મહાભારત · અધ્યાય 12.164

કથાન્તરમથાસાદ્ય સ્વઙ્ગયુદ્ધવિશારદઃ ।
નકુલઃ શરતલ્પસ્થમિદમાહ પિતામહામ્ ॥
નકુલ ઉવાચ ।

ધનુઃ પ્રહરણં શ્રેષ્ઠમિતિવાદઃ પિતામહ ।
મતસ્તુ મમ ધર્મજ્ઞઃ ખઙ્ગ એવ સુસંશિતઃ ॥

છિન્ને ચ કાર્મુકે રાજન્પ્રક્ષીણેષુ શરેષુ ચ ।
ખઙ્ગેન શક્યતે યોદ્ધુમાત્માનં પરિરક્ષિતુમ્ ॥

શરાસનધરાંશ્ચૈવ ગદાશક્તિધરાંસ્તદા ।
એકઃ ખઙ્ગધરો વીરઃ સમર્થઃ પ્રતિબાધિતુમ્ ॥

અત્ર મે સંશયશ્ચૈવ કૌતૂહલમતીવ ચ ।
કિંસ્વિત્પ્રહરણં શ્રેષ્ઠં સર્વયુદ્ધેષુ પાર્થિવ ॥

કથં ચોત્પાદિતઃ ખઙ્ગઃ કસ્મૈ ચાર્થાય કેન વા ।
પૂર્વાચાર્યં ચ ખઙ્ગસ્ય પ્રવ્રવીહિ પિતામહ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા માદ્રીપુત્રસ્ય ધીમતઃ ।
સ્વરકૌશલસંયુક્તં સૂક્ષ્મચિત્રાર્થવત્સુખમ્ ॥

તતસ્તસ્યોત્તરં વાક્યં સ્વરવર્ણોપપાદિતમ્ ।
શિક્ષયા ચોપપન્નાય દ્રોણશિષ્યાય પૃચ્છતે ॥

ઉવાચ સર્વધર્મજ્ઞો ધનુર્વેદસ્ય પારગઃ ।
શરતલ્પગતો ભીષ્મો નકુલાય મહાત્મને ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

તત્ત્વં શૃણુષ્વ માદ્રેય યથૈતત્પરિપૃચ્છસિ ।
પ્રબોધિતોઽસ્મિ ભવતા સાનુમાનિવ પર્વતઃ ॥

સલિલૈકાર્ણવં તાત પુરા સર્વમભૂદિદમ્ ।
અપ્રજ્ઞાતમનાકાશમનિર્દેશ્યમહીતલમ્ ॥

તમસ્સંવૃતમસ્પર્શમતિગમ્ભીરદર્શનમ્ ।
નિઃશબ્દં ચાપ્રમેયં ચ તત્ર જજ્ઞે પિતામહઃ ॥

સોઽસૃજદ્વાયુમગ્નિં ચ ભાસ્કરં ચાપિ વીર્યવાન્ ।
આકાશમમૃજચ્ચોર્ધ્વમધ્નો ભૂમિં ચ નૈરૃતિમ્ ॥

તતઃ સચન્દ્રતારં ચ નક્ષત્રાણિ ગ્રહાંસ્તથા । સંવત્સરાનહોરાત્રાનૃતૂનથ લવાન્ક્ષણાન્ ।

તતઃ શરીરં લોકસ્થં સ્થાપયિત્વા પિતામહઃ । જનયામાસ ભગવાન્પુત્રાનુત્તમતેજસઃ ।

મરીચિં ભૃગુમત્રિં ચ પુલસ્ત્યં પુલહં ક્રતુમ્ ।
વસિષ્ઠાઙ્ગિરસૌ ચોભૌ ભરદ્વાજં તથૈવ ચ ॥

પ્રજાપતિસ્તથા દક્ષઃ કન્યાઃ ષષ્ટિમજીજનાત્ ।
તાશ્ચ બ્રહ્મર્પીન્સર્વાન્પ્રજાર્થં પ્રતિપેદિરે ॥

તાભ્યો વિશ્વાનિ ભૂતાનિ દેવાઃ પિતૃગણાસ્તથા ।
ગન્ધર્વાપ્સરસશ્ચૈવ રક્ષાસિ વિવિધાનિ ચ ॥

પતત્રિમૃગમીનાશ્ચ ગાવશ્ચૈવ મહોરગાઃ ।
નાનાકૃતિબલાશ્ચાન્યે જલક્ષિતિવિચારિણઃ ॥

ઉદ્ભિજ્જાઃ સ્વેદજાશ્ચૈવ સાણ્ડજાશ્ચ જરાયુજાઃ ।
અજ્ઞે તાત જગત્સર્વં તથા સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ॥

અતઃ સર્ગમિમં કૃત્વા સર્વલોકપિતામહઃ ।
અશ્વતં વેદપઠિતં ધર્મં ચ જુજુપે પુનઃ ॥

સ્મન્ધર્મે સ્થિતા દેવાઃ સહાચાર્યપુરોહિતાઃ । ---ત્યા વસવો રુદ્રાઃ સસાધ્યા મરુદશ્વિનઃ ।

ભૃ---ત્ર્યઙ્ગિરસઃ સિદ્ધાઃ કશ્યપશ્ચ તપોધનાઃ ।
વષ્ઠગૌતમાગસ્ત્યાસ્તથા નારદપર્વતૌ ॥

ક્રયો બાલખિલ્યાશ્ચ પ્રભાસાઃ સિકતાસ્તથા ।
ઘૃગાચ્યા સોમવાયવ્યા વૈશ્વાનરમરીચિપાઃ ॥

કરૂપાશ્ચૈવ હંસાશ્ચ ઋષયો વાઽગ્નિયોનયઃ ।
---પપ્રસ્થાઃ પૃશ્નયશ્ચ સ્થિતા બ્રહ્માનુશાસને ॥

દાનવેન્દ્રાસ્ત્વતિક્રમ્ય તત્પિતામહશાસનમ્ ।
ધર્મસ્યાપનયં ચક્રુઃ ક્રોધલોભસમન્વિતાઃ ॥

હિરણ્યકશિપુશ્ચૈવ હિરણ્યાક્ષો વિરોચનઃ ।
શમ્બરો વિપ્રચિત્તિશ્ચ પ્રહ્લાદો નમુચિર્બલિઃ ॥

એતે ચાન્યે ચ બહવઃ સગણા દૈત્યદાનવાઃ ।
ધર્મસેતુમતિક્રમ્ય રેમિરેઽધર્મનિશ્ચયાઃ ॥

સર્વે તુલ્યાભિજાતીયા યથા દેવાસ્તથા વયમ્ ।
ઇત્યેવં હેતુમાસ્થાય સ્પર્ધમાનાઃ સુરર્ષિભિઃ ॥

ન પ્રિયં નાપ્યનુક્રોશં ચક્રુર્ભૂતેષુ ભારત ।
ત્રીનુપાયાનતિક્રમ્ય દણ્ડેન રુરુધુઃ પ્રજાઃ ॥

ન જગ્મુઃ સંવિદં તૈશ્ચ દર્પાદસુરસત્તમાઃ ।
અથ વૈ ભગવાન્બ્રહ્મા સર્વલોકનમસ્કૃતઃ ॥

તદા હિમવતઃ પૃષ્ઠે સુરમ્યે પદ્મતારકે ।
શતયોજનવિસ્તારે મણિમુક્તાચયાચિતે ॥

તસ્મિન્ગિરિવરે પુત્ર પુષ્પિતદ્રુમકાનને ।
તસ્થૌ સ વિબુધશ્રેષ્ઠો બ્રહ્મા લોકાર્થસિદ્ધયે ॥

તતો વર્ષસહસ્રાન્તે વિતાનમકરોત્પ્રભુઃ ।
વિધિના કલ્પદૃષ્ટેન યથોક્તેનોપપાદિતમ્ ॥

ઋષિભિર્યજ્ઞપટુભિર્યથાવત્કર્મકર્તૃભિઃ ।
મરુદ્ભિઃ પરિસન્કીર્ણં દીપ્યમાનૈશ્ચ પાવકૈઃ ॥

કાઞ્ચનૈર્યજ્ઞભાણ્ડૈશ્ચ ભ્રાજિષ્ણુભિરલન્કૃતમ્ ।
વૃતં દેવગણૈશ્ચૈવ પ્રબભૌ યજ્ઞમણ્ડલમ્ ॥

તથા બ્રહ્મર્ષિભિશ્ચૈવ સદસ્યૈરુપશોભિતમ્ ।
અત્ર ઘોરતમં વૃત્તમૃષીણાં મે પરિશ્રુતમ્ ॥

ચન્દ્રમા વિમલં વ્યોમ યથાઽભ્યુદિતતારકમ્ ।
વિદાર્યાગ્નિં તથા ભૂતમુત્થિતં શ્રૂયતે તદા ॥

લોનીત્પલસવર્ણાભં તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રં કૃશોદરમ્ ।
પ્રાંશુમુદ્ધર્ષણં ચાપિ તથૈવ હ્યમિતૌજસમ્ ॥

અસ્મિન્નુત્પદ્યમાને ચ પ્રચચાસ વસુન્ધરા ।
મહોર્મિકલિલાવર્તશ્રુક્ષુભે સ મહોદધિઃ ॥

પેતુશ્ચોત્કા મહોત્પાતાઃ શાખાશ્ચ મુમુચુર્દ્રુમાઃ । અપ્રસન્ના દિશઃ સર્વાઃ પવનશ્ચાશિવો વવૌ ।
મુહુર્મુહુશ્ચ ભૂતાનિ પ્રાવ્યથન્ત ભયાત્તથા ॥

તતઃ સ તુમુલં દૃષ્ટ્વા તદ્ભૂતં સમુપસ્થિતમ્ ।
મહર્ષિસુરગન્ધર્વાનુવાચેદં પિતામહઃ ॥

મયૈવં ચિન્તિતં ભૂતમસિર્નામૈષ વીર્યવાન્ ।
રક્ષણાર્થાય લોકસ્ય વધાય ચ સુરદ્વિષામ્ ॥

તતસ્તદ્રુપમુત્સૃજ્ય બભૌ નિસ્ત્રિંશ એવ સઃ ।
વિમલસ્તીક્ષ્ણધારશ્ચ કાલાન્તક ઇવોદ્યતઃ ॥

તતસ્તં નીલકણ્ઠાય રુદ્રાયર્ષભકેતવે ।
બ્રહ્મા દદાવસિં તીક્ષ્ણમધર્મપ્રતિવારણમ્ ॥

તતઃ સ ભગવાન્રુદ્રો બ્રહ્મર્ષિગણપૂજિતઃ ।
પ્રગૃહ્માસિમમેયાત્મા રૂપમન્યચ્ચકાર હ ॥

ચતુર્બાહુઃ સ્પૃશન્મૂર્ધ્ના ભૂમિષ્ઠોઽપિ દિશો દશ ।
ઊર્ધ્વદૃષ્ટિર્મહાબાહુર્મુખાજ્જ્વાલાઃ સમુત્સૃજન્ ॥

વિકુર્વન્બહુધા વર્ણાન્નીલપાણ્ડુરલોહિતાન્ ।
બિભ્રત્કૃષ્ણાજિનં વાસો હેમપ્રવરતારકમ્ ॥

નેત્રં ચૈકં લલાટસ્થં ભાસ્કરપ્રતિમં મહત્ ।
શુશુભાતે સુવિમલે દ્વે નેત્રે કૃષ્ણપિઙ્ગલે ॥

તતો દેવો મહાદેવઃ શૂલપાણિર્ભગાક્ષિહા ।
સમ્પ્રગૃહ્ય તુ નિસ્ત્રિંશં કાલાગ્નિસમવર્ચસમ્ ॥

ત્રિકૂટં ચર્મ ચોદ્યમ્ય સવિદ્યુતમિવામ્બુદમ્ । ચચાર વિવિધાન્માર્ગાન્દાનવાન્તચિકીર્ષયા ।
વિધુન્વન્નસિમાકાશે તથા યુદ્ધચિકીર્ષયા ॥

તસ્ય નાદં વિનદતો મહાહાસં ચ મુઞ્ચતઃ ।
બભૌ પ્રતિભયં રૂપં તદા રુદ્રસ્ય ભારત ॥

તદ્રૂપધારિણં રુદ્રં રૌદ્રકર્મચિકીર્ષયા ।
નિશામ્ય દાનવાઃ સર્વે હૃષ્ટાઃ સમભિદુદ્રુવુઃ ॥

અશ્મભિશ્ચામ્યવર્ષન્ત પ્રદીપ્તૈશ્ચ તથોલ્મુકૈઃ ।
ઘોરૈઃ પ્રહરણૈશ્ચાન્યૈઃ ક્ષુરધારૈરયસ્મયૈઃ ॥

તતસ્તુ દાનવાનીકં સમ્પ્રણેતૃકમપ્યુત ।
ખઙ્ગં દૃષ્ટ્વા બલાધૂતં પ્રમુમોહ ચચાલ ચ ॥

ચિત્રં શીઘ્રપદત્વાચ્ચ ચરન્તમસિપાણિનમ્ ।
તમેકમસુરાઃ સર્વે સહસ્રમિતિ મેનિરે ॥

છિન્દન્ભિન્દન્રુજન્કૃન્તન્દારયન્પ્રથમન્નપિ ।
અચરદ્વૈરિસઙ્ઘેષુ દાવાગ્નિરિવ કક્ષગઃ ॥

અસિવેગપ્રભગ્નાસ્તે છિન્નબાહૂરુવક્ષસઃ ।
ઉત્તમાઙ્ગપ્રકૃત્તાશ્ચ પેતુરુર્વ્યાં મહાબલાઃ ॥

અપરે દાનવા ભગ્નાઃ ખઙ્ગધારાવપીડિતાઃ ।
અન્યોન્યમભિનર્દન્તો દિશઃ સમ્પ્રતિપેદિરે ॥

ભૂમિં કેચિત્પ્રવિવિશુઃ પર્વતાનપરે તથા ।
અપરે જગ્મુરાકાસમપરેઽમ્ભઃ સમાવિશન્ ॥

તસ્મિન્મહતિ સંવૃત્તે સમરે ભૃશદારુણે ।
બભૂવ ભૂઃ પ્રતિભયા માંસશોણિતકર્દમા ॥

દાનવાનાં શરીરૈશ્ચ પતિતૈઃ શોણિતોક્ષિતૈઃ ।
સમાકીર્ણા મહાબાહો શૈલૈરિવ સકિંશુકૈઃ ॥

રુધિરેણ પરિક્લિન્ના પ્રબભૌ વસુધા તદા । રક્તાર્દ્રવસના શ્યામા નારીવ મદવિહ્વલા ॥

સ રુદ્રો દાનવાન્હત્વા કૃત્વા ધર્મોત્તરં જગત્ ।
રૌદ્રં રુપમથાક્ષિપ્ય ચક્રે રૂપં શિવં શિવઃ ॥

તતો મહર્ષયઃ સર્વે સર્વે દેવગણાસ્તથા ।
જયેનાદ્ભુતકલ્પેન દેવદેવમથાસ્તુવન્ ॥

તતઃ સ ભગવાન્રુદ્રો દાનવક્ષતજોક્ષિતમ્ ।
અસિં ધર્મસ્ય ગોપ્તારં દદૌ સત્કૃત્ય વિષ્ણવે ॥

વિષ્ણુર્મરીચયે પ્રાદાન્મરીચિર્ભાર્ગવાય તમ્ ।
મહર્ષિભ્યો દદૌ ખઙ્ગમૃષયો વાસવાય ચ ॥

મહેન્દ્રો લોકપાલેભ્યો લોકપાલા તુ પુત્રક ।
મનવે સૂર્યપુત્રાય દદુઃ ખઙ્ગં સુવિસ્તરમ્ ॥

ઊચુશ્ચૈનં તથા વાક્યં માનુષાણાં ત્વમીશ્વરઃ ।
અસિના ધર્મગર્ભેણ પાલયસ્વ પ્રજા ઇતિ ॥

ધર્મસેતુમતિક્રાન્તાઃ સ્થૂલસૂક્ષ્માર્થકારણાત્ ।
વિભજ્ય દણ્ડં રક્ષ્યાઃ સ્યુર્ધર્મતો ન યદૃચ્છયા ॥

દુર્વાચા નિગ્રહો દણ્ડો હિરણ્યબહુલસ્તથા ।
વ્યઙ્ગતા ચ શરીરસ્ય વધો નાલ્પસ્ય કરણાત્ ॥

અસેરેતાનિ રૂપાણિ દુર્વારાદીનિ નિ દશેત્ ।
અસેરેવં પ્રમાણાનિ પરમાણ્યભ્યતિક્રમાત્ ॥

અભિષિચ્યાથ પુત્રં સ્વં પ્રજાનામધિપં તતઃ ।
મનુઃ પ્રજાનાં રક્ષાર્થં ક્ષુપાય પ્રદદાવસિમ્ ॥

ક્ષુપાજ્જગ્રાહ ચેક્ષ્વાકુરિક્ષ્વાકોશ્ચ પુરૂરવાઃ ।
આયુશ્ચ તસ્માલ્લોભે તં નહુષશ્ચ તતો ભુવિ ॥

યયાતિર્નહુષાચ્ચાપિ પૂરુસ્તસ્માચ્ચ લબ્ધવાન્ ।
આધૂર્તશ્ચ ગયસ્તસ્માત્તતો ભૂમિશયો નૃપઃ ॥

ભરતશ્ચાપિ દૌષ્યન્તિર્લેભે ભૂમિશયાદસિમ્ ।
તસ્માલ્લોભે ચ ધર્મજ્ઞો રાજન્નૈલબિલસ્તથા ॥

તતસ્ત્વૈલબિલાલ્લેભે ધુન્ધુમારો નરેશ્વરઃ ।
ધુન્ધુમારાચ્ચ કામ્ભોજો મુચુકુન્દસ્તતોઽભજત્ ॥

મુચુકુન્દાન્મરુત્તશ્ચ મરુત્તાદપિ રૈવતઃ ।
રૈવતાદ્યુવનાશ્વશ્ચ યુવનાશ્વાત્તતો રઘુઃ ॥

ઇક્ષ્વાકુવંશજસ્તસ્માદ્ધરિણાશ્વઃ પ્રતાપવાન્ ।
હરિણાશ્વાદસિં લેભે શુનકઃ શુનકાદપિ ॥

ઉશીનરો વૈ ધર્માત્મા તસ્માદ્ભોજાઃ સયાદવાઃ ।
યદુભ્યશ્ચ શિબિર્લેભે શિબેશ્ચાપિ પ્રતર્દનઃ ॥

પ્રતર્દનાદષ્ટકશ્ચ રુશદશ્વોઽષ્ટકાદપિ । રુશદશ્વાદ્ભરદ્વાજો દ્રોણસ્તસ્માત્કૃપસ્તતઃ ।
તતસ્ત્વં ભ્રાતૃભિઃ સાર્ધં પરમાસિમવાપ્તવાન્ ॥

કૃત્તિકાસ્તસ્ય નક્ષત્રમસેરગ્નિશ્ચ દૈવતમ્ ।
રોહિણ્યો ગોત્રમસ્યાથ રુદ્રાશ્ચ ગુરુસત્તમાઃ ॥

અસેરષ્ટૌ હિ નામાનિ રહસ્યાનિ નિબોધ મે ।
પાણ્ડવેય સદા યાનિ કીર્તયઁલ્લભતે જયમ્ ॥

અસિર્વિશસનઃ ખઙ્ગસ્તીક્ષ્ણચર્મા દુરાસદઃ ।
શ્રીગર્ભો વિજયશ્ચૈવ ધર્મપાલસ્તથૈવ ચ ॥

અગ્ર્યઃ પ્રહરણાનાં ચ ખઙ્ગો ભુવિ પરિશ્રુતઃ । મહેશ્વરપ્રણીતશ્ચ પુરાણે નિશ્ચયં ગતઃ ।
એતાનિ ચૈવ નામાનિ પુરાણે નિશ્ચિતાનિ વૈ ॥

પૃથુસ્તૂત્પાદયામાસ ધનુરાદ્યમરિન્દમઃ । તેનેયં પૃથિવી દુગ્ધા સસ્યાનિ સુબહૂન્યપિ ।
ધર્મેણ ચ યથાપૂર્વં વૈન્યેન પરિરક્ષિતા ॥

તદેતદાર્ષં માદ્રેય પ્રમાણં કર્તુમર્હસિ ।
અસેશ્ચ પૂજા કર્તવ્યા સદા યુદ્ધવિશારદૈઃ ॥

ઇત્યેષ પ્રથમઃ કલ્પો મયા તે કથિતઃ પુનઃ ।
એવમેવાસિસર્ગોઽયં યથાવદ્ભરતર્ષભ ॥

સર્વથા તમિહ શ્રુત્વા સ્વઙ્ગસ્યાગમમુત્તમમ્ ।
લભતે પુરુષઃ કીર્તિ પ્રેત્ય ચાનન્ત્યમશ્નુતે ॥