃ ca satvaṃ praviśate param //
avyaktātprasṛtaṃ jñānaṃ tato buddhistato manaḥ /
ātmanaḥ prasṛtā buddhiravyaktaṃ jñānamucyate //
tasmādbuddhiḥ smṛtā tajjñairmanastasmāttataḥ smṛtam /
tasmādākṛtayaḥ pañca manaḥ paramamucyate //
tasmātparatarā buddhirjñānaṃ tasmātparaṃ smṛtam / tataḥ sūkṣmastato hyātmā tasmātparataraṃ na ca /
indriyāṇi nirīkṣante manasaitāni sarvaśaḥ //
manasyākṛtayo magnā manastvabhigataṃ matim /
matistvabhigatā jñānaṃ jñānaṃ cābhigataṃ mahat //
nendriyairmanasaḥ siddhirna buddhiṃ budhyate manaḥ /
na buddhirbudhyate'vyaktaṃ sūkṣmaṃ tvetāni paśyati //
Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0