Mahabharata · Chapter 12.197

kālamṛtyuyamānāṃ te ikṣvākorbrāhmaṇasya ca /
vivādo vyāhṛtaḥ pūrvaṃ tadbhavānvaktumarhati //
bhīṣma uvāca /

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam /
ikṣvākoḥ sūryaputrasya yadvṛttaṃ brāhmaṇasya ca //

kālasya mṛtyośca tathā yadvṛttaṃ tannibodha me / yathā sa teṣāṃ saṃvādo yasminsthāne'pi cābhavat /
yenaiva kāraṇenātra dharmavādasamanvitaḥ //

brāhmaṇo jāpakaḥ kaściddharmavṛtto mahāyaśāḥ /
ṣaḍaṅgavinmahāprājñaḥ paippalādiḥ sa kauśikaḥ //

tasyāparokṣaṃ vijñānaṃ ṣaḍaṅgeṣu vabhūva ha /
vedeṣu caiva niṣṇāto himavatpādasaṃśrayaḥ //

soyaṃ brāhmaṃ pastepe saṃhitāṃ saṃyato japan /
tasya varṣasahasraṃ tu niyamena tathā gatam //

sa devyā darśitaḥ sākṣātprītāsmīti tadā kila /
japyamāvartayaṃstūṣṇīṃ na sa tāṃ kiñcidabravīt //

tasyānukampayā devī prītā samabhavattadā /
vedamātā tatastasya tajjapyaṃ samapūjayat //

caturbhirakṣarairyuktā somapāne'kṣarāṣṭakā / jagadbījasamāyuktā canurviśākṣarātmikā //

samāpya japyaṃ tūtthāya śirasā pādayostadā /
papāta devyā dharmātmā vacanaṃ cedamabravīt //

diṣṭyā devi prasannā tvaṃ darśanaṃ cāgatā mama /
yadi cāpi prasannāsi japye me ramatāṃ manaḥ //
sāvitryuvāca /

kiṃ prārthayasi viprarṣe kiṃ ceṣṭaṃ karavāṇi te /
prabrūhi japatāṃ śreṣṭha sarvaṃ tatte bhaviṣyati //

ityuktaḥ sa tadā devyā vipraḥ provāca dharmavit /
japyaṃ prati mameccheyaṃ vardhatviti punaḥ punaḥ //

manasaśca samādhirme vardhetāharahaḥ śubhe /
tattatheti tato devī madhuraṃ pratyabhāṣata //

idaṃ caivāparaṃ prāha devī tatpriyakāmyayā /
nirayaṃ naiva yātā tvaṃ yatra yātā dvijarṣabhāḥ //

yāsyasi brahmaṇaḥ sthānamanimittamatandritaḥ /
sādhu te bhavitā caitadyattvayā'hamihārthitā //

niyato japa caikāgro dharmastvāṃ samupaiṣyati / kālo mṛtyuryamaścaiva samāyāsyanti te'ntikam /
bhavitā ca vivādo'tra tava teṣāṃ ca dharmataḥ //
bhīṣma uvāca /

evamuktvā bhagavatī jagāma bhavanaṃ svakam //

brāhmaṇo'pi japannāste divyaṃ varṣaśataṃ tathā /
sadā dānto jitakrodhaḥ satyasandho'nasūyakaḥ //

samāpte niyame tasminnatha viprasya dhīmataḥ /
sākṣātprītastadā dharmo darśayāmāsa taṃ dvijam //
dharma uvāca /

dvijāte paśya māṃ dharmamahaṃ tvāṃ draṣṭumāgataḥ /
japyasyāsya phalaṃ yattatpramprāptaṃ tacca me śṛṇu //

jitā lokāstvayā sarve ye divyā ye ca mānuṣāḥ /
devānāṃ nilayānsādho sarvānutkramya yāsyasi //

prāṇatyāgaṃ kuru mune gaccha lokānyathepsitān /
tyaktvā'tmanaḥ śarīraṃ ca tato lokānavāpsyasi //
brāhmaṇa uvāca /

kṛtaṃ lokena me dharma gaccha tvaṃ ca yathāsukham /
bahuduḥkhamahaṃ dehaṃ notsṛjeyamahaṃ vibho //
dharma uvāca /

acalaṃ te manaḥ kṛtvā tyaja dehaṃ mahāmate / anena kiṃ te saṃyogaḥ kathaṃ mohaṃ gamiṣyasi //

avaśyaṃ bhoḥ śarīraṃ te tyaktavyaṃ munipuṅgava /
svargamāroha bho vipra kiṃ vā vai rocate'nagha //
brāhmaṇa uvāca /

kimuktaṃ dharma kiṃ neti kasmānmāṃ proktavānasi /
tyaja dehaṃ dvijeti tvaṃ sasambudhyātra me yadi //

na rocaye svargavāsaṃ vinā dehamahaṃ vibho /
gaccha dharma na me śraddhā svargaṃ gantuṃ vinā'tmanā //
dharma uvāca /

alaṃ dehe manaḥ kṛtvā tyaktvā dehaṃ sukhī bhava /
gaccha lokānarajaso yatra gatvā na śocasi //
brāhmaṇa uvāca /

rame japanmahābhāga kṛtaṃ lokaiḥ sanātanaiḥ /
saśarīreṇa gantavyaṃ mayā svargaṃ na cānyathā //
dharma uvāca /

evaṃ te kāyasamprātirvartate munisattama / yadi tvaṃ necchasi tyaktuṃ śarīraṃ paśya vai dvija /
eṣa kālastathā mṛtyuryamaśca tvāmupāgatāḥ //
bhīṣma uvāca /

atha vaivasvataḥ kālo mṛtyuśca tritayaṃ vibho /
brāhmaṇaṃ taṃ mahābhāgamupagamyedamabravan //
yama uvāca /

tapaso'sya sutaptasya tathā sucaritasya ca /
phalaprāptistava śreṣṭhā yamo'haṃ tvāmupabruve //
kāla uvāca /

yathā vadasya japyasya phalaṃ prāptastvamuttamam /
kālaste svargamārohuṃ kālo'haṃ tvāmupāgataḥ //
mṛtyuruvāca /

mṛtyuṃ māṃ viddhi dharmajña rūpiṇaṃ svayamāgatam /
kālena codito vipra tvāmito netumadya vai //
brāhmaṇa uvāca /

svāgataṃ sūryaputrāya kālāya ca mahātmane /
mṛtyave cātha dharmāya kiṃ kāryaṃ karavāṇi vaḥ //
bhīṣma uvāca /

ardhyaṃ pādyaṃ ca dattvā sa tebhyastatra samāgama /
abravītparamaprītaḥ svaśaktyā kiṃ karomi vaḥ //

svakāryanirbharā yūyaṃ paropadravahetavaḥ /
bhavanto lokasāmānyāḥ kimarthaṃ brūta sattamāḥ //
yama uvāca /

vayamapyevamatyugrā dhāturājñāpuraḥ sarāḥ /
coditā dhāvamānā vai karmabhāvamanuvratāḥ //
bhīṣma uvāca /

tasminnevātha kāle tu tīrthayātrāmupāgataḥ /
ikṣvākuragamattatra sametā yatra te vibho //

sarvāneva tu rājarṣiḥ sampūjyātha praṇamya ca /
kuśalapraśnamakarotsarveṣāṃ rājasattamaḥ //

tasmai so'thāsanaṃ dattvā pādyamardhyaṃ tathaiva ca /
abravīdbrāhmaṇo vākyaṃ kṛtvā kuśalasaṃvidam //

svāgataṃ te mahārāja brūhi yadyadihecchasi /
svaśaktyā kiṃ karomīha tadbhavānprabravītu māma //
rājovāca /

rājā'haṃ brāhmaṇaśca tvaṃ yadā ṣaṭ्karmasaṃsthitaḥ /
dadāni vasu kiñcitte prārthitaṃ tadvadasva me //
brāhmaṇa uvāca /

dvividho brāhmaṇo rājandharmaśca dvividhaḥ smṛtaḥ /
pravṛttaśca nivṛttaśca nivṛtto'ha pratigrahāt //

tebhyaḥ prayaccha dānāni ye pravṛttā narādhipa / ahaṃ na pratigṛhṇāmi kimiṣṭaṃ kiṃ dadāmi te /
brūhi tvaṃ nṛpatiśreṣṭha tapasā sādhayāmi kim //
rājovāca /

kṣatriyo'haṃ na jānāmi dehīti vacanaṃ kvacit /
prayaccha yuddhamityevaṃvādī cāsmi dvijottama //
brāhmaṇa uvāca /

tuṣyasi tvaṃ svadharmeṇa tathā tuṣṭā vayaṃ nṛpa /
anyonyasyottaraṃ nāsti yadiṣṭaṃ tatsamācara //
rājovāca /

svaśaktyā'haṃ dadānīti tvayā pūrvamudāhṛtam /
yāce tvāṃ dīyatāṃ mahyaṃ japyasyāsya phalaṃ dvija //
brāhmaṇa uvāca /

yuddhaṃ mama sadā vāṇī yācatīti vikatthase /
na ca yuddhaṃ mayā sārdhaṃ kimarthaṃ yācase punaḥ //
rājovāca /

vāgvajrābrāhmaṇāḥ proktāḥ kṣatriyā bāhujīvinaḥ /
vāgyuddhaṃ tadidaṃ tīvraṃ mama vipra tvayā saha //
brāhmaṇa uvāca /

seyamadya pratijñā me svaśaktyā kiṃ pradīyatām /
brūhi dāsyāmi rājendra vibhave sati māciram //
rājovāca /

yattadvarṣaśataṃ pūrṇaṃ japyaṃ vai japatā tvayā /
phalaṃ prāptaṃ tatprayaccha mama ditsurbhavānyadi //
brāhmaṇa uvāca /

paramaṃ gṛhyatāṃ tasya phalaṃ yajjapitaṃ mayā /
ardhaṃ tvamavicāreṇa phalaṃ tasya hyavāpnuhi //

athavā sarvameveha māmakaṃ jāpakaṃ phalam /
rājanprāpnuhi kāmaṃ tvaṃ yadi sarvamihecchasi //
rājovāca /

kṛtaṃ sarveṇa bhadraṃ te japyaṃ yadyācitaṃ mayā /
svasti te'stu gamiṣyāmi kiñca tasya phalaṃ vada //
brāhmaṇa uvāca /

phalaprāptiṃ na jānāmi dattaṃ yajjapitaṃ mayā /
ayaṃ dharmaśca kālaśca yamo mṛtyuśca sākṣiṇaḥ //
rājovāca /

ajñātamasya dharmasya phalaṃ kiṃ me kariṣyati / phalaṃ bravīṣi dharmasya na cejjapyakṛtasya mām /
prāpnotu tatphalaṃ vipro nāhamicche sasaṃśayam //
brāhmaṇa uvāca /

nādade'paradattaṃ vai dattaṃ vā cāphalaṃ mayā /
vākyaṃ pramāṇaṃ rājarṣe mamādya tava caiva hi //

sakṛdaṃśo nipatati sakṛtkanyā pradītaye /
sakṛdeva dadānīti trīṇyetāni sakṛtsakṛt //

nābhisandhirmayā japye kṛtapūrvaḥ kadācana /
japyasya rājaśārdūla kathaṃ vetsyāmyahaṃ phalam //

dadasveti tvayā coktaṃ dattaṃ vācā phalaṃ mayā /
na vācaṃ dūṣayiṣyāmi satyaṃ rakṣa sthiro bhava //

athaivaṃ vadato me'dya vacanaṃ na kariṣyasi /
mahānadharmo bhavitā tava rājanmṛṣā kṛtaḥ //

na yuktā tu mṛṣāvāṇī tvayā vaktumarindama /
tathā mayā'pyabhihitaṃ mithyā kartuṃ na śakyate //

saṃśrutaṃ ca mayā pūrvaṃ dadānītyavicāritam /
tadgṛhṇīṣvāvicāreṇa yadi satye sthito bhavān //

ihāgamya hi māṃ rājañjāpyaṃ phalamayācathāḥ /
tanme nisṛṣṭaṃ gṛhṇīṣva bhava satyesthitopi ca //

nāyaṃ loko'sti na paro na ca pūrvānsa tārayet /
kuta evāparānrājanmṛṣāvādaparāyaṇaḥ //

na yajñādhyayane dānaṃ niyamāstārayanti hi /
yathā satyaṃ pare loke tatheha puruṣarṣabha //

tapāṃsi yāni cīrṇāni cariṣyanti ca yattapaḥ /
samāśataiḥ sahasraiśca tatsatyānna viśiṣyate //

satyamekaṃ paraṃ brahma satyamekaṃ paraṃ tapaḥ /
satyamekaṃ paro yajñaḥ satyamekaṃ paraṃ śrutam //

satyaṃ vedeṣu jāgarti phalaṃ satye paraṃ smṛtam /
tapo dharmo damaścaiva sarvaṃ satye pratiṣṭhitam //

satyaṃ vedāstathāṅgāni satyaṃ yajñāstathā vidhiḥ /
vratacaryā tathā satyamonkāraḥ satyameva ca //

prāṇināṃ jananaṃ satyaṃ satyaṃ santatireva ca /
satyena vāyurabhyeti satyena tapate raviḥ //

satyena cāgnirdahati svargaḥ satye pratiṣṭhitaḥ /
satyaṃ yajñastapo vedāḥ stobhā mantrāḥ sarasvatī //

tulāmāropito dharmaḥ satyaṃ caiveti naḥ śrutam /
samāṃ kakṣāṃ dhārayato yaḥ satyaṃ tato'dhikam //

yato dharmastataḥ satyaṃ sarvaṃ satyena vardhate /
kimarthamanṛtaṃ karma kartuṃ rājaṃstvamicchasi //

satye kuru sthiraṃ bhāvaṃ mā rājannanṛtaṃ kṛthāḥ /
kasmāttvamanṛtaṃ vākyaṃ dehīti kuruṣe'śubham //

yadi japyaphalaṃ dattaṃ mayā necchasi vai nṛpa /
svadharmebhyaḥ paribhraṣṭo lokānanucariṣyasi //

saṃśrutya yo na ditseta yācitvā yaśca necchati /
ubhāvānṛtikāveto na mṛpā kartumarhasi //
rājovāca /

yoddhavyaṃ rakṣitavyaṃ ca kṣatradharmaḥ kila dvija /
dātāraḥ kṣatriyāḥ proktā gṛhṇīyāṃ bhavataḥ katham //
brāhmaṇa uvāca /

na cchandayāmi te rājannāpi te gṛhamāvrajam /
ihāgamya tu yācitvā na gṛhṇīṣe punaḥ katham //
dharma uvāca /

avivādo'stu yuvayorvittaṃ māṃ dharmamāgatam /
dvijo dānaphalairyukto rājā satyaphalena ca //
svarga uvāca /

svargaṃ māṃ viddhi rājendra rūpiṇaṃ svayamāgatam /
avivādo'stu yuvayorumau tulyaphalau yuvām //
rājovāca /

kṛtaṃ svargeṇa me kāryaṃ gaccha svarga yathāgatam /
vipro yadīcchate dātuṃ cīrṇaṃ gṛhṇātu me phalam //
brāhmaṇa uvāca /

bālye yadi smādajñānānmayā hastaḥ prasāritaḥ /
nivṛttalakṣaṇaṃ dharmamupāse saṃhitāṃ japan //

nivṛttaṃ māṃ cirādrājanvipralobhayase katham / svena kāryaṃ kariṣyāmi tvatto necche phalaṃ nṛpa /
tapaḥsvādhyāyaśīlo'haṃ nivṛttaśca pratigrahāt //
rājovāca /

yadi vipra visṛṣṭaṃ te japyasya phalamuttamam /
āvayoryatphalaṃ kiñcitsahitaṃ nau tadastviha //

dvijāḥ pratigrahe yuktā dātāro rājavaṃśajāḥ /
yadi dharmaḥ kṣuto vipra sahaiva phalamastu nau //

mā vā bhūtsaha bhojyaṃ nau madīyaṃ phalamāpnuhi /
pratīccha matkṛtaṃ dharmaṃ yadi te mayyanugrahaḥ //
bhīṣma uvāca /

tato vikṛtavaiṣau dvau puruṣau samupasthitau /
gṛhītvā'nyonyamāveṣṭhya kucelāvūcaturvacaḥ //

na me dhārayasītyeko dhārayāmīti cāparaḥ /
ihāsti nau vivādo'yamayaṃ rājā'nuśāsakaḥ //

satyaṃ bravīmyahamidaṃ na me dhārayate bhavān / anṛtaṃ vadasīha tvamṛṇaṃ te dhārayāmyaham /

tāvubhau subhṛśaṃ taptau rājānamidamṛcatuḥ /
parīkṣyau tu yathā syāva nāvāmiha vigarhitau //
virūpa uvāca /

ghārayāmi naravyāghra vikṛtasyeha goḥ phalam /
dadataśca na gṛhṇāti vikṛto me mahīpate //
vikṛta uvāca /

na me dhārayate kiñcidvirūpo'yaṃ narādhipa /
mithyā bravītyayaṃ hi tvāṃ satyābhāsaṃ narādhipa //
rājovāca /

virūpa kiṃ dhārayate bhavānasya bravītu me /
śrutvā tathā kariṣye'hamiti me dhīyate manaḥ //
virūpa uvāca /

śṛṇuṣvāvahito rājanyathaitaddhārayāmyaham /
vikṛtasyāsya rājarṣe nikhilena narādhipa //

anena dharmaprāptyarthaṃ śubhā dattā purā'nagha /
dhenurviprāya rājarṣe tapaḥsvādhyāyaśīline //

tasyāścāyaṃ mayā rājanphalamabhyetya yācitaḥ /
vikṛtena ca me dattaṃ viśuddhenāntarātmanā //

tato me sukṛtaṃ karma kṛtamātmaviśuddhaye /
gāvau ca kapile krītvā vatsale bahudohane //

te coñchavṛttaye rājanmayā samupavarjite /
yathāvidhi yathāśraddhaṃ tadasyāhaṃ punaḥ prabho //

ihādyaiva prayacchāmi gṛhītvā dviguṇāṃ phalam /
evaṃ syātpuruṣavyāghra kaḥśuddhaḥ ko'tra doṣavān //

evaṃ vivadamānau svastyāmihābhyāgatau nṛpa /
kuru dharmamadharmaṃ vā vinaye nau samādadha //

yadi necchati me dānaṃ yathā dattamanena vai /
bhavānatra sthiro bhūtvā mārge sthāpayitā'dya nau //
rājovāca /

dīyamānaṃ na gṛhṇāsi ṛṇaṃ kasmāttvamadya vai /
yathaiva te'bhyanujñātaṃ yathā gṛhṇīṣva māciram //
vikṛta uvāca /

dīyatāmityanenoktaṃ dadānīti tathā mayā /
nāyaṃ me dhārayatyatra gacchatāṃ yatra vāñchati //
rājovāca /

dadato'sya na gṛhṇāsi viṣamaṃ pratibhāti me /
daṇaḍyo hi tvaṃ mama mato nāstyatra khalu saṃśayaḥ //
vikṛta uvāca /

mayā'sya dattaṃ rājarṣe gṛhṇīyāṃ tatkathaṃ punaḥ /
ko mamātrāparādho me daṇḍamājñāpaya prabho //
virūpa uvāca /

dīyamānaṃ yadi mayā na gṛhṇāsi kathañcana /
niyacchati tvāṃ nṛpatirayaṃ dharmānuśāsakaḥ //
vikṛta uvāca /

svayaṃ mayā yācitena dattaṃ kathamihādya tat /
gṛhṇīyāṃ gacchatu bhavānabhyanujñāṃ dadāni te //
brāhmaṇa uvāca /

śrutametattvayā rājannanayoḥ kathitaṃ dvayoḥ /
pratijñātaṃ mayā yatte tadgṛhāṇāvicāritam //
rājovāca /

prastutaṃ sumahatkāryamanayorgahvaraṃ yathā /
jāpakasya dṛḍhīkāraḥ kathametadbhaviṣyati //

yadi tāvanna gṛhṇāmi jāpakenāpavarjitam /
kathaṃ na lipyeyamahaṃ pāpena mahatā'dya vai //

tau covāca sa rājarṣiḥ kṛtakāryau gamiṣyathaḥ /
nedānīṃ māmihāsādya rājadharmo bhavenmṛṣā //

svadharmaḥ paripālyastu rājñāmiti viniścayaḥ /
vipradharmaśca gahano māmanātmānamāviśat //
brāhmaṇa uvāca /

gṛhāṇa dhāraye'haṃ ca yācitaṃ saṃśrutaṃ mayā /
na cedbhahīṣyase rājañśapiṣye tvāṃ na saṃśayaḥ //
rājovāca /

dhigrājadharmaṃ yasyāyaṃ kāryasyeha viniścayaḥ /
ityarthaṃ me grahītavyaṃ kathaṃ tulyaṃ bhavediti //

eṣa pāṇirapūrvaṃ me nikṣepārthaṃ prasāritaḥ /
yanme dhārayase vipra tadidānīṃ pradīyatām //
brāhmaṇa uvāca /

saṃhitāṃ japatā yāvānguṇaḥ kaścitkṛto mayā /
tatsarvaṃ pratigṛhṇīṣva yadi kiñcidihāsti me //
rājovāca /

jalametannipatitaṃ mama pāṇau dvijottama /
samamastu sahaivāstu pratigṛhṇātu vai bhavān //
virūpa uvāca /

kāmakrodhau viddhi nau tvamāvābhyāṃ kārito bhavān / jijñāsamānau yuvayormanotthaṃ tu dvijottama //

saheti ca yaduktaṃ te samā lokāstavāsya ca /
nāyaṃ dhārayate kiñcijjijñāsā tvatkṛte kṛtā //

kālo dharmastathā mṛtyuḥ kāmakrodhau tathā yuvām /
sarvamanyonyaniṣkarṣe nikṛṣṭaṃ paśyatastava //

sarveṣāmuparisthānaṃ brahmaṇo vyaktajanmanaḥ /
yuvayoḥ sthānamūlaṃ nirdvandvamamalātmakam //

sarve gacchāma yatra svānsvām̐llokāṃśca tathā vayam / gaccha lokāñjitānsvena karmaṇā yatra vāñchasi //

tato dharmayamādyāste vākyamūcurnapardvijau /
asmākaṃ yaḥ smṛto mūrdhā brahmalokamiti smṛtaṃ //

tatrasthau hi bhavantau hi yuvābhyāṃ nirjitā vayam / yuvayoḥ kāma āpannastatkāmyamaviśaṅkayā //
bhīṣma uvāca /

jāpakānāṃ phalāvāptirmayā te sampradarśitā /
gatiḥ sthānaṃ ca lokāśca jāpakena yathā jitāḥ //

prayāti saṃhitādhyāyī brahmāṇaṃ parameṣṭhinam /
athavā'gniṃ samāyāti sūryamāviśate'pi vā //

sa taijasena bhāvena yadi tatra ramatyuta /
guṇāṃsteṣāṃ samādhatte rāgeṇa pratimohitaḥ //

evaṃ some tathā vāyau bhūmyākāśaśarīragaḥ /
sarāgastatra vasati guṇāṃsteṣāṃ samācaran //

atha tatra virāgī sa paraṃ gacchatyasaṃśayam /
paramavyayamicchansa tamevāviśate punaḥ //

amṛtāccāmṛtaṃ prāptaḥ śāntībhūto nirātmavān /
brahmabhūtaḥ sa nirdvandvaḥ sukhī śānto nirāmayaḥ //

brahmasthānamanāvartamekamakṣarasañjñakam /
aduḥkhamajaraṃ śāntaṃ sthānaṃ tatpratipadyate //

caturbhirlakṣaṇairhīnaṃ tathā paḍbhiḥ saṣoḍaśaiḥ /
puruṣaṃ tamatikramya ākāśaṃ pratipadyate //

atha necchati rāgātmā sarvaṃ tadadhitiṣṭhati /
yacca prārthayate tacca manasā pratipadyate //

athavā cekṣate lokānsarvānnirayasañjñitān /
nispṛhaḥ sarvato muktastatra vai ramate sukham //

evameṣā mahārāja jāpakasya gatiryathā /
etatte sarvamākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumarhasi //