મહાભારત · અધ્યાય 12.197

કાલમૃત્યુયમાનાં તે ઇક્ષ્વાકોર્બ્રાહ્મણસ્ય ચ ।
વિવાદો વ્યાહૃતઃ પૂર્વં તદ્ભવાન્વક્તુમર્હતિ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
ઇક્ષ્વાકોઃ સૂર્યપુત્રસ્ય યદ્વૃત્તં બ્રાહ્મણસ્ય ચ ॥

કાલસ્ય મૃત્યોશ્ચ તથા યદ્વૃત્તં તન્નિબોધ મે । યથા સ તેષાં સંવાદો યસ્મિન્સ્થાનેઽપિ ચાભવત્ ।
યેનૈવ કારણેનાત્ર ધર્મવાદસમન્વિતઃ ॥

બ્રાહ્મણો જાપકઃ કશ્ચિદ્ધર્મવૃત્તો મહાયશાઃ ।
ષડઙ્ગવિન્મહાપ્રાજ્ઞઃ પૈપ્પલાદિઃ સ કૌશિકઃ ॥

તસ્યાપરોક્ષં વિજ્ઞાનં ષડઙ્ગેષુ વભૂવ હ ।
વેદેષુ ચૈવ નિષ્ણાતો હિમવત્પાદસંશ્રયઃ ॥

સોયં બ્રાહ્મં પસ્તેપે સંહિતાં સંયતો જપન્ ।
તસ્ય વર્ષસહસ્રં તુ નિયમેન તથા ગતમ્ ॥

સ દેવ્યા દર્શિતઃ સાક્ષાત્પ્રીતાસ્મીતિ તદા કિલ ।
જપ્યમાવર્તયંસ્તૂષ્ણીં ન સ તાં કિઞ્ચિદબ્રવીત્ ॥

તસ્યાનુકમ્પયા દેવી પ્રીતા સમભવત્તદા ।
વેદમાતા તતસ્તસ્ય તજ્જપ્યં સમપૂજયત્ ॥

ચતુર્ભિરક્ષરૈર્યુક્તા સોમપાનેઽક્ષરાષ્ટકા । જગદ્બીજસમાયુક્તા ચનુર્વિશાક્ષરાત્મિકા ॥

સમાપ્ય જપ્યં તૂત્થાય શિરસા પાદયોસ્તદા ।
પપાત દેવ્યા ધર્માત્મા વચનં ચેદમબ્રવીત્ ॥

દિષ્ટ્યા દેવિ પ્રસન્ના ત્વં દર્શનં ચાગતા મમ ।
યદિ ચાપિ પ્રસન્નાસિ જપ્યે મે રમતાં મનઃ ॥
સાવિત્ર્યુવાચ ।

કિં પ્રાર્થયસિ વિપ્રર્ષે કિં ચેષ્ટં કરવાણિ તે ।
પ્રબ્રૂહિ જપતાં શ્રેષ્ઠ સર્વં તત્તે ભવિષ્યતિ ॥

ઇત્યુક્તઃ સ તદા દેવ્યા વિપ્રઃ પ્રોવાચ ધર્મવિત્ ।
જપ્યં પ્રતિ મમેચ્છેયં વર્ધત્વિતિ પુનઃ પુનઃ ॥

મનસશ્ચ સમાધિર્મે વર્ધેતાહરહઃ શુભે ।
તત્તથેતિ તતો દેવી મધુરં પ્રત્યભાષત ॥

ઇદં ચૈવાપરં પ્રાહ દેવી તત્પ્રિયકામ્યયા ।
નિરયં નૈવ યાતા ત્વં યત્ર યાતા દ્વિજર્ષભાઃ ॥

યાસ્યસિ બ્રહ્મણઃ સ્થાનમનિમિત્તમતન્દ્રિતઃ ।
સાધુ તે ભવિતા ચૈતદ્યત્ત્વયાઽહમિહાર્થિતા ॥

નિયતો જપ ચૈકાગ્રો ધર્મસ્ત્વાં સમુપૈષ્યતિ । કાલો મૃત્યુર્યમશ્ચૈવ સમાયાસ્યન્તિ તેઽન્તિકમ્ ।
ભવિતા ચ વિવાદોઽત્ર તવ તેષાં ચ ધર્મતઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

એવમુક્ત્વા ભગવતી જગામ ભવનં સ્વકમ્ ॥

બ્રાહ્મણોઽપિ જપન્નાસ્તે દિવ્યં વર્ષશતં તથા ।
સદા દાન્તો જિતક્રોધઃ સત્યસન્ધોઽનસૂયકઃ ॥

સમાપ્તે નિયમે તસ્મિન્નથ વિપ્રસ્ય ધીમતઃ ।
સાક્ષાત્પ્રીતસ્તદા ધર્મો દર્શયામાસ તં દ્વિજમ્ ॥
ધર્મ ઉવાચ ।

દ્વિજાતે પશ્ય માં ધર્મમહં ત્વાં દ્રષ્ટુમાગતઃ ।
જપ્યસ્યાસ્ય ફલં યત્તત્પ્રમ્પ્રાપ્તં તચ્ચ મે શૃણુ ॥

જિતા લોકાસ્ત્વયા સર્વે યે દિવ્યા યે ચ માનુષાઃ ।
દેવાનાં નિલયાન્સાધો સર્વાનુત્ક્રમ્ય યાસ્યસિ ॥

પ્રાણત્યાગં કુરુ મુને ગચ્છ લોકાન્યથેપ્સિતાન્ ।
ત્યક્ત્વાઽત્મનઃ શરીરં ચ તતો લોકાનવાપ્સ્યસિ ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

કૃતં લોકેન મે ધર્મ ગચ્છ ત્વં ચ યથાસુખમ્ ।
બહુદુઃખમહં દેહં નોત્સૃજેયમહં વિભો ॥
ધર્મ ઉવાચ ।

અચલં તે મનઃ કૃત્વા ત્યજ દેહં મહામતે । અનેન કિં તે સંયોગઃ કથં મોહં ગમિષ્યસિ ॥

અવશ્યં ભોઃ શરીરં તે ત્યક્તવ્યં મુનિપુઙ્ગવ ।
સ્વર્ગમારોહ ભો વિપ્ર કિં વા વૈ રોચતેઽનઘ ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

કિમુક્તં ધર્મ કિં નેતિ કસ્માન્માં પ્રોક્તવાનસિ ।
ત્યજ દેહં દ્વિજેતિ ત્વં સસમ્બુધ્યાત્ર મે યદિ ॥

ન રોચયે સ્વર્ગવાસં વિના દેહમહં વિભો ।
ગચ્છ ધર્મ ન મે શ્રદ્ધા સ્વર્ગં ગન્તું વિનાઽત્મના ॥
ધર્મ ઉવાચ ।

અલં દેહે મનઃ કૃત્વા ત્યક્ત્વા દેહં સુખી ભવ ।
ગચ્છ લોકાનરજસો યત્ર ગત્વા ન શોચસિ ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

રમે જપન્મહાભાગ કૃતં લોકૈઃ સનાતનૈઃ ।
સશરીરેણ ગન્તવ્યં મયા સ્વર્ગં ન ચાન્યથા ॥
ધર્મ ઉવાચ ।

એવં તે કાયસમ્પ્રાતિર્વર્તતે મુનિસત્તમ । યદિ ત્વં નેચ્છસિ ત્યક્તું શરીરં પશ્ય વૈ દ્વિજ ।
એષ કાલસ્તથા મૃત્યુર્યમશ્ચ ત્વામુપાગતાઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અથ વૈવસ્વતઃ કાલો મૃત્યુશ્ચ ત્રિતયં વિભો ।
બ્રાહ્મણં તં મહાભાગમુપગમ્યેદમબ્રવન્ ॥
યમ ઉવાચ ।

તપસોઽસ્ય સુતપ્તસ્ય તથા સુચરિતસ્ય ચ ।
ફલપ્રાપ્તિસ્તવ શ્રેષ્ઠા યમોઽહં ત્વામુપબ્રુવે ॥
કાલ ઉવાચ ।

યથા વદસ્ય જપ્યસ્ય ફલં પ્રાપ્તસ્ત્વમુત્તમમ્ ।
કાલસ્તે સ્વર્ગમારોહું કાલોઽહં ત્વામુપાગતઃ ॥
મૃત્યુરુવાચ ।

મૃત્યું માં વિદ્ધિ ધર્મજ્ઞ રૂપિણં સ્વયમાગતમ્ ।
કાલેન ચોદિતો વિપ્ર ત્વામિતો નેતુમદ્ય વૈ ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

સ્વાગતં સૂર્યપુત્રાય કાલાય ચ મહાત્મને ।
મૃત્યવે ચાથ ધર્માય કિં કાર્યં કરવાણિ વઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અર્ધ્યં પાદ્યં ચ દત્ત્વા સ તેભ્યસ્તત્ર સમાગમ ।
અબ્રવીત્પરમપ્રીતઃ સ્વશક્ત્યા કિં કરોમિ વઃ ॥

સ્વકાર્યનિર્ભરા યૂયં પરોપદ્રવહેતવઃ ।
ભવન્તો લોકસામાન્યાઃ કિમર્થં બ્રૂત સત્તમાઃ ॥
યમ ઉવાચ ।

વયમપ્યેવમત્યુગ્રા ધાતુરાજ્ઞાપુરઃ સરાઃ ।
ચોદિતા ધાવમાના વૈ કર્મભાવમનુવ્રતાઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

તસ્મિન્નેવાથ કાલે તુ તીર્થયાત્રામુપાગતઃ ।
ઇક્ષ્વાકુરગમત્તત્ર સમેતા યત્ર તે વિભો ॥

સર્વાનેવ તુ રાજર્ષિઃ સમ્પૂજ્યાથ પ્રણમ્ય ચ ।
કુશલપ્રશ્નમકરોત્સર્વેષાં રાજસત્તમઃ ॥

તસ્મૈ સોઽથાસનં દત્ત્વા પાદ્યમર્ધ્યં તથૈવ ચ ।
અબ્રવીદ્બ્રાહ્મણો વાક્યં કૃત્વા કુશલસંવિદમ્ ॥

સ્વાગતં તે મહારાજ બ્રૂહિ યદ્યદિહેચ્છસિ ।
સ્વશક્ત્યા કિં કરોમીહ તદ્ભવાન્પ્રબ્રવીતુ મામ ॥
રાજોવાચ ।

રાજાઽહં બ્રાહ્મણશ્ચ ત્વં યદા ષટ્્કર્મસંસ્થિતઃ ।
દદાનિ વસુ કિઞ્ચિત્તે પ્રાર્થિતં તદ્વદસ્વ મે ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

દ્વિવિધો બ્રાહ્મણો રાજન્ધર્મશ્ચ દ્વિવિધઃ સ્મૃતઃ ।
પ્રવૃત્તશ્ચ નિવૃત્તશ્ચ નિવૃત્તોઽહ પ્રતિગ્રહાત્ ॥

તેભ્યઃ પ્રયચ્છ દાનાનિ યે પ્રવૃત્તા નરાધિપ । અહં ન પ્રતિગૃહ્ણામિ કિમિષ્ટં કિં દદામિ તે ।
બ્રૂહિ ત્વં નૃપતિશ્રેષ્ઠ તપસા સાધયામિ કિમ્ ॥
રાજોવાચ ।

ક્ષત્રિયોઽહં ન જાનામિ દેહીતિ વચનં ક્વચિત્ ।
પ્રયચ્છ યુદ્ધમિત્યેવંવાદી ચાસ્મિ દ્વિજોત્તમ ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

તુષ્યસિ ત્વં સ્વધર્મેણ તથા તુષ્ટા વયં નૃપ ।
અન્યોન્યસ્યોત્તરં નાસ્તિ યદિષ્ટં તત્સમાચર ॥
રાજોવાચ ।

સ્વશક્ત્યાઽહં દદાનીતિ ત્વયા પૂર્વમુદાહૃતમ્ ।
યાચે ત્વાં દીયતાં મહ્યં જપ્યસ્યાસ્ય ફલં દ્વિજ ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

યુદ્ધં મમ સદા વાણી યાચતીતિ વિકત્થસે ।
ન ચ યુદ્ધં મયા સાર્ધં કિમર્થં યાચસે પુનઃ ॥
રાજોવાચ ।

વાગ્વજ્રાબ્રાહ્મણાઃ પ્રોક્તાઃ ક્ષત્રિયા બાહુજીવિનઃ ।
વાગ્યુદ્ધં તદિદં તીવ્રં મમ વિપ્ર ત્વયા સહ ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

સેયમદ્ય પ્રતિજ્ઞા મે સ્વશક્ત્યા કિં પ્રદીયતામ્ ।
બ્રૂહિ દાસ્યામિ રાજેન્દ્ર વિભવે સતિ માચિરમ્ ॥
રાજોવાચ ।

યત્તદ્વર્ષશતં પૂર્ણં જપ્યં વૈ જપતા ત્વયા ।
ફલં પ્રાપ્તં તત્પ્રયચ્છ મમ દિત્સુર્ભવાન્યદિ ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

પરમં ગૃહ્યતાં તસ્ય ફલં યજ્જપિતં મયા ।
અર્ધં ત્વમવિચારેણ ફલં તસ્ય હ્યવાપ્નુહિ ॥

અથવા સર્વમેવેહ મામકં જાપકં ફલમ્ ।
રાજન્પ્રાપ્નુહિ કામં ત્વં યદિ સર્વમિહેચ્છસિ ॥
રાજોવાચ ।

કૃતં સર્વેણ ભદ્રં તે જપ્યં યદ્યાચિતં મયા ।
સ્વસ્તિ તેઽસ્તુ ગમિષ્યામિ કિઞ્ચ તસ્ય ફલં વદ ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

ફલપ્રાપ્તિં ન જાનામિ દત્તં યજ્જપિતં મયા ।
અયં ધર્મશ્ચ કાલશ્ચ યમો મૃત્યુશ્ચ સાક્ષિણઃ ॥
રાજોવાચ ।

અજ્ઞાતમસ્ય ધર્મસ્ય ફલં કિં મે કરિષ્યતિ । ફલં બ્રવીષિ ધર્મસ્ય ન ચેજ્જપ્યકૃતસ્ય મામ્ ।
પ્રાપ્નોતુ તત્ફલં વિપ્રો નાહમિચ્છે સસંશયમ્ ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

નાદદેઽપરદત્તં વૈ દત્તં વા ચાફલં મયા ।
વાક્યં પ્રમાણં રાજર્ષે મમાદ્ય તવ ચૈવ હિ ॥

સકૃદંશો નિપતતિ સકૃત્કન્યા પ્રદીતયે ।
સકૃદેવ દદાનીતિ ત્રીણ્યેતાનિ સકૃત્સકૃત્ ॥

નાભિસન્ધિર્મયા જપ્યે કૃતપૂર્વઃ કદાચન ।
જપ્યસ્ય રાજશાર્દૂલ કથં વેત્સ્યામ્યહં ફલમ્ ॥

દદસ્વેતિ ત્વયા ચોક્તં દત્તં વાચા ફલં મયા ।
ન વાચં દૂષયિષ્યામિ સત્યં રક્ષ સ્થિરો ભવ ॥

અથૈવં વદતો મેઽદ્ય વચનં ન કરિષ્યસિ ।
મહાનધર્મો ભવિતા તવ રાજન્મૃષા કૃતઃ ॥

ન યુક્તા તુ મૃષાવાણી ત્વયા વક્તુમરિન્દમ ।
તથા મયાઽપ્યભિહિતં મિથ્યા કર્તું ન શક્યતે ॥

સંશ્રુતં ચ મયા પૂર્વં દદાનીત્યવિચારિતમ્ ।
તદ્ગૃહ્ણીષ્વાવિચારેણ યદિ સત્યે સ્થિતો ભવાન્ ॥

ઇહાગમ્ય હિ માં રાજઞ્જાપ્યં ફલમયાચથાઃ ।
તન્મે નિસૃષ્ટં ગૃહ્ણીષ્વ ભવ સત્યેસ્થિતોપિ ચ ॥

નાયં લોકોઽસ્તિ ન પરો ન ચ પૂર્વાન્સ તારયેત્ ।
કુત એવાપરાન્રાજન્મૃષાવાદપરાયણઃ ॥

ન યજ્ઞાધ્યયને દાનં નિયમાસ્તારયન્તિ હિ ।
યથા સત્યં પરે લોકે તથેહ પુરુષર્ષભ ॥

તપાંસિ યાનિ ચીર્ણાનિ ચરિષ્યન્તિ ચ યત્તપઃ ।
સમાશતૈઃ સહસ્રૈશ્ચ તત્સત્યાન્ન વિશિષ્યતે ॥

સત્યમેકં પરં બ્રહ્મ સત્યમેકં પરં તપઃ ।
સત્યમેકં પરો યજ્ઞઃ સત્યમેકં પરં શ્રુતમ્ ॥

સત્યં વેદેષુ જાગર્તિ ફલં સત્યે પરં સ્મૃતમ્ ।
તપો ધર્મો દમશ્ચૈવ સર્વં સત્યે પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

સત્યં વેદાસ્તથાઙ્ગાનિ સત્યં યજ્ઞાસ્તથા વિધિઃ ।
વ્રતચર્યા તથા સત્યમોન્કારઃ સત્યમેવ ચ ॥

પ્રાણિનાં જનનં સત્યં સત્યં સન્તતિરેવ ચ ।
સત્યેન વાયુરભ્યેતિ સત્યેન તપતે રવિઃ ॥

સત્યેન ચાગ્નિર્દહતિ સ્વર્ગઃ સત્યે પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
સત્યં યજ્ઞસ્તપો વેદાઃ સ્તોભા મન્ત્રાઃ સરસ્વતી ॥

તુલામારોપિતો ધર્મઃ સત્યં ચૈવેતિ નઃ શ્રુતમ્ ।
સમાં કક્ષાં ધારયતો યઃ સત્યં તતોઽધિકમ્ ॥

યતો ધર્મસ્તતઃ સત્યં સર્વં સત્યેન વર્ધતે ।
કિમર્થમનૃતં કર્મ કર્તું રાજંસ્ત્વમિચ્છસિ ॥

સત્યે કુરુ સ્થિરં ભાવં મા રાજન્નનૃતં કૃથાઃ ।
કસ્માત્ત્વમનૃતં વાક્યં દેહીતિ કુરુષેઽશુભમ્ ॥

યદિ જપ્યફલં દત્તં મયા નેચ્છસિ વૈ નૃપ ।
સ્વધર્મેભ્યઃ પરિભ્રષ્ટો લોકાનનુચરિષ્યસિ ॥

સંશ્રુત્ય યો ન દિત્સેત યાચિત્વા યશ્ચ નેચ્છતિ ।
ઉભાવાનૃતિકાવેતો ન મૃપા કર્તુમર્હસિ ॥
રાજોવાચ ।

યોદ્ધવ્યં રક્ષિતવ્યં ચ ક્ષત્રધર્મઃ કિલ દ્વિજ ।
દાતારઃ ક્ષત્રિયાઃ પ્રોક્તા ગૃહ્ણીયાં ભવતઃ કથમ્ ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

ન ચ્છન્દયામિ તે રાજન્નાપિ તે ગૃહમાવ્રજમ્ ।
ઇહાગમ્ય તુ યાચિત્વા ન ગૃહ્ણીષે પુનઃ કથમ્ ॥
ધર્મ ઉવાચ ।

અવિવાદોઽસ્તુ યુવયોર્વિત્તં માં ધર્મમાગતમ્ ।
દ્વિજો દાનફલૈર્યુક્તો રાજા સત્યફલેન ચ ॥
સ્વર્ગ ઉવાચ ।

સ્વર્ગં માં વિદ્ધિ રાજેન્દ્ર રૂપિણં સ્વયમાગતમ્ ।
અવિવાદોઽસ્તુ યુવયોરુમૌ તુલ્યફલૌ યુવામ્ ॥
રાજોવાચ ।

કૃતં સ્વર્ગેણ મે કાર્યં ગચ્છ સ્વર્ગ યથાગતમ્ ।
વિપ્રો યદીચ્છતે દાતું ચીર્ણં ગૃહ્ણાતુ મે ફલમ્ ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

બાલ્યે યદિ સ્માદજ્ઞાનાન્મયા હસ્તઃ પ્રસારિતઃ ।
નિવૃત્તલક્ષણં ધર્મમુપાસે સંહિતાં જપન્ ॥

નિવૃત્તં માં ચિરાદ્રાજન્વિપ્રલોભયસે કથમ્ । સ્વેન કાર્યં કરિષ્યામિ ત્વત્તો નેચ્છે ફલં નૃપ ।
તપઃસ્વાધ્યાયશીલોઽહં નિવૃત્તશ્ચ પ્રતિગ્રહાત્ ॥
રાજોવાચ ।

યદિ વિપ્ર વિસૃષ્ટં તે જપ્યસ્ય ફલમુત્તમમ્ ।
આવયોર્યત્ફલં કિઞ્ચિત્સહિતં નૌ તદસ્ત્વિહ ॥

દ્વિજાઃ પ્રતિગ્રહે યુક્તા દાતારો રાજવંશજાઃ ।
યદિ ધર્મઃ ક્ષુતો વિપ્ર સહૈવ ફલમસ્તુ નૌ ॥

મા વા ભૂત્સહ ભોજ્યં નૌ મદીયં ફલમાપ્નુહિ ।
પ્રતીચ્છ મત્કૃતં ધર્મં યદિ તે મય્યનુગ્રહઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

તતો વિકૃતવૈષૌ દ્વૌ પુરુષૌ સમુપસ્થિતૌ ।
ગૃહીત્વાઽન્યોન્યમાવેષ્ઠ્ય કુચેલાવૂચતુર્વચઃ ॥

ન મે ધારયસીત્યેકો ધારયામીતિ ચાપરઃ ।
ઇહાસ્તિ નૌ વિવાદોઽયમયં રાજાઽનુશાસકઃ ॥

સત્યં બ્રવીમ્યહમિદં ન મે ધારયતે ભવાન્ । અનૃતં વદસીહ ત્વમૃણં તે ધારયામ્યહમ્ ।

તાવુભૌ સુભૃશં તપ્તૌ રાજાનમિદમૃચતુઃ ।
પરીક્ષ્યૌ તુ યથા સ્યાવ નાવામિહ વિગર્હિતૌ ॥
વિરૂપ ઉવાચ ।

ઘારયામિ નરવ્યાઘ્ર વિકૃતસ્યેહ ગોઃ ફલમ્ ।
દદતશ્ચ ન ગૃહ્ણાતિ વિકૃતો મે મહીપતે ॥
વિકૃત ઉવાચ ।

ન મે ધારયતે કિઞ્ચિદ્વિરૂપોઽયં નરાધિપ ।
મિથ્યા બ્રવીત્યયં હિ ત્વાં સત્યાભાસં નરાધિપ ॥
રાજોવાચ ।

વિરૂપ કિં ધારયતે ભવાનસ્ય બ્રવીતુ મે ।
શ્રુત્વા તથા કરિષ્યેઽહમિતિ મે ધીયતે મનઃ ॥
વિરૂપ ઉવાચ ।

શૃણુષ્વાવહિતો રાજન્યથૈતદ્ધારયામ્યહમ્ ।
વિકૃતસ્યાસ્ય રાજર્ષે નિખિલેન નરાધિપ ॥

અનેન ધર્મપ્રાપ્ત્યર્થં શુભા દત્તા પુરાઽનઘ ।
ધેનુર્વિપ્રાય રાજર્ષે તપઃસ્વાધ્યાયશીલિને ॥

તસ્યાશ્ચાયં મયા રાજન્ફલમભ્યેત્ય યાચિતઃ ।
વિકૃતેન ચ મે દત્તં વિશુદ્ધેનાન્તરાત્મના ॥

તતો મે સુકૃતં કર્મ કૃતમાત્મવિશુદ્ધયે ।
ગાવૌ ચ કપિલે ક્રીત્વા વત્સલે બહુદોહને ॥

તે ચોઞ્છવૃત્તયે રાજન્મયા સમુપવર્જિતે ।
યથાવિધિ યથાશ્રદ્ધં તદસ્યાહં પુનઃ પ્રભો ॥

ઇહાદ્યૈવ પ્રયચ્છામિ ગૃહીત્વા દ્વિગુણાં ફલમ્ ।
એવં સ્યાત્પુરુષવ્યાઘ્ર કઃશુદ્ધઃ કોઽત્ર દોષવાન્ ॥

એવં વિવદમાનૌ સ્વસ્ત્યામિહાભ્યાગતૌ નૃપ ।
કુરુ ધર્મમધર્મં વા વિનયે નૌ સમાદધ ॥

યદિ નેચ્છતિ મે દાનં યથા દત્તમનેન વૈ ।
ભવાનત્ર સ્થિરો ભૂત્વા માર્ગે સ્થાપયિતાઽદ્ય નૌ ॥
રાજોવાચ ।

દીયમાનં ન ગૃહ્ણાસિ ઋણં કસ્માત્ત્વમદ્ય વૈ ।
યથૈવ તેઽભ્યનુજ્ઞાતં યથા ગૃહ્ણીષ્વ માચિરમ્ ॥
વિકૃત ઉવાચ ।

દીયતામિત્યનેનોક્તં દદાનીતિ તથા મયા ।
નાયં મે ધારયત્યત્ર ગચ્છતાં યત્ર વાઞ્છતિ ॥
રાજોવાચ ।

દદતોઽસ્ય ન ગૃહ્ણાસિ વિષમં પ્રતિભાતિ મે ।
દણડ્યો હિ ત્વં મમ મતો નાસ્ત્યત્ર ખલુ સંશયઃ ॥
વિકૃત ઉવાચ ।

મયાઽસ્ય દત્તં રાજર્ષે ગૃહ્ણીયાં તત્કથં પુનઃ ।
કો મમાત્રાપરાધો મે દણ્ડમાજ્ઞાપય પ્રભો ॥
વિરૂપ ઉવાચ ।

દીયમાનં યદિ મયા ન ગૃહ્ણાસિ કથઞ્ચન ।
નિયચ્છતિ ત્વાં નૃપતિરયં ધર્માનુશાસકઃ ॥
વિકૃત ઉવાચ ।

સ્વયં મયા યાચિતેન દત્તં કથમિહાદ્ય તત્ ।
ગૃહ્ણીયાં ગચ્છતુ ભવાનભ્યનુજ્ઞાં દદાનિ તે ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

શ્રુતમેતત્ત્વયા રાજન્નનયોઃ કથિતં દ્વયોઃ ।
પ્રતિજ્ઞાતં મયા યત્તે તદ્ગૃહાણાવિચારિતમ્ ॥
રાજોવાચ ।

પ્રસ્તુતં સુમહત્કાર્યમનયોર્ગહ્વરં યથા ।
જાપકસ્ય દૃઢીકારઃ કથમેતદ્ભવિષ્યતિ ॥

યદિ તાવન્ન ગૃહ્ણામિ જાપકેનાપવર્જિતમ્ ।
કથં ન લિપ્યેયમહં પાપેન મહતાઽદ્ય વૈ ॥

તૌ ચોવાચ સ રાજર્ષિઃ કૃતકાર્યૌ ગમિષ્યથઃ ।
નેદાનીં મામિહાસાદ્ય રાજધર્મો ભવેન્મૃષા ॥

સ્વધર્મઃ પરિપાલ્યસ્તુ રાજ્ઞામિતિ વિનિશ્ચયઃ ।
વિપ્રધર્મશ્ચ ગહનો મામનાત્માનમાવિશત્ ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

ગૃહાણ ધારયેઽહં ચ યાચિતં સંશ્રુતં મયા ।
ન ચેદ્ભહીષ્યસે રાજઞ્શપિષ્યે ત્વાં ન સંશયઃ ॥
રાજોવાચ ।

ધિગ્રાજધર્મં યસ્યાયં કાર્યસ્યેહ વિનિશ્ચયઃ ।
ઇત્યર્થં મે ગ્રહીતવ્યં કથં તુલ્યં ભવેદિતિ ॥

એષ પાણિરપૂર્વં મે નિક્ષેપાર્થં પ્રસારિતઃ ।
યન્મે ધારયસે વિપ્ર તદિદાનીં પ્રદીયતામ્ ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

સંહિતાં જપતા યાવાન્ગુણઃ કશ્ચિત્કૃતો મયા ।
તત્સર્વં પ્રતિગૃહ્ણીષ્વ યદિ કિઞ્ચિદિહાસ્તિ મે ॥
રાજોવાચ ।

જલમેતન્નિપતિતં મમ પાણૌ દ્વિજોત્તમ ।
સમમસ્તુ સહૈવાસ્તુ પ્રતિગૃહ્ણાતુ વૈ ભવાન્ ॥
વિરૂપ ઉવાચ ।

કામક્રોધૌ વિદ્ધિ નૌ ત્વમાવાભ્યાં કારિતો ભવાન્ । જિજ્ઞાસમાનૌ યુવયોર્મનોત્થં તુ દ્વિજોત્તમ ॥

સહેતિ ચ યદુક્તં તે સમા લોકાસ્તવાસ્ય ચ ।
નાયં ધારયતે કિઞ્ચિજ્જિજ્ઞાસા ત્વત્કૃતે કૃતા ॥

કાલો ધર્મસ્તથા મૃત્યુઃ કામક્રોધૌ તથા યુવામ્ ।
સર્વમન્યોન્યનિષ્કર્ષે નિકૃષ્ટં પશ્યતસ્તવ ॥

સર્વેષામુપરિસ્થાનં બ્રહ્મણો વ્યક્તજન્મનઃ ।
યુવયોઃ સ્થાનમૂલં નિર્દ્વન્દ્વમમલાત્મકમ્ ॥

સર્વે ગચ્છામ યત્ર સ્વાન્સ્વાઁલ્લોકાંશ્ચ તથા વયમ્ । ગચ્છ લોકાઞ્જિતાન્સ્વેન કર્મણા યત્ર વાઞ્છસિ ॥

તતો ધર્મયમાદ્યાસ્તે વાક્યમૂચુર્નપર્દ્વિજૌ ।
અસ્માકં યઃ સ્મૃતો મૂર્ધા બ્રહ્મલોકમિતિ સ્મૃતં ॥

તત્રસ્થૌ હિ ભવન્તૌ હિ યુવાભ્યાં નિર્જિતા વયમ્ । યુવયોઃ કામ આપન્નસ્તત્કામ્યમવિશઙ્કયા ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

જાપકાનાં ફલાવાપ્તિર્મયા તે સમ્પ્રદર્શિતા ।
ગતિઃ સ્થાનં ચ લોકાશ્ચ જાપકેન યથા જિતાઃ ॥

પ્રયાતિ સંહિતાધ્યાયી બ્રહ્માણં પરમેષ્ઠિનમ્ ।
અથવાઽગ્નિં સમાયાતિ સૂર્યમાવિશતેઽપિ વા ॥

સ તૈજસેન ભાવેન યદિ તત્ર રમત્યુત ।
ગુણાંસ્તેષાં સમાધત્તે રાગેણ પ્રતિમોહિતઃ ॥

એવં સોમે તથા વાયૌ ભૂમ્યાકાશશરીરગઃ ।
સરાગસ્તત્ર વસતિ ગુણાંસ્તેષાં સમાચરન્ ॥

અથ તત્ર વિરાગી સ પરં ગચ્છત્યસંશયમ્ ।
પરમવ્યયમિચ્છન્સ તમેવાવિશતે પુનઃ ॥

અમૃતાચ્ચામૃતં પ્રાપ્તઃ શાન્તીભૂતો નિરાત્મવાન્ ।
બ્રહ્મભૂતઃ સ નિર્દ્વન્દ્વઃ સુખી શાન્તો નિરામયઃ ॥

બ્રહ્મસ્થાનમનાવર્તમેકમક્ષરસઞ્જ્ઞકમ્ ।
અદુઃખમજરં શાન્તં સ્થાનં તત્પ્રતિપદ્યતે ॥

ચતુર્ભિર્લક્ષણૈર્હીનં તથા પડ્ભિઃ સષોડશૈઃ ।
પુરુષં તમતિક્રમ્ય આકાશં પ્રતિપદ્યતે ॥

અથ નેચ્છતિ રાગાત્મા સર્વં તદધિતિષ્ઠતિ ।
યચ્ચ પ્રાર્થયતે તચ્ચ મનસા પ્રતિપદ્યતે ॥

અથવા ચેક્ષતે લોકાન્સર્વાન્નિરયસઞ્જ્ઞિતાન્ ।
નિસ્પૃહઃ સર્વતો મુક્તસ્તત્ર વૈ રમતે સુખમ્ ॥

એવમેષા મહારાજ જાપકસ્ય ગતિર્યથા ।
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં કિં ભૂયઃ શ્રોતુમર્હસિ ॥