Mahabharata · Chapter 12.185

na praṇāśo'sti jīvānāṃ dattasya ca kṛtasya ca /
yāti dehāntaraṃ prāṇī śarīraṃ tu viśīryate //

na śarīrāśrito jīvastasminnaṣṭe praṇaśyati /
yathā samitsu dagdhāsu na praṇaśyati pāvakaḥ //
bharadvāja uvāca /

agneryathā samiddhasya yadi nāśo na vidyate /
indhanasyopayogānte sa cāgnirnopalabhyate //

naśyatītyeva jānāmi śāntamagnimanindhanam /
matiryasya pramāṇaṃ vā saṃsthānaṃ vā na dṛśyate //
bhṛguruvāca /

jīvasya cendhanāgneśca sadā nāśo na vidyate / samidhāmupayogānte sannevāgnirna dṛśyate /
ākāśānugatatvāddhi durgrahaḥ sa nirāśrayaḥ //

tathā śarīrasantyāge jīvo hyākāśamāśritaḥ /
na gṛhyate tu sūkṣmatvādyathā jyotiranindhanam //

prāṇāndhārayate yo'gniḥ sa jīva upadhāryatām /
vāyusandhāraṇo hyagnirnaśyatyucchvāsanigrahāt //

tasminnaṣṭe śarīrāgnau śarīraṃ tadacetanam /
patitaṃ yāti bhūmitvamayanaṃ tasya hi kṣitiḥ //

jaṅgamānāṃ hi sarveṣāṃ sthāvarāṇāṃ tathaiva ca / ākāśaṃ pavano'nveti jyotistamanugacchati /
teṣāṃ trayāṇāmekatvaṃ dvayaṃ bhūmau pratiṣṭhitam //

yatra khaṃ tatra pavanastatrāgniryatra mārutaḥ /
amūrtayaste vijñeyā āpo mūrtāstathā kṣitiḥ //
bharadvāja uvāca /

yadyagnimārutau bhūmiḥ khamāpaśca śarīriṣu /
jīvaḥ kiṃlakṣaṇastatretyetadācakṣva me'nagha //

pañcātmake pañcaratau pañcavijñānasaṃyute /
śarīre prāṇināṃ jīvaṃ vettumicchāmi yādṛśam //

māṃsaśoṇitasanghāte medaḥ snāyvasthisañcaye /
bhidyamāne śarīre tu jīvo naivopalabhyate //

yadyajīvaṃ śarīraṃ tu pañcabhūtasamanvitam /
śārīre mānase duḥkhe kastāṃ vedayate rujam //

śṛṇoti kathitaṃ jīvaḥ karṇābhyāṃ na śṛṇoti tat /
maharṣe manasi vyagre tasmājjīvo nirarthakaḥ //

sarvaṃ paśyati yaddṛśyaṃ manoyuktena cakṣuṣā /
manasi vyākule tasminpaśyannapi na paśyati //

na paśyati na cāghrāti na śṛṇoti na bhāṣate /
na ca sparśarasau vetti nidrāvaśagataḥ punaḥ //

hṛṣyati krudhyate ko'tra śocatyudvijate ca kaḥ /
icchati dhyāyati dveṣṭi vācamīrayate ca kaḥ //
bhṛguruvāca /

na pañcasādhāraṇamatra kiñci ccharīramekī vahate'ntarātmā /
sa vetti gandhāṃśca rasāñśrutīśca sparśaṃ ca rūpaṃ ca guṇāśca ye'nye //

pañcātmake pañcaguṇapradarśī sa sarvagātrānugato'ntarātmā /
sa vetti duḥkhāni sukhāni cātra tadviprayogāttu na vetti dehī //

yadā na rūpaṃ na sparśo noṣmabhāvaśca pañcake /
tadā śānte śarīrāgnau dehaṃ tyaktvā na naśyati //

ammayaṃ sarvamevedamāpo mūrtiḥ śarīriṇām /
tatrātmā mānaso brahmā sarva bhūteṣu lokakṛt //

[ātmā kṣetrajña ityuktaḥ saṃyuktaḥ prākṛtairguṇaiḥ / taireva tu vinirmuktaḥ paramātmetyudāhṛtaḥ // ]

ātmānaṃ taṃ vijānīhi sarvalokavipācakam /
sa tasminsaṃśrito dehe hyabbinduriva puṣkare //

kṣetrajñaṃ taṃ vijānīhi nityaṃ lokahitātmakam /
tamo rajaśca sattvaṃ ca viddhi jīvaguṇānimān //

sacetanaṃ jīvaguṇaṃ vadanti sa ceṣṭate ceṣṭayate ca sarvam /
tataḥ paraṃ kṣetravido vadanti prāvartayadyo bhuvanāni sapta //

na jīvanāśo'sti hi dehabhede mithyaitadāhurmuta ityabuddhāḥ /
jīvastu dehāntaritaḥ prayāti daśārdhataivāsya śarīrabhedaḥ //

evaṃ sarveṣu bhūteṣu gūḍhaścarati saṃvṛtaḥ /
dṛśyate tvagryayā buddhyā sūkṣmayā tattvadarśibhiḥ //

taṃ pūrvāpararātreṣu yuñjānaḥ satataṃ budhaḥ /
ladhvāhāro viśuddhātmā paśyatyātmānammātmani //

cittasya hi prasādena hitvā karma śubhāśubham /
prasannātmā'tmani sthitvā sukhamavyayamaśnute //

mānaso'gniḥ śarīreṣu jīva ityabhidhīyate /
sṛṣṭiḥ prajāpatereṣā bhūtādhyātmaviniścayā //