મહાભારત · અધ્યાય 12.192

અધ્યાત્મં નામ યદિદં પુરુષસ્યેહ ચિન્ત્યતે ।
યદધ્યાત્મં યથા ચૈતત્તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥

કુતઃ સૃષ્ટમિદં સર્વં બ્રહ્મન્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
પ્રલયે ચ કમભ્યેતિ તન્મે વક્તુમિહાર્હસિ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અધ્યાત્મમિતિ માં પાર્થ યદેતદનુપૃચ્છસિ ।
તદ્વ્યાખ્યાસ્યામિ તે તાત શ્રેયસ્કરતમં શુભમ્ ॥

[સૃષ્ટિપ્રલયસંયુક્તમાચાર્યૈઃ પરિદર્શિતમ્.] યજ્જ્ઞાત્વા પુરુષો લેકે પ્રીતિં સૌખ્યં ચ વિન્દતિ ।
ફલલાભશ્ચ તસ્ય સ્યાત્સર્વભૂતહિતં ચ તત્ ॥

આત્માનમમલં રાજન્નાવૃત્યૈવં વ્યવસ્થિતમ્ ।
તસ્મિન્પ્રકાશતે નિત્યં તમઃ સોમો યથૈવ તત્ ॥

તદ્વિદ્વાન્નષ્ટયાપ્મૈષ બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે । અણ્ડાવરણભૂતાનાં પર્યન્તં હિ યથા તમઃ ॥

પૃથિવી વાયુરાકાશમાપો જ્યોતિશ્ચ પઞ્ચમમ્ ।
મહાભૂતાનિ ભૂતાનાં સર્વેષાં પ્રભવાપ્યયૌ ॥

યતઃ સૃષ્ટાનિ તત્રૈવ તાનિ યાન્તિ પુનઃપુનઃ ।
મહાભૂતાનિ ભૂતેભ્યઃ સાગરસ્યોર્મયો યથા ॥

પ્રસાર્ય ચ યથાઙ્ગાનિ કૂર્મઃ સંહરતે પુનઃ ।
તદ્વદ્ભૂતાનિ ભૂતાત્મા સૃષ્ટ્વા સંહરતે પુનઃ ॥

સ તેષાં ગુણસન્ઘાતઃ શરીરે ભરતર્ષભ ।
સતતં પ્રવિલીયન્તે ગુણાસ્તે પ્રભવન્તિ ચ ॥

યદ્વિના નૈવ શૃણુતે ન પશ્યતિ ન દીપ્યતે ।
યદધીનં યતસ્તસ્માદધ્યાત્મમિતિ કથ્યતે ॥

જ્ઞાનં તદેકરૂપાખ્યં નાનાપ્રજ્ઞાન્વિતં તદા ।
ન તેવાચાઽનુરૂપં સ્યાદ્યયા રાસવિવર્જિતમ્ ॥

આકાશાત્ખલુ યાજ્યેષુ ભવન્તિ સુમહાગુણાઃ । ઇતિ તન્મયમેવૈતત્સર્વં સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।

પ્રલયે ચ તમભ્યેતિ તસ્માદુત્સૃજ્યતે પુનઃ । મહાભૂતેષુ ભૂતાત્મા સૃષ્ટ્વા સંહરતે પુનઃ ॥

મહાભૂતાનિ પઞ્ચૈવ સર્વભૂતેષુ ભૂતકૃત્ ।
અકરોત્તેષુ વૈષમ્ય તત્તુ જીવો ન પશ્યતિ ॥

શબ્દઃ શ્રોત્રં તથા ખાનિ ત્રયમાકાશસમ્ભવમ્ ।
વાયોઃ સ્પર્શસ્તથા ચેષ્ટા ત્વક્ચૈવ ત્રિતયં સ્મૃતમ્ ॥

રૂપં ચક્ષુસ્તથા પાકસ્ત્રિવિધં તેજ ઉચ્યતે ।
રસઃ ક્લેદશ્ચ જિહ્વા ચ ત્રયો જલગુણાઃ સ્મૃતાઃ ॥

ઘ્રેયં ઘ્રાણં શરીરં ચ એતે ભૂમિગુણાસ્ત્રયઃ ।
મહાભૂતાનિ પઞ્ચૈવ ષષ્ઠં ચ મન ઉચ્યતે ॥

ઇન્દ્રિયાણિ મનશ્ચૈવ વિજ્ઞાનાન્યસ્ય ભારત ।
સપ્તમી બુદ્ધિરિત્યાહુઃ ક્ષેત્રજ્ઞઃ પુનરષ્ટમઃ ॥

ચક્ષુરાલોચનાયૈવ સંશયં કુરુતે મનઃ ।
બુદ્ધિરધ્યવસાનાય ક્ષેત્રજ્ઞઃ સાક્ષિવત્સ્થિતઃ ॥

ચિચ્છક્ત્યાધિષ્ઠિતા બુદ્ધિશ્ચેતનેત્યભિવિશ્રુતા ।
ચેતનાનન્તરો જીવસ્તદા વેત્તિ ચ લક્ષ્યતે ॥

નોત્સૃજન્વિસૃજંશ્ચૈવ શરીરં દૃશ્યતે તમઃ ।
તસ્મિંશ્ચેતોપલબ્ધિઃ સ્યાત્તમો વા સારયન્ત્યુત ॥

ઊર્ધ્વં પાદતલાભ્યાં યદર્વાક્ચોર્ધ્વં ચ પશ્યતિ ।
એતેન સર્વમેવેદં બિદ્ધ્યભિવ્યાપ્તમન્તરમ્ ॥

પુરુષૈરિન્દ્રિયાણીહ વિજેતવ્યાનિ કૃત્સ્નશઃ ।
તમો રજશ્ચ સત્વં ચ તેઽપિ ભાવાસ્તદાશ્રિતાઃ ॥

એતાં બુદ્ધ્વા નરો બુદ્ધ્યા ભૂતાનામાગતિં ગતિમ્ ।
સમવેક્ષ્ય શનૈશ્ચૈવ લભતે શમમુત્તમમ્ ॥

ગુણૈર્નેનીયતે બુદ્ધિર્બુદ્ધિરેવેન્દ્રિયાણ્યપિ ।
મનઃષષ્ઠાનિ સર્વાણિ બુદ્ધ્યભાવે કુતો ગુણાઃ ॥

ઇતિ તન્મયમેવૈતત્સર્વં સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
પ્રલીયતે ચોદ્ભવતિ તસ્માન્નિર્દિશ્યતે તથા ॥

યેન પશ્યતિ તચ્ચક્ષુઃ શૃણોતિ શ્રોત્રમુચ્યતે ।
જિઘ્રતિ ઘ્રાણમિત્યાહૂ રસં જાનાતિ જિહ્વયા ॥

ત્વચા સ્પર્શયતે સ્પર્શં બુદ્ધિર્વિક્રિયતેઽસકૃત્ ।
યેન સન્કલ્પયત્યર્થં કિઞ્ચિદ્ભવતિ તન્મનઃ ॥

અધિષ્ઠાનાનિ બુદ્ધેર્હિ પૃથગર્થાનિ પઞ્ચધા ।
પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ યાન્યાહુસ્તાન્યદૃશ્યોઽધિતિષ્ઠતિ ॥

પુરુષાધિષ્ઠિતા બુદ્ધિસ્ત્રિષુ ભાવેષુ વર્તતે ।
કદાચિલ્લભતે પ્રીતિં કદાચિદનુશોચતિ ॥

ન સુખેન ન દુઃખેન કદાચિદપિ વર્તતે ।
એવં નરાણાં મનસિ ત્રિષુ ભાવેષ્વવસ્થિતા ॥

સેયં ભાવાત્મિકા ભાવાંસ્ત્રીનેતાનતિવર્તતે ।
સરિતાં સાગરો ભર્તા મહાવેલામિવોર્મિમાન્ ॥

અવિભાગગતા બુદ્ધિર્ભાવે મનસિ વર્તતે ।
પ્રવર્તમાનં તુ રજસ્તદ્ભાવમનુવર્તતે ॥

ઇન્દ્રિયાણિ હિ સર્વાણિ પ્રવર્તયતિ સા તદા ।
તતઃ સત્વં તમો ભાવઃ પ્રાતિયોગાત્પ્રવર્તતે ॥

પ્રીતિઃ સત્વં રજઃ શોકસ્તમો મોહસ્તુ તે ત્રયઃ ।
યેયે ચ ભાવા લોકેઽસ્મિન્સર્વેષ્વેતેષુ વૈ ત્રિષુ ॥

ઇતિ બુદ્ધિગતિઃ સર્વા વ્યાખ્યાતા તવ ભારત ।
ઇન્દ્રિયાણિ ચ સર્વાણિ વિજેતવ્યાનિ ધીમતા ॥

સત્વં રજસ્તમશ્ચૈવ પ્રાણિનાં સંશ્રિતાઃ સદા ।
ત્રિવિધા વેદના ચૈવ સર્વસત્વેષુ દૃશ્યતે ॥

સાત્વિકી રાજસી ચૈવ તામસી ચેતિ ભારત । સુખસ્પર્શઃ સત્ત્વગુણો દુઃખસ્પર્શો રજોગુણઃ ।
તમોગુણેન સંયુક્તૌ ભવતો વ્યાવહારિકૌ ॥

તત્ર યત્પ્રીતિસંયુક્તં કાયે મનસિ વા ભવેત્ ।
વર્તતે સાત્વિકો ભાવ ઇત્યુપેક્ષેત તત્તથા ॥

અથ યદ્દુઃખસંયુક્તમપ્રીતિકરમાત્મનઃ ।
પ્રવૃત્તં રજ ઇત્યેવ તન્ન સંરભ્ય ચિન્તયેત્ ॥

અથ યન્મોહસંયુક્તમવ્યક્તવિષયં ભવેત્ । અપ્રતર્ક્યમવિજ્ઞેયં તમસ્તદુપધારયેત્ ।

પ્રહર્ષઃ પ્રીતિરાનન્દઃ સુખં સંશાન્તચિત્તતા ।
કથઞ્ચિદભિવર્તન્ત ઇત્યેતે સાત્વિકા ગુણા ॥

અતુષ્ટિઃ પરિતાપશ્ચ શોકો લોભસ્તથાઽક્ષમા ।
લિઙ્ગાનિ રજસસ્તાનિ દૃશ્યન્તે હેત્વહેતુભિઃ ॥

અભિમાનસ્તથા મોહઃ પ્રમાદઃ સ્વપ્નતન્દ્રિતા ।
કથઞ્ચિદભિવર્તન્તે વિવિધાસ્તામસા ગુણાઃ ॥

દૂરગં બહુધાગામિ પ્રાર્થનાસંશયાત્મકમ્ ।
મનઃ સુનિયતં યસ્ય સ સુખી પ્રેત્ય ચેહ ચ ॥

સત્વક્ષેત્રજ્ઞયોરેતદન્તરં પશ્ય સૂક્ષ્મયોઃ ।
સૃજતે તુ ગુણાનેક એકો ન સૃજતે ગુણાન્ ॥

મશકોદુમ્બરૌ વાઽપિ સમ્પ્રયુક્તૌ યથા સદા ।
અન્યોન્યમેતૌ સ્યાતાં ચ સમ્પ્રયોગસ્તથા તયોઃ ॥

પૃથગ્ભૂતૌ પ્રકૃત્યા તૌ સમ્પ્રયુક્તૌ ચ સર્વદા ।
યથા મત્સ્યો જલં ચૈવ સમ્પ્રયુક્તૌ તથૈવ તૌ ॥

ન ગુણા વિદુરાત્માનં સ ગુણાન્વેતિ સર્વશઃ ।
પરિદ્રષ્ટા ગુણાનાં સ સંસૃષ્ટાન્મન્યતે તથા ॥

ઇન્દ્રિયૈસ્તુ પ્રદીપાર્થં કુરુતે બુદ્ધિસપ્તમૈઃ ।
નિર્વિચેષ્ટૈરજાનદ્ભિઃ પરમાત્મા પ્રદીપવત્ ॥

સૃજતે હિ ગુણાન્સત્વં ક્ષેત્રજ્ઞઃ પરિપશ્યતિ ।
સમ્પ્રયોગસ્તયોરેષ સત્વક્ષેત્રજ્ઞયોર્ધ્રુવઃ ॥

આશ્રયો નાસ્તિ સત્વસ્ય ક્ષેત્રજ્ઞસ્ય ચ કશ્ચન ।
સત્વં મનઃ સંસૃજતે ન ગુણાન્વૈ કદાચન ॥

રશ્મીસ્તેષાં સ મનસા યદા સમ્યઙ્ગિયચ્છતિ ।
તદા પ્રકાશતેઽસ્યાત્મા ઘટે દીપો જ્વલન્નિવ ॥

ત્યક્ત્વા યઃ પ્રાકૃતં કર્મ નિત્યમાત્મરતિર્મુનિઃ ।
સર્વભૂતાત્મભૂસ્તસ્માત્સ ગચ્છેદુત્તમાં ગતિમ્ ॥

યથા વારિચરઃ પક્ષી સલિલેન ન લિપ્યતે ।
એવમેવ કૃતપ્રજ્ઞો ભૂતેષુ પરિવર્તતે ॥

એવં સ્વભાવમેવૈતત્સ્વબુદ્ધ્યા વિહરેન્નરઃ ।
અશોચન્નપ્રહૃષ્યંશ્ચ ચરેદ્વિગતમત્સરઃ ॥

સ્વભાવસિદ્ધ્યા યુક્તસ્તુ સ નિત્યં સૃજત ગુણાન્ ।
ઊર્ણનાભિર્યથા સૂત્રં વિજ્ઞેયાસ્તન્તુવદ્ગુણાઃ ॥

પ્રધ્વસ્તા ન નિવર્ન્તતે નિવૃત્તિર્નોપલભ્યતે ।
પ્રત્યક્ષેણ પરોક્ષં તદનુમાનેન સિધ્યતિ ॥

એવમેકેઽધ્યવસ્યન્તિ નિવૃત્તિરિતિ ચાપરે ।
ઉભયં સમ્પ્રધાર્યૈતદ્વ્યવસ્યેત યથામતિ ॥

ઇતીમં હૃદયગ્રત્થિં બુદ્ધિભેદમયં દૃઢમ્ ।
વિમુચ્ય સુખમાસીત ન શોચેચ્છિન્નસંશયઃ ॥

મલિનાઃ પ્રાપ્નુયુઃ શુદ્ધિં યથા પૂર્ણાં નદીં નરાઃ ।
અવગાહ્ય સુવિદ્વાંસો વિદ્ધિ જ્ઞાનમિદં તથા ॥

મહાનદ્યા હિ પારજ્ઞસ્તપ્યતે ન તદન્યથા ।
ન તુ તપ્યતિ તત્ત્વજ્ઞઃ ફલે જ્ઞાતે તરત્યુત ॥

એવં યે વિદુરાધ્યાત્મં કેવલં જ્ઞાનમુત્તમમ્ ॥

એતાં બુદ્ધા નરઃ સર્વાં ભૂતાનામાગતિં ગતિમ્ ।
અવેક્ષ્ય ચ શનૈર્બુદ્ધ્યા લભતે શમમુત્તમમ્ ॥

ત્રિવર્ગો યસ્ય વિદિતઃ પ્રેક્ષ્ય તં સ વિમુચ્યતે ।
અન્વીક્ષ્ય મનસા યુક્તસ્તત્ત્વદર્શી નિરુત્સુકઃ ॥

ન ચાત્મા શક્યતે દ્રષ્ટુમિન્દ્રિયેષુ વિભાગશઃ ।
તત્રતત્ર વિસૃષ્ટેષુ દુર્વાર્યેષ્વકૃતાત્મભિઃ ॥

એતદ્બુદ્ધા ભવેદ્બુદ્ધઃ કિમન્યદ્બુદ્ધિલક્ષણમ્ ।
પ્રતિગૃહ્ય ચ નિહ્નોતિ હ્યન્યથા ચ પ્રદૃશ્યતે ॥

ન સર્પતિ ચ યં પ્રાહુઃ સર્વત્ર પ્રતિહન્યતે ।
ધૂમેન ચાપ્રસન્નોઽગ્નિર્યથાઽર્કં ન પ્રવર્તયેત્ ॥

ધિષ્ણ્યાધિપે પ્રસન્ને તુ સ્થિતિમેતાં નિરીક્ષતે ।
અતિક્ષૂરાચ્ચ સૂક્ષ્મત્વાત્પ્રસ્થાનં ન પ્રકાશતે ॥

પ્રપદ્ય તચ્છ્રુતાહ્નાનિ ચિન્મયં સ્વીકૃતં વિના ।
વિજ્ઞાય તદ્ધિ મન્યન્તે કૃતકૃત્યા મનીષિણઃ ॥

ન ભવતિ વિદુષાં તતો ભયં યદવિદુષાં સુમહદ્ભયં ભવેત્ ।
ન હિ ગતિરધિકાસ્તિ કસ્યચિ ત્સતિ હિ ગુણે પ્રવદન્ત્યતુલ્યતામ્ ॥

યઃ કરોત્યનભિસન્ધિપૂર્વકં તચ્ચ નિર્ણુદતિ યત્પુરા કૃતમ્ ।
નાપ્રિયં તદુભયં કુતઃ પ્રિયં તસ્ય તજ્જનયતીહ સર્વતઃ ॥

લોકમાતુરમસૂયતે જન સ્તસ્ય તજ્જનયતીહ સર્વતઃ ।
લોક આતુરજનાન્વિરાવિણ સ્તત્તદેવ બહુ પશ્ય શોચતઃ । તત્ર પશ્ય કુશલાનશોચતો
યે વિદુસ્તદુભયં પદં સતામ્ ॥