મહાભારત · અધ્યાય 12.14

અવ્યાહરતિ કૌન્તેયે ધર્મરાજે યુધિષ્ઠિરે ।
ભ્રાતૃણાં બ્રુવતાં તાંસ્તાન્વિવિધાન્વેદનિશ્ચયાન્ ॥

મહાભિજનસમ્પન્ના શ્રીમત્યાયતલોચના ।
અભ્યભાષત રાજાનં દ્રૌપદી યોષિતાં વરા ॥

આસીનમૃષભં રાજ્ઞાં ભ્રાતૃભિઃ પરિવારિતમ્ ।
સિંહશાર્દૂલસદૃશૈર્વારણૈરિવ યૂથપમ્ ॥

અભિમાનવતી નિત્યં વિશેષેણ યુધિષ્ઠિરે ।
લાલિતા સતતં રાજ્ઞા ધર્માધર્મનિદર્શિની ॥

આમન્ત્રયિત્વા સુશ્રોણી સામ્ના પરમવલ્ગુના ।
ભર્તારમભિસમ્પ્રેક્ષ્ય તતો વચનમબ્રવીત્ ॥
દ્રૌપદ્યુવાચ ।

ઇમે તે ભ્રાતરઃ પાર્થ શુષ્યન્તે સ્તોકકા ઇવ ।
વાવાશ્યમાનાસ્તિષ્ઠન્તિ ન ચૈનાનભિનન્દસે ॥

નન્દયૈતાન્મહારાજ મત્તાનિવ મહાદ્વિપાન્ ।
ઉપપન્નેન વાક્યેન સતતં દુઃખભાગિનઃ ॥

કથં દ્વૈતવને રાજન્પૂર્વમુક્ત્વા તથા વચઃ ।
ભ્રાતૄનેતાન્સ્મ સહિતાઞ્શીતવાતાતપાર્દિતાન્ ॥

વયં દુર્યોધનં હત્વા મૃધે ભોક્ષ્યામ મેદિનીમ્ ।
સમ્પૂર્ણાં સર્વકામાનામાહવે વિજયૈષિણઃ ॥

નૃવીરાંશ્ચ રથાન્હત્વા નિહત્ય ચ મહાગજાન્ ।
સંસ્તીર્ય ચ રથૈર્ભૂમિં સસાદિભિરરિન્દમાઃ ॥

યજેભ વિવિધૈર્યજ્ઞૈઃ સમૃદ્ધૈરાપ્તદક્ષિણૈઃ ।
વનવાસકૃતં દુઃખં ભવિષ્યતિ સુખાય નઃ ॥

ઇત્યેતાનેવમુક્ત્વા ત્વં સ્વયં ધર્મભૃતાં વર ।
કથમદ્ય પુનર્વીર વિનિહંસિ મનાંસિ નઃ ॥

ન ક્લીબો વસુધાં ભુઙ્ક્તે ન ક્લીબો ધનમશ્નુતે ।
ન ક્લીબસ્ય ગૃહે પુત્રા મત્સ્યાઃ પઙ્ક ઇવાસતે ॥

નાદણ્ડઃ ક્ષત્રિયો ભાતિ નાદણ્ડો ભૂમિમશ્નુતે ।
નાદણ્ડસ્ય પ્રજા રાજ્ઞઃ સુખં વિન્દન્તિ ભારત ॥

સદેવાસુરગન્ઘર્વૈરપ્સરોભિર્વિભૂષિતમ્ ।
રક્ષોભિર્ગુહ્યકૈર્નાગૈર્મનુષ્યૈશ્ચ વિભૂષિતમ્ ॥

ત્રિવર્ગેણ ચ સમ્પૂર્ણં ત્રિવર્ગસ્યાગમેન ચ ।
દણ્ડેનાભ્યાહૃતં સર્વં જગદ્ભોગાય કલ્પતે ॥

સ્વાયમ્ભુવં મહીપાલ આગમં શૃણુ શાશ્વતમ્ ।
વિપ્રાણાં વિદિતશ્ચાયં તવ ચૈવ વિશામ્પતે ॥

અરાજકે હિ લોકેઽસ્મિન્સર્વતો વિદ્રુતે ભયાત્ । રક્ષાર્થમસ્ય લોકસ્ય રાજાનમસૃજત્પ્રભુઃ ।
મહાકાયં મહાવીર્યં પાલને જગતઃ ક્ષમમ્ ॥

અનિલાગ્નિયમાર્કાણામિન્દ્રસ્ય વરુણસ્ય ચ ।
ચન્દ્રવિત્તેશયોશ્ચૈવ માત્રા નિર્હૃત્ય શાશ્વતીઃ ॥

યસ્માદેષાં સુરેન્દ્રાણાં સમ્ભવત્યંશતો નૃપઃ ।
તસ્માદભિભવત્યેષ સર્વભૂતાનિ તેજસા ॥

તપત્યાદિત્યવચ્ચૈવ ચક્ષૂંષિ ચ મનાંસિ ચ ।
ચ ચૈનં ભુવિ શક્નોતિ કશ્ચિદપ્યભિવીક્ષિતુમ્ ॥

સોઽગ્નિર્ભવતિ વાયુશ્ચ સોઽર્કઃ સોમશ્ચ ધર્મરાટ્ ।
સ કુબેરઃ સ વરુણઃ સ મહેન્દ્રઃ પ્રતાપવાન્ ॥

પિતામહસ્ય દેવસ્ય વિષ્ણોઃ શર્વસ્ય ચૈવ હિ ।
ઋષીણાં ચૈવ સર્વેષાં તસ્મિંસ્તેજઃ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

બાલોઽપિ નાવમન્તવ્યો મનુષ્ય ઇતિ ભૂમિપઃ ।
મહતી દેવતા હ્યેષા નરરૂપેણ તિષ્ઠતિ ॥

એકમેવ દહત્યગ્નિર્નરં દુરુપસર્પિણમ્ ।
કુલં દહતિ રાજાગ્નિઃ સપશુદ્રવ્યસઞ્ચયમ્ ॥

ધૃતરાષ્ટ્રકુલં દગ્ધં ક્રોધોદ્ભૂતેન વહ્નિના ।
પ્રત્યક્ષમેતલ્લોકસ્ય સંશયો હિ ન વિદ્યતે ॥

કુલજો વૃત્તસમ્પન્નો ધાર્મિકશ્ચ મહીપતિઃ ।
પ્રજાનાં પાલને યુક્તઃ પૂજ્યતે દૈવતૈરપિ ॥

કાર્યં યોઽવેક્ષ્ય શક્તિં ચ દેશકાલૌ ચ તત્વતઃ ।
કુરુતે ધર્મસિદ્ધ્યર્થં વૈશ્વરૂપ્યં પુનઃ પુનઃ ॥

તસ્ય પ્રસાદે પઝા શ્રીર્વિજયશ્ચ પરાક્રમે ।
મૃત્યુશ્ચ વસતિ ક્રોધે સર્વતેજોમયો હિ સઃ ॥

તં યસ્તુ દ્વેષ્ટિ સમ્મોહાત્સ વિનશ્યતિ માનવઃ ।
તસ્ય હ્યાશુવિનાશાય રાજાઽપિ કુરુતે મનઃ ॥

તસ્માદ્ધર્મં યદિષ્ટેષુ સ વ્યવસ્યતિ પાર્થિવઃ ।
અનિષ્ટં ચાપ્યનિષ્ટેષુ તદ્ધર્મં ન વિચાલયેત્ ॥

તસ્યાર્થે સર્વભૂતાનાં ગોપ્તારં ધર્મમાત્મજમ્ ॥
બ્રહ્મતેજોમયં દણ્ડમસૃજત્પૂર્વમીશ્વરઃ ॥

તસ્ય સર્વાણિ ભૂતાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ ।
ભયાદ્ભોગાય કલ્પન્તે ધર્માન્ન વિચલન્તિ ચ ॥

દેશકાલૌ ચ શક્તિં ચ કાર્યં ચાવેક્ષ્ય તત્વતઃ ।
યથાર્હતઃ સમ્પ્રણયેન્નરેષ્વન્યાયવર્તિષુ ॥

સ રાજા પુરુષો દણ્ડઃ સ નેતા શાસિતા ચ સઃ ।
વર્ણાનામાશ્રમાણાં ચ ધર્મપ્રભુરથાવ્યયઃ ॥

દણ્ડઃ શાસ્તિ પ્રજાઃ સર્વા દણ્ડ એવાભિરક્ષતિ ।
દણ્ડઃ સુપ્તેષુ જાગર્તિ દણ્ડં ધર્મં વિદુર્બુધાઃ ॥

સુસમીક્ષ્ય ધૃતો દણ્ડઃ સર્વા રઞ્જયતિ પ્રજાઃ ।
અસમીક્ષ્ય પ્રણીતસ્તુ વિનાશયતિ સર્વશઃ ॥

યદિ ન પ્રણયેદ્રાજા દણ્ડં દણ્ડ્યેષ્વતન્દ્રિતઃ ।
જલે મત્સ્યાનિવાભક્ષ્યન્દુર્બલાન્બલવત્તરાઃ ॥

કાકોઽદ્યાચ્ચ પુરોડાશં શ્વા ચૈવાવલિહેદ્ધવિઃ ।
સ્વામિત્વં ન ક્વચિચ્ચ સ્યાત્પ્રપદ્યેતાધરોત્તરમ્ ॥

સર્વો દણ્ડજિતો લોકો દુર્લભસ્તુ શુચિર્નરઃ ।
દણ્ડસ્ય હિ ભયાત્સર્વં જગદ્ભોગાય કલ્પતે ॥

દેવદાનવગન્ધર્વા રક્ષાંસિ પતગોરગાઃ ।
તેઽપિ ભોગાય કલ્પન્તે દણ્ડેનૈવાભિપીડિતાઃ ॥

દૂષ્યેયુઃ સર્વવર્ણાશ્ચ ભિદ્યેરન્સર્વસેતવઃ ।
સર્વલોકપ્રકોપશ્ચ ભવેદ્દણ્ડસ્ય વિભ્રમાત્ ॥

યત્ર શ્યામો લોહિતાક્ષો દણ્ડશ્ચરતિ પાપહા ।
પ્રજાસ્તત્ર ન મુહ્યન્તિ નેતા ચેત્સાધુ પશ્યતિ ॥

આહુસ્તસ્ય પ્રણેતારં રાજાનં સત્યવાદિનમ્ ।
સમીક્ષ્યકારિણં પ્રાજ્ઞં ધર્મકામાર્થકોવિદમ્ ॥

તં રાજા પ્રણયન્સમ્યક્સ્વર્ગાયાભિપ્રવર્તતે ।
કામાત્મવિષયી ક્ષુદ્રો દણ્ડેનૈવ નિહન્યતે ॥

દણ્ડો હિ સુમહાતેજા દુર્ધરશ્ચાકૃતાત્મભિઃ ।
ધર્માદ્વિચલિતં હન્તિ નૃપમેવ સબાન્ધવમ્ ॥

તતો દુર્ગં ચ રાષ્ટ્રં ચ લોકં ચ સચરાચરમ્ ।
અન્તરિક્ષગતાંશ્ચૈવ મુનીન્દેવાંશ્ચ હિંસતિ ॥

સોઽસહાયેન મૂઢેન લુબ્ધેનાકૃતબુદ્ધિના ।
અશક્યો ન્યાયતો નેતું વિષયાંશ્ચૈવ સેવતા ॥

શુચિના સત્યસન્ધેન નીતિશાસ્ત્રાનુસારિણા ।
દણ્ડઃ પ્રણેતું શક્યો હિ સુસહાયેન ધીમતા ॥

સ્વરાષ્ટ્રે ન્યાયવર્તી સ્યાદ્ભૃશદણ્ડશ્ચ શત્રુષુ ।
સુહૃત્સ્વજિહ્મઃ સ્નિગ્ધેષુ બ્રાહ્મણેષુ ક્ષમાન્વિતઃ ॥

એવંવૃત્તસ્ય રાજ્ઞસ્તુ શિલોઞ્છેનાપિ જીવતઃ ।
વિસ્તીર્યેત યશો લોકે તૈલબિન્દુરિવામ્ભસિ ॥

અતસ્તુ વિપરીતસ્ય નૃપતેરકૃતાત્મનઃ ।
સન્ક્ષિપ્યેન યશો લોકે ઘૃતબિન્દુરિવામ્ભસિ ॥

દેવદેવેન રુદ્રેણ બ્રહ્મણા ચ મહીપતે ।
વિષ્ણુના ચૈવ દેવેન શક્રેણ ચ મહાત્મના ॥

લોકપાલૈશ્ચ ભૂતૈશ્ચ પાણ્ડવૈશ્ચ મહાત્મભિઃ । ધર્માદ્વિચલિતા રાજન્ધાર્તરાષ્ટ્રા નિપાતિતાઃ ।
અધાર્મિકા દુરાચારાઃ સસૈન્યા વિનિપાતિતાઃ ॥

તાન્નિહત્ય ન દોષસ્તે સ્વલ્પોઽપિ જગતીપતે । છલેન માયયા વાઽથ ક્ષત્રધર્મેણ વા નૃપ ॥

મિત્રતા સર્વભૂતેષુ દાનમધ્યયનં તપઃ ।
બ્રાહ્મણસ્યૈવ ધર્મઃ સ્યાન્ન રાજ્ઞો રાજસત્તમ ॥

અસતાં પ્રતિષેધશ્ચ સતાં ચ પરિપાલનમ્ ।
એષ રાજ્ઞાં પરો ધર્મઃ સમરે ચાપલાયનમ્ ॥

યસ્મિન્ક્ષમા ચ ક્રોધશ્ચ દાનાદાને ભયાભયે ।
નિગ્રહાનુગ્રહૌ ચોભૌ સ વૈ ધર્મવિદુચ્યતે ॥

ન શ્રુતેન ન દાનેન ન સાન્ત્વેન ન ચેજ્યયા ।
ત્વયેયં પૃથિવી લબ્ધા ન સન્કોચેન ચાપ્યુત ॥

યત્તદ્બલમમિત્રાણાં તથા વીરસમુદ્યતમ્ ।
હસ્ત્યશ્વરથસમ્પન્નં ત્રિભિરઙ્ગૈરનુત્તમમ્ ॥

રક્ષિતં દ્રોણકર્ણાભ્યામશ્વત્થામ્ના કૃપેણ ચ ।
તત્ત્વયા નિહતં વીર તસ્માદ્ભુઙ્ક્ષ્વ વસુન્ધરામ્ ॥

જમ્બૂદ્વીપો મહારાજ નાનાજનપદૈર્યુતઃ ।
ત્વયા પુરુષશાર્દૂલ દણ્ડેન મૃદિતઃ પ્રભો ॥

જમ્બૂદ્વીપેન સદૃશઃ ક્રૌઞ્ચદ્વીપો નરાધિપ ।
અપરેણ મહામેરોર્દણ્ડેન મૃદિતસ્ત્વયા ॥

ક્રૌઞ્ચદ્વીપેન સદૃશઃ શાકદ્વીપો નરાધિપ ।
પૂર્વેણ તુ મહામેરોર્દણ્ડેન મૃદિતસ્ત્વયા ॥

ઉત્તરેણ મહામેરોઃ શાકદ્વીપેન સમ્મિતઃ ।
ભદ્રાશ્વઃ પુરુષવ્યાઘ્ર દણ્ડેન મૃદિતસ્ત્વયા ॥

દ્વીપાશ્ચ સાન્તરદ્વીપા નાનાજનપદાશ્રયાઃ ।
વિગાહ્ય સાગરં વીર દણ્ડેન મૃદિતાસ્ત્વયા ॥

એતાન્યપ્રતિમેયાનિ કૃત્વા કર્માણિ ભારત ।
ન પ્રીયસે મહારાજ પૂજ્યમાનો દ્વિજાતિભિઃ ॥

સ ત્વં ભ્રાતૄનિમાન્દૃષ્ટ્વા પ્રતિનન્દસ્વ ભારત ।
ઋષભાનિવ સમ્મત્તાન્ગજેન્દ્રાન્ગર્જિતાનિવ ॥

અમરપ્રતિમાઃ સર્વે શત્રુસાહાઃ પરન્તપાઃ ।
એકૈકોઽપિ સુખાયૈષાં મમ સ્યાદિતિ મે મતિઃ ॥

કિં પુનઃ પુરુષવ્યાઘ્રાઃ પતયો મે નરર્ષભાઃ ।
સમસ્તાનીન્દ્રિયાણીવ શરીરસ્ય વિચેષ્ટને ॥

અનૃતં નાબ્રવીચ્છ્વશ્રૂઃ સર્વજ્ઞા સર્વદર્શિની ।
યુધિષ્ઠિરસ્ત્વાં પાઞ્ચાલિ સુખે ધાસ્યત્યનુત્તમે ॥

ઇત્વા રાજસહસ્રાણિ બહૂન્યાશુપરાક્રમઃ ।
તદ્વ્યર્થં સમ્પ્રપશ્યામિ મોહાત્તવ જનાધિપ ॥

યેષામુન્મત્તકો જ્યેષ્ઠઃ સર્વે તેઽપ્યનુસારિણઃ ।
તવોન્માદાન્મહારાજસોન્માદાઃ સર્વપાણ્ડવાઃ ॥

યદિ હિ સ્યુરનુન્મત્તા ભ્રાતરસ્તે નરાધિપ ।
બદ્ધ્વા ત્વાં નાસ્તિકૈઃ સાર્ધં પ્રશાસેયુર્વસુન્ધરામ્ ॥

કુરુતે મૂઢ એવં હિ યઃ શ્રેયો નાધિગચ્છતિ ।
ધૂપૈરઞ્જનયોગૈશ્ચ નસ્યકર્મભિરેવ ચ ॥

ઉન્મત્તિરપનેતવ્યા તવ રાજન્યદૃચ્છયા । ભેષજૈઃ સ ચિકિત્સ્યઃ સ્યાદ્ય ઉન્માર્ગેણ ગચ્છતિ ॥

સાહં સર્વાધમા લોકે સ્ત્રીણાં ભરતસત્તમ ।
તથા વિનિકૃતા પુત્રૈર્યાઽહમિચ્છામિ જીવિતુમ્ ॥

ધૃતરાષ્ટ્રસુતા રાજન્નિત્યમુત્પથગામિનઃ ।
તાદૃશાનાં વધે દોષં નાહં પશ્યામિ કર્હિચિત્ ॥

ઇમાંશ્ચોશનસા ગીતાઞ્શ્લોકાઞ્શ્રૃણુ નરાધિપ ॥

આત્મહન્તાઽર્થહન્તા ચ બન્ધુહન્તા વિષપ્રદઃ ।
અકારણેન હન્તા ચ યશ્ચ ભાર્યાં પરામૃશેત્ ॥

નિર્દોષં વધમેતેષાં ષણ્ણામપ્યાતતાયિનામ્ ।
બ્રહ્મા પ્રોવાચ ભગવાન્ભાર્ગવાય મહાત્મને ॥

બ્રહ્મક્ષત્રવિશાં રાજન્સત્પથે વર્તિનામપિ ।
પ્રસહ્યાગારમાગમ્ય હન્તારં ગરદં તથા ॥

અભક્ષ્યાપેયદાતારમગ્નિદં ચ નિશાતયેત્ ।
માર્ગ એષ મહીપાનાં ગોબ્રાહ્મણવધેષુ ચ ॥

કેશગ્રહે ચ નારીણામપિ યુધ્યેત્પિતામહમ્ ।
બ્રહ્માણં દેવદેવેશં કિં પુનઃ પાપકારિણમ્ ॥

ગોબ્રાહ્મણાર્થે વ્યસને ચ રાજ્ઞાં રાષ્ટ્રોપમર્દે સ્વશરીરહેતોઃ ।
સ્ત્રીણાં ચ વિક્રુષ્ટરુતાનિ શ્રુત્વા વિપ્રોઽપિ યુધ્યેત મહાપ્રભાવઃ ॥

ધર્માદ્વિચલિતં વિપ્રં નિહન્યાદાતતાયિનમ્ ।
તસ્યાન્યત્ર વધં વિદ્વાન્મનસાઽપિ ન ચિન્તયેત્ ॥

ગોબ્રાહ્મણવધે વૃત્તં મન્ત્રત્રાણાર્થમેવ ચ ।
નિહન્યાત્ક્ષત્રિયો વિપ્રં સ્વકુટુમ્બસ્ય ચાપ્તયે ॥

તસ્કરેણ નૃશંસેન ધર્માત્પ્રચલિતેન ચ ।
ક્ષત્રબન્ધુઃ પરં શક્ત્યા યુધ્યેદ્વિપ્રેણ સંયુગે ॥

આતતાયિનમાયાન્તમપિ વેદાન્તપારગમ્ ।
જિઘાંસન્તં જિઘાંસીયાન્ન તેન ભ્રૂણહા ભવેત્ ॥

બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયો વૈશ્યઃ શૂદ્રો વાઽપ્યન્ત્યજોપિ વા ।
ન હન્યાદ્બ્રાહ્મણં શાન્તં તૃણેનાપિ કદાચન ॥

બ્રાહ્મણાયાવગુર્યાદ્યઃ સ્પૃષ્ટ્વા ગુરુતરં મહત્ ।
વર્ષાણાં ત્રિશતં પાપઃ પ્રતિષ્ઠાં નાધિગચ્છતિ ॥

સહસ્રાણિ ચ વર્ષાણિ નિહત્ય નરકે પતેત્ ।
તસ્માન્નૈવાવગુર્યાદ્ધિ નૈવ શસ્ત્રં નિપાતયેત્ ॥

શોણિતં યાવતઃ પાંસૂન્ગૃહ્ણાતીતિ હિ ધારણા ।
તાવતીઃ સ સમાઃ પાપો નરકે પરિવર્તતે ॥

ત્વગસ્થિભેદં વિપ્રસ્ય યઃ કુર્યાત્કારયેત વા ।
બ્રહ્મહા સ તુ વિજ્ઞેયઃ પ્રાયશ્ચિત્તી નરાધમઃ ॥

શ્રોત્રિયં બ્રાહ્મણં હત્વા તથાઽત્રેયીં ચ બ્રાહ્મણીમ્ ।
ચતુર્વિશતિવર્ષાણિ ચરેદ્બ્રહ્મહણો વ્રતમ્ ॥

દ્વિગુણાં બ્રહ્મહત્યેયં સર્વૈઃ પ્રોક્તા મહર્ષિભિઃ ।
પ્રાયશ્ચિત્તમકુર્વાણં કૃતાઙ્કં વિપ્રવાસયેત્ ॥

બ્રાહ્મણં ક્ષત્રિયં વૈશ્યં શૂદ્રં વા ઘાતયેન્નૃપઃ ।
બ્રહ્મઘ્નં તસ્કરં ચૈવ માભૂદેવં ચરિષ્યતિ ॥

છિત્ત્વા હસ્તૌ ચ પાદૌ ચ નાસિકોષ્ઠૌ ચ ભૂપતિઃ ।
બ્રહ્મઘ્નં ચોત્તમં પાપં નેત્રોદ્ધારેણ યોજયેત્ ॥

શૂદ્રસ્યૈવ સ્મૃતો દણ્ડસ્તદ્વદ્રાજન્યવૈશ્યયોઃ ।
પ્રાયશ્ચિત્તમકુર્વાણં બ્રાહ્મણં તુ પ્રવાસયેત્ ॥

ક્ષત્રિયં વૈશ્યશૂદ્રૌ ચ શસ્ત્રેણૈવ ચ ઘાતયેત્ ।
બ્રહ્મઘ્નાન્બ્રાહ્મણાત્રાજા કૃતાઙ્કાન્વિપ્રવાસયેત્ ॥

વિકલેન્દ્રિયાંસ્ત્રિવર્ણાંશ્ચ ચણ્ડાલૈઃ સહ વાસયેત્ ।
તૈશ્ચ યઃ સમ્પિબેત્કશ્ચિત્સ પિબન્બ્રહ્મહા ભવેત્ ॥

પ્રેતાનાં ન ચ દેયાનિ પિણ્ડદાનાનિ કેનચિત્ ॥

કૃષ્ણવર્ણા વિરૂપા ચ નિર્ણીતા લમ્બમૂર્ધજા ।
દુનોત્યદૃષ્ટ્વા કર્તારં બ્રહ્મહત્યેતિ તાં વિદુઃ ॥

બ્રહ્મઘ્નેન પિબન્તશ્ચ વિપ્રા દેશાઃ પુરાણિ ચ ।
અચિરાદેવ પીડ્યન્તે દુર્ભિક્ષવ્યાધિતસ્કરૈઃ ॥

બ્રાહ્મણં પાપકર્માણં વિપ્રાણામાતતાયિનમ્ ।
ક્ષત્રિયં વૈશ્યશૂદ્રૌ ચ નેત્રોદ્ધારેણ યોજયેત્ ॥

દુર્બલાનાં બલં રાજા બલિનો યે ચ સાધવઃ ।
બલિનાં દુર્બલાનાં ચ પાપાનાં મૃત્ત્યુરિષ્યતે ॥

સદોષમપિ યો હન્યાદશ્રાવ્ય જગતીપતે ।
દુર્બલં બલવન્તં વા સ પરાજયમર્હતિ ॥

રાજાજ્ઞાં પ્રાડ્વિવાકં ચ નેચ્છેદ્યચ્ચાપિ નિષ્પતેત્ ।
સાક્ષિણં સાધુવાક્યં ચ જિતં તમપિ નિર્દિશેત્ ॥

બન્ધનાન્નિષ્પતેદ્યચ્ચ પ્રતિભૂર્ન દદાતિ ચ ।
કુલજશ્ચ ધનાઢ્યશ્ચ સ પરાજયમર્હતિ ॥

રાજાજ્ઞયા સમાહૂતો યો ન ગચ્છેત્સભાં નરઃ ।
બલવન્તમુપાશ્રિત્ય સાયુધઃ સ પરાજિતઃ ॥

તં દણ્ડેન વિનિર્જિત્ય મહાસાહસિકં નરમ્ ।
વિયુક્તદેહસર્વસ્વં પરલોકં વિસર્જયેત્ ॥

મૃતસ્યાપિ ન દેયાનિ પિણ્ડદાનાનિ કેનચિત્ ।
દત્ત્વા દણ્ડં પ્રયચ્છેત મધ્યમં પૂર્વસાહયમ્ ॥

કુલસ્ત્રીવ્યભિચારં ચ રાષ્ટ્રસ્ય ચ વિમર્દનમ્ ।
બ્રહ્મહત્યાં ચ ચૌર્યં ચ રાજદ્રોહં ચ પઞ્ચમમ્ ॥

યુદ્ધાદન્યત્ર હિંસાયાં સુરાપસ્ય ચ કીર્તને ।
મહાન્તં ગુરુતલ્પે ચ મિત્રદ્રોહે ચ પાતકમ્ ॥

ન કથઞ્ચિદુપેક્ષેત મહાસાહસિકં નરમ્ ।
સર્વસ્વમપહૃત્યાશુ તતઃ પ્રાણૈર્વિયોજયેત્ ॥

ત્રિષુ વર્ણેષુ યો દણ્ડઃ પ્રણીતો બ્રહ્મણા પુરા ।
મહાસાહસિકં વિપ્રં કૃતાઙ્કં વિપ્રવાસયેત્ ॥

સાહસ્રો વા ભવેદ્દણ્ડઃ કાઞ્ચનો દેહનિષ્ક્રિયા ।
ચતુર્ણામપિ વર્ણાનામેવમાહોશના કવિઃ ॥

નારીણાં બાલવૃદ્ધાનાં ગોપતેશ્ચ મહામતિઃ । પાપાનાં દુર્વિનીતાનાં પ્રાણાન્તં ચ બૃહસ્પતિઃ ।
દણ્ડમાહ મહાભાગ સર્વેષામાતતાયિનામ્ ॥

સર્વેષાં પાપબુદ્ધીનાં પાપકર્મૈવ ક્વુર્વતામ્ । ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પુત્રાણાં દણ્ડો નિર્દોષ ઇષ્યતે ।
સૌબલસ્ય ચ દુર્બુદ્ધેઃ કર્ણસ્ય ચ દુરાત્મનઃ ॥

પશ્યતાં ચૈવ શૂરાણાં યાઽહં દ્યૂતે સભાં તદા । રજસ્વલા સમાનીતા ભવતાં પશ્યતાં નૃપ ।
વાસસૈકેન સંવીતા તવ દોષેણ ભૂપતે ॥

માભૂદ્ધર્મવિલોપસ્તે ધૃતરાષ્ટ્રકુલક્ષયાત્ ।
ક્રોધાગ્નિના તુ દગ્ધં ચ સપશુદ્રવ્યસઞ્ચયમ્ ॥

સાઽહમેવંવિધં દુઃખં સમ્પ્રાપ્તા તવ હેતુના ।
આદિત્યસ્ય પ્રસાદેન ન ચ પ્રાણૈર્વિયોજિતા ॥

રક્ષિતા દેવદેવેન જગતઃ કાલહેતુના ।
દિવાકરેણ દેવેન વિવસ્ત્રા ન કૃતા તદા ॥

એતેષાં યતમાનાનાં ન મેઽદ્ય વચનં મૃષા ।
ત્વં તુ સર્વાં મહીં ત્યક્ત્વા કુરુષે સ્વયમાપદમ્ ॥

યથાઽસ્તાં સમ્મતૌ રાજ્ઞાં પૃથિવ્યાં રાજસત્તમ્ ।
માન્ધાતા ચામ્બરીષશ્ચ તથા રાજન્વિરાજસે ॥

પ્રશાધિ પૃથિવીં દેવીં પ્રજા ધર્મેણ પાલયન્ ।
સપર્વતવનદ્વીપાં મા રાજન્વિમના ભવ ॥

યજસ્વ વિવિધૈર્યજ્ઞૈર્યુધ્યસ્વારીન્પ્રયચ્છ ચ ।
ધનાનિ ભોગાન્વાસાંસિ દ્વિજાતિભ્યો નૃપોત્તમ ॥