Mahabharata · Chapter 12.14

avyāharati kaunteye dharmarāje yudhiṣṭhire /
bhrātṛṇāṃ bruvatāṃ tāṃstānvividhānvedaniścayān //

mahābhijanasampannā śrīmatyāyatalocanā /
abhyabhāṣata rājānaṃ draupadī yoṣitāṃ varā //

āsīnamṛṣabhaṃ rājñāṃ bhrātṛbhiḥ parivāritam /
siṃhaśārdūlasadṛśairvāraṇairiva yūthapam //

abhimānavatī nityaṃ viśeṣeṇa yudhiṣṭhire /
lālitā satataṃ rājñā dharmādharmanidarśinī //

āmantrayitvā suśroṇī sāmnā paramavalgunā /
bhartāramabhisamprekṣya tato vacanamabravīt //
draupadyuvāca /

ime te bhrātaraḥ pārtha śuṣyante stokakā iva /
vāvāśyamānāstiṣṭhanti na cainānabhinandase //

nandayaitānmahārāja mattāniva mahādvipān /
upapannena vākyena satataṃ duḥkhabhāginaḥ //

kathaṃ dvaitavane rājanpūrvamuktvā tathā vacaḥ /
bhrātṝnetānsma sahitāñśītavātātapārditān //

vayaṃ duryodhanaṃ hatvā mṛdhe bhokṣyāma medinīm /
sampūrṇāṃ sarvakāmānāmāhave vijayaiṣiṇaḥ //

nṛvīrāṃśca rathānhatvā nihatya ca mahāgajān /
saṃstīrya ca rathairbhūmiṃ sasādibhirarindamāḥ //

yajebha vividhairyajñaiḥ samṛddhairāptadakṣiṇaiḥ /
vanavāsakṛtaṃ duḥkhaṃ bhaviṣyati sukhāya naḥ //

ityetānevamuktvā tvaṃ svayaṃ dharmabhṛtāṃ vara /
kathamadya punarvīra vinihaṃsi manāṃsi naḥ //

na klībo vasudhāṃ bhuṅkte na klībo dhanamaśnute /
na klībasya gṛhe putrā matsyāḥ paṅka ivāsate //

nādaṇḍaḥ kṣatriyo bhāti nādaṇḍo bhūmimaśnute /
nādaṇḍasya prajā rājñaḥ sukhaṃ vindanti bhārata //

sadevāsuragangharvairapsarobhirvibhūṣitam /
rakṣobhirguhyakairnāgairmanuṣyaiśca vibhūṣitam //

trivargeṇa ca sampūrṇaṃ trivargasyāgamena ca /
daṇḍenābhyāhṛtaṃ sarvaṃ jagadbhogāya kalpate //

svāyambhuvaṃ mahīpāla āgamaṃ śṛṇu śāśvatam /
viprāṇāṃ viditaścāyaṃ tava caiva viśāmpate //

arājake hi loke'sminsarvato vidrute bhayāt / rakṣārthamasya lokasya rājānamasṛjatprabhuḥ /
mahākāyaṃ mahāvīryaṃ pālane jagataḥ kṣamam //

anilāgniyamārkāṇāmindrasya varuṇasya ca /
candravitteśayoścaiva mātrā nirhṛtya śāśvatīḥ //

yasmādeṣāṃ surendrāṇāṃ sambhavatyaṃśato nṛpaḥ /
tasmādabhibhavatyeṣa sarvabhūtāni tejasā //

tapatyādityavaccaiva cakṣūṃṣi ca manāṃsi ca /
ca cainaṃ bhuvi śaknoti kaścidapyabhivīkṣitum //

so'gnirbhavati vāyuśca so'rkaḥ somaśca dharmarāṭ /
sa kuberaḥ sa varuṇaḥ sa mahendraḥ pratāpavān //

pitāmahasya devasya viṣṇoḥ śarvasya caiva hi /
ṛṣīṇāṃ caiva sarveṣāṃ tasmiṃstejaḥ pratiṣṭhitam //

bālo'pi nāvamantavyo manuṣya iti bhūmipaḥ /
mahatī devatā hyeṣā nararūpeṇa tiṣṭhati //

ekameva dahatyagnirnaraṃ durupasarpiṇam /
kulaṃ dahati rājāgniḥ sapaśudravyasañcayam //

dhṛtarāṣṭrakulaṃ dagdhaṃ krodhodbhūtena vahninā /
pratyakṣametallokasya saṃśayo hi na vidyate //

kulajo vṛttasampanno dhārmikaśca mahīpatiḥ /
prajānāṃ pālane yuktaḥ pūjyate daivatairapi //

kāryaṃ yo'vekṣya śaktiṃ ca deśakālau ca tatvataḥ /
kurute dharmasiddhyarthaṃ vaiśvarūpyaṃ punaḥ punaḥ //

tasya prasāde pajhā śrīrvijayaśca parākrame /
mṛtyuśca vasati krodhe sarvatejomayo hi saḥ //

taṃ yastu dveṣṭi sammohātsa vinaśyati mānavaḥ /
tasya hyāśuvināśāya rājā'pi kurute manaḥ //

tasmāddharmaṃ yadiṣṭeṣu sa vyavasyati pārthivaḥ /
aniṣṭaṃ cāpyaniṣṭeṣu taddharmaṃ na vicālayet //

tasyārthe sarvabhūtānāṃ goptāraṃ dharmamātmajam //
brahmatejomayaṃ daṇḍamasṛjatpūrvamīśvaraḥ //

tasya sarvāṇi bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca /
bhayādbhogāya kalpante dharmānna vicalanti ca //

deśakālau ca śaktiṃ ca kāryaṃ cāvekṣya tatvataḥ /
yathārhataḥ sampraṇayennareṣvanyāyavartiṣu //

sa rājā puruṣo daṇḍaḥ sa netā śāsitā ca saḥ /
varṇānāmāśramāṇāṃ ca dharmaprabhurathāvyayaḥ //

daṇḍaḥ śāsti prajāḥ sarvā daṇḍa evābhirakṣati /
daṇḍaḥ supteṣu jāgarti daṇḍaṃ dharmaṃ vidurbudhāḥ //

susamīkṣya dhṛto daṇḍaḥ sarvā rañjayati prajāḥ /
asamīkṣya praṇītastu vināśayati sarvaśaḥ //

yadi na praṇayedrājā daṇḍaṃ daṇḍyeṣvatandritaḥ /
jale matsyānivābhakṣyandurbalānbalavattarāḥ //

kāko'dyācca puroḍāśaṃ śvā caivāvaliheddhaviḥ /
svāmitvaṃ na kvacicca syātprapadyetādharottaram //

sarvo daṇḍajito loko durlabhastu śucirnaraḥ /
daṇḍasya hi bhayātsarvaṃ jagadbhogāya kalpate //

devadānavagandharvā rakṣāṃsi patagoragāḥ /
te'pi bhogāya kalpante daṇḍenaivābhipīḍitāḥ //

dūṣyeyuḥ sarvavarṇāśca bhidyeransarvasetavaḥ /
sarvalokaprakopaśca bhaveddaṇḍasya vibhramāt //

yatra śyāmo lohitākṣo daṇḍaścarati pāpahā /
prajāstatra na muhyanti netā cetsādhu paśyati //

āhustasya praṇetāraṃ rājānaṃ satyavādinam /
samīkṣyakāriṇaṃ prājñaṃ dharmakāmārthakovidam //

taṃ rājā praṇayansamyaksvargāyābhipravartate /
kāmātmaviṣayī kṣudro daṇḍenaiva nihanyate //

daṇḍo hi sumahātejā durdharaścākṛtātmabhiḥ /
dharmādvicalitaṃ hanti nṛpameva sabāndhavam //

tato durgaṃ ca rāṣṭraṃ ca lokaṃ ca sacarācaram /
antarikṣagatāṃścaiva munīndevāṃśca hiṃsati //

so'sahāyena mūḍhena lubdhenākṛtabuddhinā /
aśakyo nyāyato netuṃ viṣayāṃścaiva sevatā //

śucinā satyasandhena nītiśāstrānusāriṇā /
daṇḍaḥ praṇetuṃ śakyo hi susahāyena dhīmatā //

svarāṣṭre nyāyavartī syādbhṛśadaṇḍaśca śatruṣu /
suhṛtsvajihmaḥ snigdheṣu brāhmaṇeṣu kṣamānvitaḥ //

evaṃvṛttasya rājñastu śiloñchenāpi jīvataḥ /
vistīryeta yaśo loke tailabindurivāmbhasi //

atastu viparītasya nṛpaterakṛtātmanaḥ /
sankṣipyena yaśo loke ghṛtabindurivāmbhasi //

devadevena rudreṇa brahmaṇā ca mahīpate /
viṣṇunā caiva devena śakreṇa ca mahātmanā //

lokapālaiśca bhūtaiśca pāṇḍavaiśca mahātmabhiḥ / dharmādvicalitā rājandhārtarāṣṭrā nipātitāḥ /
adhārmikā durācārāḥ sasainyā vinipātitāḥ //

tānnihatya na doṣaste svalpo'pi jagatīpate / chalena māyayā vā'tha kṣatradharmeṇa vā nṛpa //

mitratā sarvabhūteṣu dānamadhyayanaṃ tapaḥ /
brāhmaṇasyaiva dharmaḥ syānna rājño rājasattama //

asatāṃ pratiṣedhaśca satāṃ ca paripālanam /
eṣa rājñāṃ paro dharmaḥ samare cāpalāyanam //

yasminkṣamā ca krodhaśca dānādāne bhayābhaye /
nigrahānugrahau cobhau sa vai dharmaviducyate //

na śrutena na dānena na sāntvena na cejyayā /
tvayeyaṃ pṛthivī labdhā na sankocena cāpyuta //

yattadbalamamitrāṇāṃ tathā vīrasamudyatam /
hastyaśvarathasampannaṃ tribhiraṅgairanuttamam //

rakṣitaṃ droṇakarṇābhyāmaśvatthāmnā kṛpeṇa ca /
tattvayā nihataṃ vīra tasmādbhuṅkṣva vasundharām //

jambūdvīpo mahārāja nānājanapadairyutaḥ /
tvayā puruṣaśārdūla daṇḍena mṛditaḥ prabho //

jambūdvīpena sadṛśaḥ krauñcadvīpo narādhipa /
apareṇa mahāmerordaṇḍena mṛditastvayā //

krauñcadvīpena sadṛśaḥ śākadvīpo narādhipa /
pūrveṇa tu mahāmerordaṇḍena mṛditastvayā //

uttareṇa mahāmeroḥ śākadvīpena sammitaḥ /
bhadrāśvaḥ puruṣavyāghra daṇḍena mṛditastvayā //

dvīpāśca sāntaradvīpā nānājanapadāśrayāḥ /
vigāhya sāgaraṃ vīra daṇḍena mṛditāstvayā //

etānyapratimeyāni kṛtvā karmāṇi bhārata /
na prīyase mahārāja pūjyamāno dvijātibhiḥ //

sa tvaṃ bhrātṝnimāndṛṣṭvā pratinandasva bhārata /
ṛṣabhāniva sammattāngajendrāngarjitāniva //

amarapratimāḥ sarve śatrusāhāḥ parantapāḥ /
ekaiko'pi sukhāyaiṣāṃ mama syāditi me matiḥ //

kiṃ punaḥ puruṣavyāghrāḥ patayo me nararṣabhāḥ /
samastānīndriyāṇīva śarīrasya viceṣṭane //

anṛtaṃ nābravīcchvaśrūḥ sarvajñā sarvadarśinī /
yudhiṣṭhirastvāṃ pāñcāli sukhe dhāsyatyanuttame //

itvā rājasahasrāṇi bahūnyāśuparākramaḥ /
tadvyarthaṃ samprapaśyāmi mohāttava janādhipa //

yeṣāmunmattako jyeṣṭhaḥ sarve te'pyanusāriṇaḥ /
tavonmādānmahārājasonmādāḥ sarvapāṇḍavāḥ //

yadi hi syuranunmattā bhrātaraste narādhipa /
baddhvā tvāṃ nāstikaiḥ sārdhaṃ praśāseyurvasundharām //

kurute mūḍha evaṃ hi yaḥ śreyo nādhigacchati /
dhūpairañjanayogaiśca nasyakarmabhireva ca //

unmattirapanetavyā tava rājanyadṛcchayā / bheṣajaiḥ sa cikitsyaḥ syādya unmārgeṇa gacchati //

sāhaṃ sarvādhamā loke strīṇāṃ bharatasattama /
tathā vinikṛtā putrairyā'hamicchāmi jīvitum //

dhṛtarāṣṭrasutā rājannityamutpathagāminaḥ /
tādṛśānāṃ vadhe doṣaṃ nāhaṃ paśyāmi karhicit //

imāṃścośanasā gītāñślokāñśrṛṇu narādhipa //

ātmahantā'rthahantā ca bandhuhantā viṣapradaḥ /
akāraṇena hantā ca yaśca bhāryāṃ parāmṛśet //

nirdoṣaṃ vadhameteṣāṃ ṣaṇṇāmapyātatāyinām /
brahmā provāca bhagavānbhārgavāya mahātmane //

brahmakṣatraviśāṃ rājansatpathe vartināmapi /
prasahyāgāramāgamya hantāraṃ garadaṃ tathā //

abhakṣyāpeyadātāramagnidaṃ ca niśātayet /
mārga eṣa mahīpānāṃ gobrāhmaṇavadheṣu ca //

keśagrahe ca nārīṇāmapi yudhyetpitāmaham /
brahmāṇaṃ devadeveśaṃ kiṃ punaḥ pāpakāriṇam //

gobrāhmaṇārthe vyasane ca rājñāṃ rāṣṭropamarde svaśarīrahetoḥ /
strīṇāṃ ca vikruṣṭarutāni śrutvā vipro'pi yudhyeta mahāprabhāvaḥ //

dharmādvicalitaṃ vipraṃ nihanyādātatāyinam /
tasyānyatra vadhaṃ vidvānmanasā'pi na cintayet //

gobrāhmaṇavadhe vṛttaṃ mantratrāṇārthameva ca /
nihanyātkṣatriyo vipraṃ svakuṭumbasya cāptaye //

taskareṇa nṛśaṃsena dharmātpracalitena ca /
kṣatrabandhuḥ paraṃ śaktyā yudhyedvipreṇa saṃyuge //

ātatāyinamāyāntamapi vedāntapāragam /
jighāṃsantaṃ jighāṃsīyānna tena bhrūṇahā bhavet //

brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdro vā'pyantyajopi vā /
na hanyādbrāhmaṇaṃ śāntaṃ tṛṇenāpi kadācana //

brāhmaṇāyāvaguryādyaḥ spṛṣṭvā gurutaraṃ mahat /
varṣāṇāṃ triśataṃ pāpaḥ pratiṣṭhāṃ nādhigacchati //

sahasrāṇi ca varṣāṇi nihatya narake patet /
tasmānnaivāvaguryāddhi naiva śastraṃ nipātayet //

śoṇitaṃ yāvataḥ pāṃsūngṛhṇātīti hi dhāraṇā /
tāvatīḥ sa samāḥ pāpo narake parivartate //

tvagasthibhedaṃ viprasya yaḥ kuryātkārayeta vā /
brahmahā sa tu vijñeyaḥ prāyaścittī narādhamaḥ //

śrotriyaṃ brāhmaṇaṃ hatvā tathā'treyīṃ ca brāhmaṇīm /
caturviśativarṣāṇi caredbrahmahaṇo vratam //

dviguṇāṃ brahmahatyeyaṃ sarvaiḥ proktā maharṣibhiḥ /
prāyaścittamakurvāṇaṃ kṛtāṅkaṃ vipravāsayet //

brāhmaṇaṃ kṣatriyaṃ vaiśyaṃ śūdraṃ vā ghātayennṛpaḥ /
brahmaghnaṃ taskaraṃ caiva mābhūdevaṃ cariṣyati //

chittvā hastau ca pādau ca nāsikoṣṭhau ca bhūpatiḥ /
brahmaghnaṃ cottamaṃ pāpaṃ netroddhāreṇa yojayet //

śūdrasyaiva smṛto daṇḍastadvadrājanyavaiśyayoḥ /
prāyaścittamakurvāṇaṃ brāhmaṇaṃ tu pravāsayet //

kṣatriyaṃ vaiśyaśūdrau ca śastreṇaiva ca ghātayet /
brahmaghnānbrāhmaṇātrājā kṛtāṅkānvipravāsayet //

vikalendriyāṃstrivarṇāṃśca caṇḍālaiḥ saha vāsayet /
taiśca yaḥ sampibetkaścitsa pibanbrahmahā bhavet //

pretānāṃ na ca deyāni piṇḍadānāni kenacit //

kṛṣṇavarṇā virūpā ca nirṇītā lambamūrdhajā /
dunotyadṛṣṭvā kartāraṃ brahmahatyeti tāṃ viduḥ //

brahmaghnena pibantaśca viprā deśāḥ purāṇi ca /
acirādeva pīḍyante durbhikṣavyādhitaskaraiḥ //

brāhmaṇaṃ pāpakarmāṇaṃ viprāṇāmātatāyinam /
kṣatriyaṃ vaiśyaśūdrau ca netroddhāreṇa yojayet //

durbalānāṃ balaṃ rājā balino ye ca sādhavaḥ /
balināṃ durbalānāṃ ca pāpānāṃ mṛttyuriṣyate //

sadoṣamapi yo hanyādaśrāvya jagatīpate /
durbalaṃ balavantaṃ vā sa parājayamarhati //

rājājñāṃ prāḍvivākaṃ ca necchedyaccāpi niṣpatet /
sākṣiṇaṃ sādhuvākyaṃ ca jitaṃ tamapi nirdiśet //

bandhanānniṣpatedyacca pratibhūrna dadāti ca /
kulajaśca dhanāḍhyaśca sa parājayamarhati //

rājājñayā samāhūto yo na gacchetsabhāṃ naraḥ /
balavantamupāśritya sāyudhaḥ sa parājitaḥ //

taṃ daṇḍena vinirjitya mahāsāhasikaṃ naram /
viyuktadehasarvasvaṃ paralokaṃ visarjayet //

mṛtasyāpi na deyāni piṇḍadānāni kenacit /
dattvā daṇḍaṃ prayaccheta madhyamaṃ pūrvasāhayam //

kulastrīvyabhicāraṃ ca rāṣṭrasya ca vimardanam /
brahmahatyāṃ ca cauryaṃ ca rājadrohaṃ ca pañcamam //

yuddhādanyatra hiṃsāyāṃ surāpasya ca kīrtane /
mahāntaṃ gurutalpe ca mitradrohe ca pātakam //

na kathañcidupekṣeta mahāsāhasikaṃ naram /
sarvasvamapahṛtyāśu tataḥ prāṇairviyojayet //

triṣu varṇeṣu yo daṇḍaḥ praṇīto brahmaṇā purā /
mahāsāhasikaṃ vipraṃ kṛtāṅkaṃ vipravāsayet //

sāhasro vā bhaveddaṇḍaḥ kāñcano dehaniṣkriyā /
caturṇāmapi varṇānāmevamāhośanā kaviḥ //

nārīṇāṃ bālavṛddhānāṃ gopateśca mahāmatiḥ / pāpānāṃ durvinītānāṃ prāṇāntaṃ ca bṛhaspatiḥ /
daṇḍamāha mahābhāga sarveṣāmātatāyinām //

sarveṣāṃ pāpabuddhīnāṃ pāpakarmaiva kvurvatām / dhṛtarāṣṭrasya putrāṇāṃ daṇḍo nirdoṣa iṣyate /
saubalasya ca durbuddheḥ karṇasya ca durātmanaḥ //

paśyatāṃ caiva śūrāṇāṃ yā'haṃ dyūte sabhāṃ tadā / rajasvalā samānītā bhavatāṃ paśyatāṃ nṛpa /
vāsasaikena saṃvītā tava doṣeṇa bhūpate //

mābhūddharmavilopaste dhṛtarāṣṭrakulakṣayāt /
krodhāgninā tu dagdhaṃ ca sapaśudravyasañcayam //

sā'hamevaṃvidhaṃ duḥkhaṃ samprāptā tava hetunā /
ādityasya prasādena na ca prāṇairviyojitā //

rakṣitā devadevena jagataḥ kālahetunā /
divākareṇa devena vivastrā na kṛtā tadā //

eteṣāṃ yatamānānāṃ na me'dya vacanaṃ mṛṣā /
tvaṃ tu sarvāṃ mahīṃ tyaktvā kuruṣe svayamāpadam //

yathā'stāṃ sammatau rājñāṃ pṛthivyāṃ rājasattam /
māndhātā cāmbarīṣaśca tathā rājanvirājase //

praśādhi pṛthivīṃ devīṃ prajā dharmeṇa pālayan /
saparvatavanadvīpāṃ mā rājanvimanā bhava //

yajasva vividhairyajñairyudhyasvārīnprayaccha ca /
dhanāni bhogānvāsāṃsi dvijātibhyo nṛpottama //