Mahabharata · Chapter 12.192
adhyātmaṃ nāma yadidaṃ puruṣasyeha cintyate /
yadadhyātmaṃ yathā caitattanme brūhi pitāmaha //
kutaḥ sṛṣṭamidaṃ sarvaṃ brahmansthāvarajaṅgamam /
pralaye ca kamabhyeti tanme vaktumihārhasi //
bhīṣma uvāca /
adhyātmamiti māṃ pārtha yadetadanupṛcchasi /
tadvyākhyāsyāmi te tāta śreyaskaratamaṃ śubham //
[sṛṣṭipralayasaṃyuktamācāryaiḥ paridarśitam.] yajjñātvā puruṣo leke prītiṃ saukhyaṃ ca vindati /
phalalābhaśca tasya syātsarvabhūtahitaṃ ca tat //
ātmānamamalaṃ rājannāvṛtyaivaṃ vyavasthitam /
tasminprakāśate nityaṃ tamaḥ somo yathaiva tat //
tadvidvānnaṣṭayāpmaiṣa brahmabhūyāya kalpate / aṇḍāvaraṇabhūtānāṃ paryantaṃ hi yathā tamaḥ //
pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam /
mahābhūtāni bhūtānāṃ sarveṣāṃ prabhavāpyayau //
yataḥ sṛṣṭāni tatraiva tāni yānti punaḥpunaḥ /
mahābhūtāni bhūtebhyaḥ sāgarasyormayo yathā //
prasārya ca yathāṅgāni kūrmaḥ saṃharate punaḥ /
tadvadbhūtāni bhūtātmā sṛṣṭvā saṃharate punaḥ //
sa teṣāṃ guṇasanghātaḥ śarīre bharatarṣabha /
satataṃ pravilīyante guṇāste prabhavanti ca //
yadvinā naiva śṛṇute na paśyati na dīpyate /
yadadhīnaṃ yatastasmādadhyātmamiti kathyate //
jñānaṃ tadekarūpākhyaṃ nānāprajñānvitaṃ tadā /
na tevācā'nurūpaṃ syādyayā rāsavivarjitam //
ākāśātkhalu yājyeṣu bhavanti sumahāguṇāḥ / iti tanmayamevaitatsarvaṃ sthāvarajaṅgamam /
pralaye ca tamabhyeti tasmādutsṛjyate punaḥ / mahābhūteṣu bhūtātmā sṛṣṭvā saṃharate punaḥ //
mahābhūtāni pañcaiva sarvabhūteṣu bhūtakṛt /
akarotteṣu vaiṣamya tattu jīvo na paśyati //
śabdaḥ śrotraṃ tathā khāni trayamākāśasambhavam /
vāyoḥ sparśastathā ceṣṭā tvakcaiva tritayaṃ smṛtam //
rūpaṃ cakṣustathā pākastrividhaṃ teja ucyate /
rasaḥ kledaśca jihvā ca trayo jalaguṇāḥ smṛtāḥ //
ghreyaṃ ghrāṇaṃ śarīraṃ ca ete bhūmiguṇāstrayaḥ /
mahābhūtāni pañcaiva ṣaṣṭhaṃ ca mana ucyate //
indriyāṇi manaścaiva vijñānānyasya bhārata /
saptamī buddhirityāhuḥ kṣetrajñaḥ punaraṣṭamaḥ //
cakṣurālocanāyaiva saṃśayaṃ kurute manaḥ /
buddhiradhyavasānāya kṣetrajñaḥ sākṣivatsthitaḥ //
cicchaktyādhiṣṭhitā buddhiścetanetyabhiviśrutā /
cetanānantaro jīvastadā vetti ca lakṣyate //
notsṛjanvisṛjaṃścaiva śarīraṃ dṛśyate tamaḥ /
tasmiṃścetopalabdhiḥ syāttamo vā sārayantyuta //
ūrdhvaṃ pādatalābhyāṃ yadarvākcordhvaṃ ca paśyati /
etena sarvamevedaṃ biddhyabhivyāptamantaram //
puruṣairindriyāṇīha vijetavyāni kṛtsnaśaḥ /
tamo rajaśca satvaṃ ca te'pi bhāvāstadāśritāḥ //
etāṃ buddhvā naro buddhyā bhūtānāmāgatiṃ gatim /
samavekṣya śanaiścaiva labhate śamamuttamam //
guṇairnenīyate buddhirbuddhirevendriyāṇyapi /
manaḥṣaṣṭhāni sarvāṇi buddhyabhāve kuto guṇāḥ //
iti tanmayamevaitatsarvaṃ sthāvarajaṅgamam /
pralīyate codbhavati tasmānnirdiśyate tathā //
yena paśyati taccakṣuḥ śṛṇoti śrotramucyate /
jighrati ghrāṇamityāhū rasaṃ jānāti jihvayā //
tvacā sparśayate sparśaṃ buddhirvikriyate'sakṛt /
yena sankalpayatyarthaṃ kiñcidbhavati tanmanaḥ //
adhiṣṭhānāni buddherhi pṛthagarthāni pañcadhā /
pañcendriyāṇi yānyāhustānyadṛśyo'dhitiṣṭhati //
puruṣādhiṣṭhitā buddhistriṣu bhāveṣu vartate /
kadācillabhate prītiṃ kadācidanuśocati //
na sukhena na duḥkhena kadācidapi vartate /
evaṃ narāṇāṃ manasi triṣu bhāveṣvavasthitā //
seyaṃ bhāvātmikā bhāvāṃstrīnetānativartate /
saritāṃ sāgaro bhartā mahāvelāmivormimān //
avibhāgagatā buddhirbhāve manasi vartate /
pravartamānaṃ tu rajastadbhāvamanuvartate //
indriyāṇi hi sarvāṇi pravartayati sā tadā /
tataḥ satvaṃ tamo bhāvaḥ prātiyogātpravartate //
prītiḥ satvaṃ rajaḥ śokastamo mohastu te trayaḥ /
yeye ca bhāvā loke'sminsarveṣveteṣu vai triṣu //
iti buddhigatiḥ sarvā vyākhyātā tava bhārata /
indriyāṇi ca sarvāṇi vijetavyāni dhīmatā //
satvaṃ rajastamaścaiva prāṇināṃ saṃśritāḥ sadā /
trividhā vedanā caiva sarvasatveṣu dṛśyate //
sātvikī rājasī caiva tāmasī ceti bhārata / sukhasparśaḥ sattvaguṇo duḥkhasparśo rajoguṇaḥ /
tamoguṇena saṃyuktau bhavato vyāvahārikau //
tatra yatprītisaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet /
vartate sātviko bhāva ityupekṣeta tattathā //
atha yadduḥkhasaṃyuktamaprītikaramātmanaḥ /
pravṛttaṃ raja ityeva tanna saṃrabhya cintayet //
atha yanmohasaṃyuktamavyaktaviṣayaṃ bhavet / apratarkyamavijñeyaṃ tamastadupadhārayet /
praharṣaḥ prītirānandaḥ sukhaṃ saṃśāntacittatā /
kathañcidabhivartanta ityete sātvikā guṇā //
atuṣṭiḥ paritāpaśca śoko lobhastathā'kṣamā /
liṅgāni rajasastāni dṛśyante hetvahetubhiḥ //
abhimānastathā mohaḥ pramādaḥ svapnatandritā /
kathañcidabhivartante vividhāstāmasā guṇāḥ //
dūragaṃ bahudhāgāmi prārthanāsaṃśayātmakam /
manaḥ suniyataṃ yasya sa sukhī pretya ceha ca //
satvakṣetrajñayoretadantaraṃ paśya sūkṣmayoḥ /
sṛjate tu guṇāneka eko na sṛjate guṇān //
maśakodumbarau vā'pi samprayuktau yathā sadā /
anyonyametau syātāṃ ca samprayogastathā tayoḥ //
pṛthagbhūtau prakṛtyā tau samprayuktau ca sarvadā /
yathā matsyo jalaṃ caiva samprayuktau tathaiva tau //
na guṇā vidurātmānaṃ sa guṇānveti sarvaśaḥ /
paridraṣṭā guṇānāṃ sa saṃsṛṣṭānmanyate tathā //
indriyaistu pradīpārthaṃ kurute buddhisaptamaiḥ /
nirviceṣṭairajānadbhiḥ paramātmā pradīpavat //
sṛjate hi guṇānsatvaṃ kṣetrajñaḥ paripaśyati /
samprayogastayoreṣa satvakṣetrajñayordhruvaḥ //
āśrayo nāsti satvasya kṣetrajñasya ca kaścana /
satvaṃ manaḥ saṃsṛjate na guṇānvai kadācana //
raśmīsteṣāṃ sa manasā yadā samyaṅgiyacchati /
tadā prakāśate'syātmā ghaṭe dīpo jvalanniva //
tyaktvā yaḥ prākṛtaṃ karma nityamātmaratirmuniḥ /
sarvabhūtātmabhūstasmātsa gaccheduttamāṃ gatim //
yathā vāricaraḥ pakṣī salilena na lipyate /
evameva kṛtaprajño bhūteṣu parivartate //
evaṃ svabhāvamevaitatsvabuddhyā viharennaraḥ /
aśocannaprahṛṣyaṃśca caredvigatamatsaraḥ //
svabhāvasiddhyā yuktastu sa nityaṃ sṛjata guṇān /
ūrṇanābhiryathā sūtraṃ vijñeyāstantuvadguṇāḥ //
pradhvastā na nivarntate nivṛttirnopalabhyate /
pratyakṣeṇa parokṣaṃ tadanumānena sidhyati //
evameke'dhyavasyanti nivṛttiriti cāpare /
ubhayaṃ sampradhāryaitadvyavasyeta yathāmati //
itīmaṃ hṛdayagratthiṃ buddhibhedamayaṃ dṛḍham /
vimucya sukhamāsīta na śocecchinnasaṃśayaḥ //
malināḥ prāpnuyuḥ śuddhiṃ yathā pūrṇāṃ nadīṃ narāḥ /
avagāhya suvidvāṃso viddhi jñānamidaṃ tathā //
mahānadyā hi pārajñastapyate na tadanyathā /
na tu tapyati tattvajñaḥ phale jñāte taratyuta //
evaṃ ye vidurādhyātmaṃ kevalaṃ jñānamuttamam //
etāṃ buddhā naraḥ sarvāṃ bhūtānāmāgatiṃ gatim /
avekṣya ca śanairbuddhyā labhate śamamuttamam //
trivargo yasya viditaḥ prekṣya taṃ sa vimucyate /
anvīkṣya manasā yuktastattvadarśī nirutsukaḥ //
na cātmā śakyate draṣṭumindriyeṣu vibhāgaśaḥ /
tatratatra visṛṣṭeṣu durvāryeṣvakṛtātmabhiḥ //
etadbuddhā bhavedbuddhaḥ kimanyadbuddhilakṣaṇam /
pratigṛhya ca nihnoti hyanyathā ca pradṛśyate //
na sarpati ca yaṃ prāhuḥ sarvatra pratihanyate /
dhūmena cāprasanno'gniryathā'rkaṃ na pravartayet //
dhiṣṇyādhipe prasanne tu sthitimetāṃ nirīkṣate /
atikṣūrācca sūkṣmatvātprasthānaṃ na prakāśate //
prapadya tacchrutāhnāni cinmayaṃ svīkṛtaṃ vinā /
vijñāya taddhi manyante kṛtakṛtyā manīṣiṇaḥ //
na bhavati viduṣāṃ tato bhayaṃ yadaviduṣāṃ sumahadbhayaṃ bhavet /
na hi gatiradhikāsti kasyaci tsati hi guṇe pravadantyatulyatām //
yaḥ karotyanabhisandhipūrvakaṃ tacca nirṇudati yatpurā kṛtam /
nāpriyaṃ tadubhayaṃ kutaḥ priyaṃ tasya tajjanayatīha sarvataḥ //
lokamāturamasūyate jana stasya tajjanayatīha sarvataḥ /
loka āturajanānvirāviṇa stattadeva bahu paśya śocataḥ / tatra paśya kuśalānaśocato
ye vidustadubhayaṃ padaṃ satām //
Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0