મહાભારત · અધ્યાય 12.202

યથા વ્યક્તમિદં શેતે સ્વપ્ને ચરતિ ચેતનમ્ ।
જ્ઞાનમિન્દ્રિયસંયુક્તં તદ્વત્પ્રેત્ય ભવાભવૌ ॥

યથાઽમ્ભસિ પ્રસન્ને તુ રૂપં પશ્યતિ ચક્ષુષા ।
તદ્વત્પ્રસન્નેન્દ્રિયવાઞ્જ્ઞેયં જ્ઞાનેન પશ્યતિ ॥

સ એવ લુલિતે તસ્મિન્યથા રૂપં ન પશ્યતિ ।
તથેન્દ્રિયાકુલીભાવે જ્ઞેયં જ્ઞાને ન પશ્યતિ ॥

અબુદ્ધિરજ્ઞાનકૃતા અબુદ્ધ્યા દૂષ્યતે મનઃ ।
દુષ્ટસ્ય મનસઃ પઞ્ચ સમ્પ્રદુષ્યન્તિ માનસાઃ ॥

અજ્ઞાનતૃપ્તો વિષયેષ્વવગાઢો ન પશ્યતિ ।
સ દૃષ્ટ્વૈવ તુ પૂતાત્મા વિષયેભ્યો નિવર્તતે ॥

તર્ષચ્છેદો ન ભવતિ પુરુષસ્યેહ કલ્મષાત્ ।
નિવર્તતે તદા તર્ષઃ પાપમન્તર્ગતં યદા ॥

અન્તર્ગતેન પાપેન દહ્યમાનેન ચેતસા । શુભાશુભવિકારેણ ન સ ભૂયોઽભિજાયતે ॥

વિષયેષુ તુ સંસર્ગાચ્છાશ્વતસ્ય તુ સંશ્રયાત્ ।
મનસા ચાન્યથા કાડ્ક્ષન્પરં ન પ્રતિપદ્યતે ॥

જ્ઞાનમુત્પદ્યતે પુંસાં ક્ષયાત્પાપસ્ય કર્મણઃ ।
અથાદર્શતલપ્રખ્યે પશ્યત્યાત્માનમાત્મનિ ॥

પ્રસૃતૈરિન્દ્રિયૈર્દુઃખી તૈરેવ નિયતૈઃ સુખી ।
તસ્માદિન્દ્રિયચોરેભ્યો યચ્છેદાત્માનમાત્મના ॥

ઇન્દ્રિયેભ્યો મનઃ પૂર્વં બુદ્ધિઃ પરતરા તતઃ ।
બુદ્ધેઃ પરતરં જ્ઞાનં જ્ઞાનાત્પરતરં પરમ્ ॥

અવ્યક્તાત્પ્રસૃતં જ્ઞાનં તતો બુદ્ધિસ્તતો મનઃ ।
મનઃ શ્રોત્રાદિભિર્યુક્તં શબ્દાદીન્સાધુ પશ્યતિ ॥

યસ્તાંસ્ત્યજતિ શબ્દાદીન્સર્વાશ્ચ વ્યક્તયસ્તથા । પ્રસૃતાનીન્દ્રિયાણ્યેવ પ્રતિસંહરતિ કૂર્મવત્ ।
વિમુઞ્ચત્યાકૃતિગ્રામાંસ્તાન્મુક્ત્વાઽમૃતમશ્નુતે ॥

ઉદ્યન્હિ સવિતા યદ્વત્સૃજતે રશ્મિમણ્ડલમ્ । દૃશ્યતે મણ્ડલં તસ્ય ન ચ દૃશ્યેત મણ્ડલી ।
તદ્વદ્દેહસ્તુ સન્દૃશ્ય આત્માઽદૃશ્યઃ પરઃ સદા ॥

ગ્રસ્તં હ્યુદ્ગિરતે નિત્યમુદ્ગીથં વેત્તિ નિત્યશઃ । બાલ્યે રથાભ્યાં યોગેન તત્વજ્ઞાનં તુ સમ્મતમ્ ॥

સ એવાસ્તમુપાગચ્છંસ્તદેવાત્મનિ યચ્છતિ । આદત્તે સર્વભૂતાનાં રસભૂતં વિકાસવાન્ ॥

અન્તરાત્મા તથા દેહમાવિશ્યેન્દ્રિયરશ્મિભિઃ । પ્રાપ્યેન્દ્રિ ગુણાન્પઞ્ચ સોઽસ્તમાવૃત્ત્ય ગચ્છતિ ।
રશ્મિમણ્ડ હીનસ્તુ ન ચાસૌ નાસ્તિ તાવતા ॥

પ્રણીતં કર્મણા માર્ગં નીયમાનઃ પુનઃ પુનઃ ।
પ્રાપ્નોત્યયં કર્મફલં પ્રવૃત્તં ધર્મમાપ્તવાન્ ॥

વિષયા વિનિવર્તન્તે નિરાહારસ્ય દેહિનઃ ।
રસવર્જં રસોઽપ્યસ્ય પરં દૃષ્ટ્વા નિવર્તતે ॥

બુદ્ધિઃ કર્મગુણૈર્હીના યદા મનસિ વર્તતે ।
તદા સમ્પદ્યતે બ્રહ્મ તત્રૈવ પ્રલયં ગતમ્ ॥

અસ્પર્શનમશૃણ્વાનમનાસ્વાદમદર્શનમ્ ।
અઘ્રાણમવિતર્કં ચ સત્વં પ્રવિશતે પરમ્ ॥

અવ્યક્તાત્પ્રસૃતં જ્ઞાનં તતો બુદ્ધિસ્તતો મનઃ ।
આત્મનઃ પ્રસૃતા બુદ્ધિરવ્યક્તં જ્ઞાનમુચ્યતે ॥

તસ્માદ્બુદ્ધિઃ સ્મૃતા તજ્જ્ઞૈર્મનસ્તસ્માત્તતઃ સ્મૃતમ્ ।
તસ્માદાકૃતયઃ પઞ્ચ મનઃ પરમમુચ્યતે ॥

તસ્માત્પરતરા બુદ્ધિર્જ્ઞાનં તસ્માત્પરં સ્મૃતમ્ । તતઃ સૂક્ષ્મસ્તતો હ્યાત્મા તસ્માત્પરતરં ન ચ ।
ઇન્દ્રિયાણિ નિરીક્ષન્તે મનસૈતાનિ સર્વશઃ ॥

મનસ્યાકૃતયો મગ્ના મનસ્ત્વભિગતં મતિમ્ ।
મતિસ્ત્વભિગતા જ્ઞાનં જ્ઞાનં ચાભિગતં મહત્ ॥

નેન્દ્રિયૈર્મનસઃ સિદ્ધિર્ન બુદ્ધિં બુધ્યતે મનઃ ।
ન બુદ્ધિર્બુધ્યતેઽવ્યક્તં સૂક્ષ્મં ત્વેતાનિ પશ્યતિ ॥