Language

ENहिગુ
Scripture Library

Mahabharata · Chapter 12.192

12.192.1

adhyātmaṃ nāma yadidaṃ puruṣasyeha cintyate /
yadadhyātmaṃ yathā caitattanme brūhi pitāmaha //

12.192.2

kutaḥ sṛṣṭamidaṃ sarvaṃ brahmansthāvarajaṅgamam /
pralaye ca kamabhyeti tanme vaktumihārhasi //
bhīṣma uvāca /

12.192.3

adhyātmamiti māṃ pārtha yadetadanupṛcchasi /
tadvyākhyāsyāmi te tāta śreyaskaratamaṃ śubham //

12.192.4

[sṛṣṭipralayasaṃyuktamācāryaiḥ paridarśitam.] yajjñātvā puruṣo leke prītiṃ saukhyaṃ ca vindati /
phalalābhaśca tasya syātsarvabhūtahitaṃ ca tat //

12.192.5

ātmānamamalaṃ rājannāvṛtyaivaṃ vyavasthitam /
tasminprakāśate nityaṃ tamaḥ somo yathaiva tat //

12.192.6

tadvidvānnaṣṭayāpmaiṣa brahmabhūyāya kalpate / aṇḍāvaraṇabhūtānāṃ paryantaṃ hi yathā tamaḥ //

12.192.7

pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam /
mahābhūtāni bhūtānāṃ sarveṣāṃ prabhavāpyayau //

12.192.8

yataḥ sṛṣṭāni tatraiva tāni yānti punaḥpunaḥ /
mahābhūtāni bhūtebhyaḥ sāgarasyormayo yathā //

12.192.9

prasārya ca yathāṅgāni kūrmaḥ saṃharate punaḥ /
tadvadbhūtāni bhūtātmā sṛṣṭvā saṃharate punaḥ //

12.192.10

sa teṣāṃ guṇasanghātaḥ śarīre bharatarṣabha /
satataṃ pravilīyante guṇāste prabhavanti ca //

12.192.11

yadvinā naiva śṛṇute na paśyati na dīpyate /
yadadhīnaṃ yatastasmādadhyātmamiti kathyate //

12.192.12

jñānaṃ tadekarūpākhyaṃ nānāprajñānvitaṃ tadā /
na tevācā'nurūpaṃ syādyayā rāsavivarjitam //

12.192.13

ākāśātkhalu yājyeṣu bhavanti sumahāguṇāḥ / iti tanmayamevaitatsarvaṃ sthāvarajaṅgamam /

12.192.14

pralaye ca tamabhyeti tasmādutsṛjyate punaḥ / mahābhūteṣu bhūtātmā sṛṣṭvā saṃharate punaḥ //

12.192.15

mahābhūtāni pañcaiva sarvabhūteṣu bhūtakṛt /
akarotteṣu vaiṣamya tattu jīvo na paśyati //

12.192.16

śabdaḥ śrotraṃ tathā khāni trayamākāśasambhavam /
vāyoḥ sparśastathā ceṣṭā tvakcaiva tritayaṃ smṛtam //

12.192.17

rūpaṃ cakṣustathā pākastrividhaṃ teja ucyate /
rasaḥ kledaśca jihvā ca trayo jalaguṇāḥ smṛtāḥ //

12.192.18

ghreyaṃ ghrāṇaṃ śarīraṃ ca ete bhūmiguṇāstrayaḥ /
mahābhūtāni pañcaiva ṣaṣṭhaṃ ca mana ucyate //

12.192.19

indriyāṇi manaścaiva vijñānānyasya bhārata /
saptamī buddhirityāhuḥ kṣetrajñaḥ punaraṣṭamaḥ //

12.192.20

cakṣurālocanāyaiva saṃśayaṃ kurute manaḥ /
buddhiradhyavasānāya kṣetrajñaḥ sākṣivatsthitaḥ //

12.192.21

cicchaktyādhiṣṭhitā buddhiścetanetyabhiviśrutā /
cetanānantaro jīvastadā vetti ca lakṣyate //

12.192.22

notsṛjanvisṛjaṃścaiva śarīraṃ dṛśyate tamaḥ /
tasmiṃścetopalabdhiḥ syāttamo vā sārayantyuta //

12.192.23

ūrdhvaṃ pādatalābhyāṃ yadarvākcordhvaṃ ca paśyati /
etena sarvamevedaṃ biddhyabhivyāptamantaram //

12.192.24

puruṣairindriyāṇīha vijetavyāni kṛtsnaśaḥ /
tamo rajaśca satvaṃ ca te'pi bhāvāstadāśritāḥ //

12.192.25

etāṃ buddhvā naro buddhyā bhūtānāmāgatiṃ gatim /
samavekṣya śanaiścaiva labhate śamamuttamam //

12.192.26

guṇairnenīyate buddhirbuddhirevendriyāṇyapi /
manaḥṣaṣṭhāni sarvāṇi buddhyabhāve kuto guṇāḥ //

12.192.27

iti tanmayamevaitatsarvaṃ sthāvarajaṅgamam /
pralīyate codbhavati tasmānnirdiśyate tathā //

12.192.28

yena paśyati taccakṣuḥ śṛṇoti śrotramucyate /
jighrati ghrāṇamityāhū rasaṃ jānāti jihvayā //

12.192.29

tvacā sparśayate sparśaṃ buddhirvikriyate'sakṛt /
yena sankalpayatyarthaṃ kiñcidbhavati tanmanaḥ //

12.192.30

adhiṣṭhānāni buddherhi pṛthagarthāni pañcadhā /
pañcendriyāṇi yānyāhustānyadṛśyo'dhitiṣṭhati //

12.192.31

puruṣādhiṣṭhitā buddhistriṣu bhāveṣu vartate /
kadācillabhate prītiṃ kadācidanuśocati //

12.192.32

na sukhena na duḥkhena kadācidapi vartate /
evaṃ narāṇāṃ manasi triṣu bhāveṣvavasthitā //

12.192.33

seyaṃ bhāvātmikā bhāvāṃstrīnetānativartate /
saritāṃ sāgaro bhartā mahāvelāmivormimān //

12.192.34

avibhāgagatā buddhirbhāve manasi vartate /
pravartamānaṃ tu rajastadbhāvamanuvartate //

12.192.35

indriyāṇi hi sarvāṇi pravartayati sā tadā /
tataḥ satvaṃ tamo bhāvaḥ prātiyogātpravartate //

12.192.36

prītiḥ satvaṃ rajaḥ śokastamo mohastu te trayaḥ /
yeye ca bhāvā loke'sminsarveṣveteṣu vai triṣu //

12.192.37

iti buddhigatiḥ sarvā vyākhyātā tava bhārata /
indriyāṇi ca sarvāṇi vijetavyāni dhīmatā //

12.192.38

satvaṃ rajastamaścaiva prāṇināṃ saṃśritāḥ sadā /
trividhā vedanā caiva sarvasatveṣu dṛśyate //

12.192.39

sātvikī rājasī caiva tāmasī ceti bhārata / sukhasparśaḥ sattvaguṇo duḥkhasparśo rajoguṇaḥ /
tamoguṇena saṃyuktau bhavato vyāvahārikau //

12.192.40

tatra yatprītisaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet /
vartate sātviko bhāva ityupekṣeta tattathā //

12.192.41

atha yadduḥkhasaṃyuktamaprītikaramātmanaḥ /
pravṛttaṃ raja ityeva tanna saṃrabhya cintayet //

12.192.42

atha yanmohasaṃyuktamavyaktaviṣayaṃ bhavet / apratarkyamavijñeyaṃ tamastadupadhārayet /

12.192.43

praharṣaḥ prītirānandaḥ sukhaṃ saṃśāntacittatā /
kathañcidabhivartanta ityete sātvikā guṇā //

12.192.44

atuṣṭiḥ paritāpaśca śoko lobhastathā'kṣamā /
liṅgāni rajasastāni dṛśyante hetvahetubhiḥ //

12.192.45

abhimānastathā mohaḥ pramādaḥ svapnatandritā /
kathañcidabhivartante vividhāstāmasā guṇāḥ //

12.192.46

dūragaṃ bahudhāgāmi prārthanāsaṃśayātmakam /
manaḥ suniyataṃ yasya sa sukhī pretya ceha ca //

12.192.47

satvakṣetrajñayoretadantaraṃ paśya sūkṣmayoḥ /
sṛjate tu guṇāneka eko na sṛjate guṇān //

12.192.48

maśakodumbarau vā'pi samprayuktau yathā sadā /
anyonyametau syātāṃ ca samprayogastathā tayoḥ //

12.192.49

pṛthagbhūtau prakṛtyā tau samprayuktau ca sarvadā /
yathā matsyo jalaṃ caiva samprayuktau tathaiva tau //

12.192.50

na guṇā vidurātmānaṃ sa guṇānveti sarvaśaḥ /
paridraṣṭā guṇānāṃ sa saṃsṛṣṭānmanyate tathā //

12.192.51

indriyaistu pradīpārthaṃ kurute buddhisaptamaiḥ /
nirviceṣṭairajānadbhiḥ paramātmā pradīpavat //

12.192.52

sṛjate hi guṇānsatvaṃ kṣetrajñaḥ paripaśyati /
samprayogastayoreṣa satvakṣetrajñayordhruvaḥ //

12.192.53

āśrayo nāsti satvasya kṣetrajñasya ca kaścana /
satvaṃ manaḥ saṃsṛjate na guṇānvai kadācana //

12.192.54

raśmīsteṣāṃ sa manasā yadā samyaṅgiyacchati /
tadā prakāśate'syātmā ghaṭe dīpo jvalanniva //

12.192.55

tyaktvā yaḥ prākṛtaṃ karma nityamātmaratirmuniḥ /
sarvabhūtātmabhūstasmātsa gaccheduttamāṃ gatim //

12.192.56

yathā vāricaraḥ pakṣī salilena na lipyate /
evameva kṛtaprajño bhūteṣu parivartate //

12.192.57

evaṃ svabhāvamevaitatsvabuddhyā viharennaraḥ /
aśocannaprahṛṣyaṃśca caredvigatamatsaraḥ //

12.192.58

svabhāvasiddhyā yuktastu sa nityaṃ sṛjata guṇān /
ūrṇanābhiryathā sūtraṃ vijñeyāstantuvadguṇāḥ //

12.192.59

pradhvastā na nivarntate nivṛttirnopalabhyate /
pratyakṣeṇa parokṣaṃ tadanumānena sidhyati //

12.192.60

evameke'dhyavasyanti nivṛttiriti cāpare /
ubhayaṃ sampradhāryaitadvyavasyeta yathāmati //

12.192.61

itīmaṃ hṛdayagratthiṃ buddhibhedamayaṃ dṛḍham /
vimucya sukhamāsīta na śocecchinnasaṃśayaḥ //

12.192.62

malināḥ prāpnuyuḥ śuddhiṃ yathā pūrṇāṃ nadīṃ narāḥ /
avagāhya suvidvāṃso viddhi jñānamidaṃ tathā //

12.192.63

mahānadyā hi pārajñastapyate na tadanyathā /
na tu tapyati tattvajñaḥ phale jñāte taratyuta //

12.192.64

evaṃ ye vidurādhyātmaṃ kevalaṃ jñānamuttamam //

12.192.65

etāṃ buddhā naraḥ sarvāṃ bhūtānāmāgatiṃ gatim /
avekṣya ca śanairbuddhyā labhate śamamuttamam //

12.192.66

trivargo yasya viditaḥ prekṣya taṃ sa vimucyate /
anvīkṣya manasā yuktastattvadarśī nirutsukaḥ //

12.192.67

na cātmā śakyate draṣṭumindriyeṣu vibhāgaśaḥ /
tatratatra visṛṣṭeṣu durvāryeṣvakṛtātmabhiḥ //

12.192.68

etadbuddhā bhavedbuddhaḥ kimanyadbuddhilakṣaṇam /
pratigṛhya ca nihnoti hyanyathā ca pradṛśyate //

12.192.69

na sarpati ca yaṃ prāhuḥ sarvatra pratihanyate /
dhūmena cāprasanno'gniryathā'rkaṃ na pravartayet //

12.192.70

dhiṣṇyādhipe prasanne tu sthitimetāṃ nirīkṣate /
atikṣūrācca sūkṣmatvātprasthānaṃ na prakāśate //

12.192.71

prapadya tacchrutāhnāni cinmayaṃ svīkṛtaṃ vinā /
vijñāya taddhi manyante kṛtakṛtyā manīṣiṇaḥ //

12.192.72

na bhavati viduṣāṃ tato bhayaṃ yadaviduṣāṃ sumahadbhayaṃ bhavet /
na hi gatiradhikāsti kasyaci tsati hi guṇe pravadantyatulyatām //

12.192.73

yaḥ karotyanabhisandhipūrvakaṃ tacca nirṇudati yatpurā kṛtam /
nāpriyaṃ tadubhayaṃ kutaḥ priyaṃ tasya tajjanayatīha sarvataḥ //

12.192.74

lokamāturamasūyate jana stasya tajjanayatīha sarvataḥ /
loka āturajanānvirāviṇa stattadeva bahu paśya śocataḥ / tatra paśya kuśalānaśocato
ye vidustadubhayaṃ padaṃ satām //

Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0

Esc