મહાભારત · અધ્યાય 12.173

ધર્માઃ પિતામહેનોક્તા રાજધર્માશ્રિતાઃ શુભાઃ ।
ધર્મમાશ્રમિણાં શ્રેષ્ઠં વક્તુમર્હસિ સત્તમ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

સર્વત્ર વિહિતો ધર્મઃ સ્વર્ગ્યઃ સત્યફલોદયઃ ।
બહુદ્વારસ્ય ધર્મસ્ય નેહાસ્તિ વિફલા ક્રિયા ॥

યસ્મિન્યસ્મિંસ્તુ વિષયે યોયો યાતિ વિનિશ્ચયમ્ ।
સ તમેવાભિજાનાતિ નાન્યં ભરતસત્તમ્ ॥

યથાયથા ચ પર્યેતિ લોકતન્ત્રમસારવત્ ।
તથાતથા વિરાગોઽત્ર જાયતે નાત્ર સંશયઃ ॥

એવં વ્યવસિતે લોકે બહુદોષે યુધિષ્ઠિર ।
આત્મમોક્ષનિમિત્તં વૈ યતેત મતિમાન્નરઃ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

નષ્ટે ધને વા દારે વા પુત્રે પિતરિ વા મૃતે ।
યયા બુદ્ધ્યા નુદેચ્છોક તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

નષ્ટે ધને વા દારે વા પુત્રે પિતરિ વા મૃતે ।
અહોદુઃખમિતિ ધ્યાયઞ્શોકસ્યાપચિતિં ચરેત્ ॥

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિહાસં પુરાતનમ્ ।
યથા સેનજિતં વિપ્રઃ કશ્ચિદેત્યાબ્રવીત્સુહૃત્ ॥

પુત્રશોકાભિસન્તપ્તં રાજાનં શોકવિહ્વલમ્ ।
વિષણ્ણમનસં દૃષ્ટ્વા વિપ્રો વચનમબ્રવીત્ ॥

કિન્નુ મુહ્યસિ મૂઢસ્ત્વં શોચ્યઃ કિમનુ શોચસિ ।
યદા ત્વામપિ શોચન્તઃ શોચ્યા યાસ્યન્તિ તાં ગાતિમ્ ॥

ત્વં ચૈવાહં ચ યે ચાન્યે ત્વાં રાજન્પર્યુપાસતે ।
સર્વે તત્ર ગમિષ્યામો યત એવાગતા વયમ્ ॥
સેનજિદુવાચ ।

કા બુદ્ધિઃ કિં તપો વિપ્ર કઃ સમાધિસ્તપોધન ।
કિં જ્ઞાનં કિં શ્રુતં વા તે યત્પ્રાપ્ય ન વિષીદસિ ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

હૃષ્યન્તમવસીદન્તં સુખદુઃખવિપર્યયે ।
આત્માનમનુશોચામિ યો મમૈષ હૃદિ સ્થિતઃ ॥

પશ્ય ભૂતાનિ દુઃખેન વ્યતિષિક્તાનિ સર્વશઃ ।
ઉત્તમાધમમધ્યાનિ તેષુ તેષ્વિહ કર્મસુ ॥

આત્માઽપિ ચાયં ન મમ સર્વા વા પૃથિવી મમ । યથા મમ તથાઽન્યેષામિતિ મત્વા ન મે વ્યથા ।
એતાં બુદ્ધિમહં પ્રાપ્ય ન પ્રહૃષ્યે ન ચ વ્યથે ॥

યથા કાષ્ઠં ચ કાષ્ઠં ચ સમેયાતાં મહોદધૌ ।
સમેત્ય ચ વ્યપેયાતાં તદ્વદ્ભૂતસમાગમઃ ॥

એવં પુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ જ્ઞાતયો બાન્ધવાસ્તથા ।
તેષુ સ્નેહો ન કર્તવ્યો વિપ્રયોગો ધ્રુવો હિ તૈઃ ॥

અદર્શનાદાપતિતઃ પુનશ્ચાદર્શનં ગતઃ ।
ન ત્વાઽસૌ વેદ ન ત્વન્તં કસ્માત્ત્વમનુશોચસિ ॥

સુખાન્તપ્રભવં દુઃખં દુઃખાન્તપ્રભવં સુખમ્ ।
સુખાત્સઞ્જાયતે દુઃખં દુઃખાત્સઞ્જાયતે સુખમ્ ॥

સુખસ્યાનન્તરં દુઃખં દુઃખસ્યાનન્તરં સુખમ્ ।
સુખદુઃખે મનુષ્યાણાં ચક્રવત્પરિવર્તતઃ ॥

સુખાત્ત્વં દુઃખમાપન્નઃ પુનરાપત્સ્યસે સુખમ્ ।
ન નિત્યં લભતે દુઃખં ન નિત્યં લભતે સુખમ્ ॥

[શરીરમેવાયતનં સુખસ્ય દુઃખસ્ય ચાપ્યાયતનં શરીરમ્ ।
યદ્યચ્છરીરેણ કરોતિ કર્મ તેનૈવ દેહી સમુપાશ્નુતે તત્ ॥

જીવિતં ચ શરીરેણ તેનૈવ સહ જાયતે ।
ઉભે સહ વિવર્તેતે ઉભે સહ વિનશ્યતઃ ॥

સ્નેહપાશૈર્બહુવિધૈરાવિષ્ટવિષયા જનાઃ ।
અકૃતાર્થાશ્ચ સીદન્તે જલૈઃ સૈકતસેતવઃ ॥

સ્નેહેન તૈલવત્સર્વં સર્ગચક્રે નિપીડ્યતે ।
તિલપીડૈરિવાક્રમ્ય ક્લેશૈરજ્ઞાનસમ્ભવૈઃ ॥

સઞ્ચિનોત્યશુભં કર્મ કલત્રાપેક્ષયા નરઃ ।
એકઃ ક્લેશાનવાપ્નોતિ પરત્રેહ ચ માનવઃ ॥

પુત્રદારકુટુમ્બેષુ પ્રસક્તાઃ સર્વમાનવાઃ ।
શોકપઙ્કાર્ણવે મગ્ના જીર્ણા વનગજા ઇવ ॥

પુત્રનાશે વિત્તનાશે જ્ઞાતિસમ્બન્ધિનામપિ । પ્રાપ્યતે સુમહદ્દુઃખં દાવાગ્નિપ્રતિમં વિભો ।
દૈવાયત્તમિદં સર્વં સુખદુઃખે ભવાભવૌ ॥

અસુહૃત્સસુહૃચ્ચાપિ સશત્રુર્મિત્રવાનપિ । સપ્રજ્ઞઃ પ્રજ્ઞયા હીનો દૈવેન લભતે સુખમ્ ॥ ]

નાલં સુખાય સુહૃદો નાલં દુઃખાય દુર્હૃદઃ ।
ન ચ પ્રજ્ઞાઽલમર્થાનાં ન સુખાનામલં ધનમ્ ॥

ન બુદ્ધિર્ધનલાભાય ન મૌઢ્યમસમૃદ્ધ્યે ।
લોકપર્યાયવૃત્તાન્તં પ્રાજ્ઞો જાનાતિ નેતરઃ ॥

બુદ્ધિમન્તં ચ શૂરં ચ મૂઢં ભીરું જડં કવિમ્ ।
દુર્બલં બલવન્તં ચ ભાગિનં ભજતે સુખમ્ ॥

ધેનુર્વત્સસ્ય ગોપસ્ય સ્વામિનસ્તસ્કરસ્ય ચ ।
પયઃ પિબતિ યસ્તસ્યા ધેનુસ્તસ્યેતિ નિશ્ચયઃ ॥

યે ચ મૂઢતમા લોકે યે ચ બુદ્ધેઃ પરં ગતાઃ ।
તે નરાઃ સુખમેધન્તે ક્લિશ્યત્યન્તરિતો જનઃ ॥

અન્તેષુ રેમિરે ધીરા ન તે મધ્યેષુ રેમિરે ।
અન્તપ્રાપ્તિં સુખં પ્રાહુર્દુઃખમન્તરમન્તયોઃ ॥

સુખં સ્વપિતિ દુર્મેધાઃ સ્વાનિ કર્માણ્યચિન્તયન્ ।
અવિજ્ઞાનેન મહતા કમ્બલેનેવ સંવૃતઃ ॥

યે ચ બુદ્ધિં પરાં પ્રાપ્તા દ્વન્દ્વાતીતા વિમત્સરાઃ ।
તાન્નૈવાર્થા ન ચાનર્થા વ્યથયન્તિ કદાચન ॥

અથ યે બુદ્ધિમપ્રાપ્તા વ્યતિક્રાન્તાશ્ચ મૂઢતામ્ ।
તેઽતિવેલં પ્રહૃષ્યન્તિ સન્તાપમુપયાન્તિ ચ ॥

નિત્યં પ્રમુદિતા મૂઢા દિવિ દેવગણા ઇવ ।
અવલેપેન મહતા પરિતૃપ્તા વિચેતસઃ ॥

સુખં દુઃખાન્તમાલસ્યં દુઃખં દાક્ષ્યં સુખોદયમ્ ।
ભૂતિશ્ચૈવ શ્રિયા સાર્ધં દક્ષે વસતિ નાલસે ॥

સુખં વા યદિ વા દુઃખં પ્રિયં વા યદિ વાઽપ્રિયમ્ ।
પ્રાપ્તં પ્રાપ્તમુપાસીત હૃદયેનાપરાજિતઃ ॥

શોકસ્થાનસહસ્રાણિ ભયસ્થાનશતાનિ ચ ।
દિવસેદિવસે મૂઢમાવિશન્તિ ન પણ્ડિતમ્ ॥

બુદ્ધિમન્તં કૃતપ્રજ્ઞં શુશ્રૂષુમનહન્કૃતમ્ ।
શાન્તં જિતેન્દ્રિયં ચાપિ શોકો ન સ્પૃશતે નરમ્ ॥

એતાં બુદ્ધિં સમાસ્થાય શુદ્ધચિત્તશ્ચરેદ્બુધઃ । શુક્લકૃષ્ણગતિજ્ઞં તં દેવાસુરવિનિર્ગમમ્ ।
ઉદયાસ્તમયજ્ઞં હિ ન શોકઃ સ્પ્રષ્ટુમર્હતિ ॥

યન્નિમત્તો ભવેચ્છોકસ્રાસો વા ક્રોધ એવ વા ।
આયાસો વા યતો મૂલં તદેકાઙ્ગમપિ ત્યજેત્ ॥

યદ્યત્ત્યજતિ કામનાં તત્સુખસ્યાભિપૂર્યતે ।
કામાનુસારી પુરુષઃ કામાનનુવિનશ્યતિ ॥

યચ્ચ કામસુખં લોકે યચ્ચ દિવ્યં મહત્સુખમ્ ।
તૃષ્ણાક્ષયસુખસ્યૈતે નાર્હતઃ ષોડશીં કલામ્ ॥

પૂર્વદેહકૃતં કર્મ શુભં વા યદિ વાઽશુભમ્ ।
પ્રાજ્ઞં મૂઢં તથા શૂરં ભજતે તાદૃશં નરમ્ ॥

એવમવ કિલૈતાનિ પ્રિયાણ્યેવાપ્રિયાણિ ચ ।
જીવેષુ પરિવર્તન્તે દુઃખાનિ ચ સુખાનિ ચ ॥

એતાં બુદ્ધિં સમાસ્થાય નાવસીદેદ્ગુણાન્વિતઃ ।
સર્વાન્કામાઞ્જુગુપ્સેન કોપં કુર્વીત પૃષ્ઠતઃ ॥

વૃત્ત એવ હૃદિ પ્રૌઢો મૃત્યુરેપ મનોભવઃ ।
ક્રોધો નામ શરીરસ્થો દેહિનાં પ્રોચ્યતે બુધૈઃ ॥

યદા સંહરતે કામાન્કૂર્મોઽઙ્ગાનીવ સર્વશઃ ।
તદાત્મજ્યોતિરાત્મશ્રીરાત્મન્યેવ પ્રસીદતિ ॥

કિઞ્ચિદેવ મમત્વેન યદા ભવતિ કલ્પિતમ્ ।
તદેવ પરિતાપાય નાશે સમ્પદ્યતે તદા ॥

ન બિભેતિ યદા ચાયં યદા ચાસ્માન્ન વિભ્યતિ ।
યદા નેચ્છતિ ન દ્વેષ્ટિ બ્રહ્મ સમ્પદ્યતે તદા ॥

ઉભે સત્યાનૃતે ત્યક્ત્વા શોકાનન્દૌ ભયાભયે ।
પ્રિયાપ્રિયે પરિત્યજ્ય પ્રશાન્તાત્મા ભવિષ્યતિ ॥

યદા ન કુરુતે ધીરઃ સર્વભૂતેષુ પાપકમ્ ।
કર્મણા મનસા વાચા બ્રહ્મ સમ્પદ્યતે તદા ॥

યા દુસ્ત્યજા દુર્મતિભિર્યા ન જીર્યતિ જીર્યતઃ ।
યોસૌ પ્રાણાન્તિકો રોગસ્તાં તૃષ્ણાં ત્યજતઃ સુખં ॥

અત્ર પિઙ્ગલયા ગીતા ગાથા શૃણુ નરાધિપ ।
યથા સા કૃચ્છ્રકાલેઽપિ લેભે શર્મ સનાતનમ્ ॥

સન્કેતે પિઙ્ગલા વેશ્યા કાન્તેનાસીદ્વિનાકૃતા ।
અથ કૃચ્છ્રગતા શાન્તાં બુદ્ધિમાસ્થાપયત્તદા ॥
પિઙ્ગલોવાચ ।

ઉન્મત્તાઽહમનુન્મત્તં કાન્તમન્વવસં ચિરમ્ ।
અન્તિકે રમણં સન્તં નૈનમધ્યગમં પુરા ॥

એકસ્થૂણં નવદ્વારમપિધાસ્યામ્યગારકમ્ ।
કા હ્યકાન્તમિહાયાન્તં કાન્ત ઇત્યભિમંસ્યતે ॥

અકામાઃ કામરૂપેણ ધૂર્તાશ્ચ નરરૂપિણઃ ।
ન પુનર્વઞ્ચયિષ્યન્તિ પ્રતિબુદ્ધાઽસ્મિ જાગૃમિ ॥

અનર્થોઽપિ ભવત્યર્થો દૈવાત્પૂર્વકૃતેન વા ।
સમ્બુદ્ધાઽહં નિરાકારા નાહમદ્યાજિતેન્દ્રિયા ॥

સુખં નિરાશઃ સ્વપિતિ નૈરાશ્યં પરમં સુખમ્ ।
આશામનાશાં કૃત્વા હિ સુખં સ્વપિતિ પિઙ્ગલા ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

એતૈશ્ચાન્યૈશ્ચ વિપ્રસ્ય હેતુમદ્ભિઃ પ્રભાષિતૈઃ ।
પર્યવસ્થાપિતો રાજા સેનજિન્મુમુદે સુખમ્ ॥