મહાભારત · અધ્યાય 12.185

ન પ્રણાશોઽસ્તિ જીવાનાં દત્તસ્ય ચ કૃતસ્ય ચ ।
યાતિ દેહાન્તરં પ્રાણી શરીરં તુ વિશીર્યતે ॥

ન શરીરાશ્રિતો જીવસ્તસ્મિન્નષ્ટે પ્રણશ્યતિ ।
યથા સમિત્સુ દગ્ધાસુ ન પ્રણશ્યતિ પાવકઃ ॥
ભરદ્વાજ ઉવાચ ।

અગ્નેર્યથા સમિદ્ધસ્ય યદિ નાશો ન વિદ્યતે ।
ઇન્ધનસ્યોપયોગાન્તે સ ચાગ્નિર્નોપલભ્યતે ॥

નશ્યતીત્યેવ જાનામિ શાન્તમગ્નિમનિન્ધનમ્ ।
મતિર્યસ્ય પ્રમાણં વા સંસ્થાનં વા ન દૃશ્યતે ॥
ભૃગુરુવાચ ।

જીવસ્ય ચેન્ધનાગ્નેશ્ચ સદા નાશો ન વિદ્યતે । સમિધામુપયોગાન્તે સન્નેવાગ્નિર્ન દૃશ્યતે ।
આકાશાનુગતત્વાદ્ધિ દુર્ગ્રહઃ સ નિરાશ્રયઃ ॥

તથા શરીરસન્ત્યાગે જીવો હ્યાકાશમાશ્રિતઃ ।
ન ગૃહ્યતે તુ સૂક્ષ્મત્વાદ્યથા જ્યોતિરનિન્ધનમ્ ॥

પ્રાણાન્ધારયતે યોઽગ્નિઃ સ જીવ ઉપધાર્યતામ્ ।
વાયુસન્ધારણો હ્યગ્નિર્નશ્યત્યુચ્છ્વાસનિગ્રહાત્ ॥

તસ્મિન્નષ્ટે શરીરાગ્નૌ શરીરં તદચેતનમ્ ।
પતિતં યાતિ ભૂમિત્વમયનં તસ્ય હિ ક્ષિતિઃ ॥

જઙ્ગમાનાં હિ સર્વેષાં સ્થાવરાણાં તથૈવ ચ । આકાશં પવનોઽન્વેતિ જ્યોતિસ્તમનુગચ્છતિ ।
તેષાં ત્રયાણામેકત્વં દ્વયં ભૂમૌ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

યત્ર ખં તત્ર પવનસ્તત્રાગ્નિર્યત્ર મારુતઃ ।
અમૂર્તયસ્તે વિજ્ઞેયા આપો મૂર્તાસ્તથા ક્ષિતિઃ ॥
ભરદ્વાજ ઉવાચ ।

યદ્યગ્નિમારુતૌ ભૂમિઃ ખમાપશ્ચ શરીરિષુ ।
જીવઃ કિંલક્ષણસ્તત્રેત્યેતદાચક્ષ્વ મેઽનઘ ॥

પઞ્ચાત્મકે પઞ્ચરતૌ પઞ્ચવિજ્ઞાનસંયુતે ।
શરીરે પ્રાણિનાં જીવં વેત્તુમિચ્છામિ યાદૃશમ્ ॥

માંસશોણિતસન્ઘાતે મેદઃ સ્નાય્વસ્થિસઞ્ચયે ।
ભિદ્યમાને શરીરે તુ જીવો નૈવોપલભ્યતે ॥

યદ્યજીવં શરીરં તુ પઞ્ચભૂતસમન્વિતમ્ ।
શારીરે માનસે દુઃખે કસ્તાં વેદયતે રુજમ્ ॥

શૃણોતિ કથિતં જીવઃ કર્ણાભ્યાં ન શૃણોતિ તત્ ।
મહર્ષે મનસિ વ્યગ્રે તસ્માજ્જીવો નિરર્થકઃ ॥

સર્વં પશ્યતિ યદ્દૃશ્યં મનોયુક્તેન ચક્ષુષા ।
મનસિ વ્યાકુલે તસ્મિન્પશ્યન્નપિ ન પશ્યતિ ॥

ન પશ્યતિ ન ચાઘ્રાતિ ન શૃણોતિ ન ભાષતે ।
ન ચ સ્પર્શરસૌ વેત્તિ નિદ્રાવશગતઃ પુનઃ ॥

હૃષ્યતિ ક્રુધ્યતે કોઽત્ર શોચત્યુદ્વિજતે ચ કઃ ।
ઇચ્છતિ ધ્યાયતિ દ્વેષ્ટિ વાચમીરયતે ચ કઃ ॥
ભૃગુરુવાચ ।

ન પઞ્ચસાધારણમત્ર કિઞ્ચિ ચ્છરીરમેકી વહતેઽન્તરાત્મા ।
સ વેત્તિ ગન્ધાંશ્ચ રસાઞ્શ્રુતીશ્ચ સ્પર્શં ચ રૂપં ચ ગુણાશ્ચ યેઽન્યે ॥

પઞ્ચાત્મકે પઞ્ચગુણપ્રદર્શી સ સર્વગાત્રાનુગતોઽન્તરાત્મા ।
સ વેત્તિ દુઃખાનિ સુખાનિ ચાત્ર તદ્વિપ્રયોગાત્તુ ન વેત્તિ દેહી ॥

યદા ન રૂપં ન સ્પર્શો નોષ્મભાવશ્ચ પઞ્ચકે ।
તદા શાન્તે શરીરાગ્નૌ દેહં ત્યક્ત્વા ન નશ્યતિ ॥

અમ્મયં સર્વમેવેદમાપો મૂર્તિઃ શરીરિણામ્ ।
તત્રાત્મા માનસો બ્રહ્મા સર્વ ભૂતેષુ લોકકૃત્ ॥

[આત્મા ક્ષેત્રજ્ઞ ઇત્યુક્તઃ સંયુક્તઃ પ્રાકૃતૈર્ગુણૈઃ । તૈરેવ તુ વિનિર્મુક્તઃ પરમાત્મેત્યુદાહૃતઃ ॥ ]

આત્માનં તં વિજાનીહિ સર્વલોકવિપાચકમ્ ।
સ તસ્મિન્સંશ્રિતો દેહે હ્યબ્બિન્દુરિવ પુષ્કરે ॥

ક્ષેત્રજ્ઞં તં વિજાનીહિ નિત્યં લોકહિતાત્મકમ્ ।
તમો રજશ્ચ સત્ત્વં ચ વિદ્ધિ જીવગુણાનિમાન્ ॥

સચેતનં જીવગુણં વદન્તિ સ ચેષ્ટતે ચેષ્ટયતે ચ સર્વમ્ ।
તતઃ પરં ક્ષેત્રવિદો વદન્તિ પ્રાવર્તયદ્યો ભુવનાનિ સપ્ત ॥

ન જીવનાશોઽસ્તિ હિ દેહભેદે મિથ્યૈતદાહુર્મુત ઇત્યબુદ્ધાઃ ।
જીવસ્તુ દેહાન્તરિતઃ પ્રયાતિ દશાર્ધતૈવાસ્ય શરીરભેદઃ ॥

એવં સર્વેષુ ભૂતેષુ ગૂઢશ્ચરતિ સંવૃતઃ ।
દૃશ્યતે ત્વગ્ર્યયા બુદ્ધ્યા સૂક્ષ્મયા તત્ત્વદર્શિભિઃ ॥

તં પૂર્વાપરરાત્રેષુ યુઞ્જાનઃ સતતં બુધઃ ।
લધ્વાહારો વિશુદ્ધાત્મા પશ્યત્યાત્માનમ્માત્મનિ ॥

ચિત્તસ્ય હિ પ્રસાદેન હિત્વા કર્મ શુભાશુભમ્ ।
પ્રસન્નાત્માઽત્મનિ સ્થિત્વા સુખમવ્યયમશ્નુતે ॥

માનસોઽગ્નિઃ શરીરેષુ જીવ ઇત્યભિધીયતે ।
સૃષ્ટિઃ પ્રજાપતેરેષા ભૂતાધ્યાત્મવિનિશ્ચયા ॥