Mahabharata · Chapter 12.138

sarvatra buddhiḥ kathitā śreṣṭhā te bharatarṣabha /
anāgatā tathotpannā dīrghasūtrā vināśinī //

tadicchāmi parāṃ buddhiṃ śrotuṃ te bharatarṣabha /
yathā rājā na muhyeta śatrubhiḥ paripīḍitaḥ //

------yājñaṃ sarvaśāstraviśāradam /
pṛccha------- tanme vyākhyātumarhasi //

śatrubhibahu------thā mucyeta pārthivaḥ /
etadicchāmya------rvameva yathāvidhi //

viṣamasthaṃ hi rājā----travaḥ paripanthinaḥ /
bahavo'pyekamuddhartuṃ yatante pūrvatāpitāḥ //

sarvataḥ prārthyamānena darbalena mahābalaiḥ /
ekenaivāsahāyena śakyaṃ sthātuṃ bhavetkatham //

kathaṃ mitramariṃ cāpi vindeta bharatarṣabha /
ceṣṭitavyaṃ kathaṃ cātra śatrormitrasya cāntare //

ajātalakṣaṇe rājannamitre mitratāṃ gate /
kathaṃ nu puruṣaḥ kuryātkṛtvā kiṃ vā sukhī bhavet //

vigrahaṃ kena vā kuryātsandhiṃ vā kena yojayet /
kathaṃ vā śatrumadhyastho varteta balavānapi //

etaddhai sarvakṛtyānāṃ paraṃ kṛtyaṃ narādhipa /
naitasya kaścidvaktā'sti śrotā vā'pi sudurlabhaḥ //

ṛte pitāmahādbhīṣmātsatyasandhājjitendriyāt /
tadanvīkṣya mahābhāga sarvametadbravīhi me //
bhīṣma uvāca /

tvadyukto'yamanupraśno yudhiṣṭhira guṇodayaḥ /
śṛṇu me putra kārtsnyena guhyamāpatsu bhārata //

amitro mitratāṃ yāti mitraṃ cāpi praduṣyati /
sāmarthyayogātkāryāṇāmanityā hi sadā gatiḥ //

tasmādviśvasitavyaṃ ca vigrahaṃ ca samācaret /
deśaṃ kālaṃ ca vijñāya kāryākāryaviniścaye //

sandhātavyaṃ budhairnityaṃ vyavasya ca hitārthibhiḥ /
amitrairapi sandheyaṃ prāṇā rakṣyā hi bhārata //

yo hyamitrairnarairnityaṃ na sandadhyādapaṇḍitaḥ /
na sorthaṃ prāpnuyātkiñcitphalānyapi ca bhārata //

yastvamitreṇa sandhatte mitreṇa ca virudhyate /
arthayuktiṃ samālokya sumahadvindate phalam //

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam /
mārjārasya ca saṃvādaṃ nyagrodhe mūṣikasya ca //

vane mahati kasmiṃścinnyagrodhaḥ sumahānabhūt /
latājālaparicchanno nānādvijagaṇāyutaḥ //

skandhavānmeghasankāśaḥ śītacchāyo manoramaḥ /
araṇyamabhito jātastarurvyālamṛgāyutaḥ //

tasya mūlamupāśritya kṛtvā śatamukhaṃ bilam /
vasati sma mahāprājñaḥ palito nāma mūṣikaḥ //

śākhāṃ tasya samāśritya vasati sma sukhaṃ tadā /
lomaśo nāma mārjāraḥ sarvasatvāvasādakaḥ //

tatra tvāgatya caṇḍālo hyaraṇyakṛtaketanaḥ /
yuyoja yantramunmāthaṃ nityamastangate ravau //

tatra snāyumayānpāśānyathāvatsaṃvidhāya saḥ /
gṛhaṃ gatvā sukhaṃ śete prabhātāmeti śarvarīm //

tatra sma nityaṃ badhyante naktaṃ bahuvidhā mṛgāḥ /
kadācidatra mārjāraḥ sampravṛtto vyabadhyata //

tasminbaddhe mahāprāṇe śatrau nityātatāyini /
taṃ kālaṃ palito jñātvā pracacāra sunirbhayaḥ //

tenānucaratā tasminvate viśvastacāriṇā /
bhakṣyaṃ mṛgayamāṇe nacirāddṛṣṭamāmiṣam //

sa tamunmāthamāruhya tadāmiṣamabhakṣayat /
tasyopari sapatnasya baddhasya manasā hasan //

āmiṣe tu prasaktaḥ sa kadācitavalokayan /
apaśyadaparaṃ ghoramātmano ripumāgatam //

śaraprasūnasankāśaṃ mahīvivaraśāyinam /
sakulaṃ harikaṃ nāma capalaṃ tāmralocanam //

tana mūṣikagandhena tvaramāṇa upāgatam /
sakṣyārthaṃ lelihanvakraṃ bhūmāvūrdhvamukhaḥ sthitaḥ //

--ākhāgatamariṃ cānyamapaśyatkoṭarālayam /
sūlakaṃ candrakaṃ nāma vakratuṇḍaṃ durāsadam //

patasya viṣayaṃ tasya nakulolūkayostathā /
yathāsyāsīdiyaṃ cintā tatprāptasya mahadbhayam //

papadyasyāṃ sukaṣṭāyāṃ maraṇe samupasthite /
mantādbhaya utpanne kathaṃ kāryaṃ manīṣiṇā //

tathā sarvato ruddhaḥ sarvatra bhayakarśitaḥ /
bhavadbhayasantrastaścakre ca paramāṃ matim //

āpadvināśabhūyiṣṭhaṃ śaṅkanīyaṃ hi jīvitam /
mantātsaṃśayaḥ so'yaṃ tasmādāpadupasthitā //

gataṃ hi sahasā bhūmiṃ nakulo māmavāpnuyāt /
ulūkaśceha tiṣṭhantaṃ mārjāraḥ pāśasankṣayāt //

na tvevāsmadvidhaḥ prājñaḥ sammohaṃ gantumarhati /
riṣye jīvite yatnaṃ yāvaducchvāsanigrahāt //

na hi buddhyā'nvitaḥ prājño nītiśāstraviśāradaḥ /
nimajjatyāpadaṃ prāpya mahato'rthānavāpya ha //

na tvanyāmiha mārjārādgatiṃ paśyāmi sāmpratam /
viṣamastho hyayaṃ śatruḥ kṛtyaṃ cāsya mahanmayā //

jīvitārthī kathaṃ tvadya śatrubhiḥ prārthitastribhiḥ /
prāṇahetorimaṃ mitraṃ mārjāraṃ saṃśrayāmi vai //

nītiśāstraṃ samāśritya hitamasyopavarṇaye /
yenemaṃ śatrusanghātaṃ matipūrveṇa vañcaye //

ayamatyantaśatrurme vaiṣamyaṃ paramaṃ gataḥ /
mūḍho grāhayituṃ svārthaṃ sangatyā yadi śakyate //

kadājidvyasanaṃ prāpya sandhiṃ kuryānmayā saha //

balinā sannikṛṣṭasya śatrorapi parigrahaḥ /
kārya ityāhurācāryā viṣame jīvitārthinā //

śreṣṭho hi paṇḍitaḥ śatrurna ca mitramapaṇḍitaḥ /
amitre khalu mārjāre jīvitaṃ sampratiṣṭhitam //

tato'smai sampravakṣyāmi hetumātmābhirakṣaṇe /
apījānīmayaṃ śatruḥ sangatyā paṇḍito bhavet //

evaṃ vicintayāmāsa mūṣikaḥ śatruceṣṭitam //

tato'rthagatitattvajñaḥ sandhivigrahakālavit /
sāntvapūrvamidaṃ vākyaṃ mārjāraṃ mūṣiko'bravīt //

sauhṛdenābhibhāṣe tvāṃ kaccinmārjāra jīvase /
jīvitaṃ hi tavecchāmi śreyaḥ sādhāraṇaṃ hi nau //

na te saumya bhayaṃ kāryaṃ jīviṣyasi yathā purā /
ahaṃ tvāmuddhariṣyāmi prāṇāñjahyāṃ hi te kṛte //

asti kaścidupāyo'tra puṣkala pratibhāti me /
yena śakyastvayā mokṣaḥ prāpnuṃ śreyastathā mayā //

mayā'pyupāyo dṛṣṭo'yaṃ vicārya matimātmanaḥ /
ātmārthaṃ ca tvadarthaṃ ca śreyaḥ sādhāraṇāṃ hi nau //

idaṃ hi nakulolūkaṃ pāpabuddhyā hi saṃsthitam /
na dharṣayati mārjāra tena te svasti sāmpratam //

kūjaṃścapalanetro'yaṃ kauśiko māṃ nirīkṣate /
nagaśākhāgragaḥ pāpastasyāhaṃ bhṛśamudvije //

satāṃ sāptapadaṃ maitraṃ sa sakhā me'si paṇḍitaḥ /
sāhāyyakaṃ kariṣyāmi nāsti te prāṇato bhayam //

na hi śakto'si mārjāra pāśaṃ chettuṃ mayā vinā /
ahaṃ chetsyāmi pāśāṃste yadi māṃ tvaṃ na hiṃsasi //

tvamāśrito drumasyāgraṃ mūlaṃ tvahamupāśritaḥ /
ciroṣitāvubhāvāvāṃ vṛkṣe'sminviditaṃ ca te //

yasminnāśvāsate kaścidyaśca nāśvasiti kvacit /
na tau dhīrāḥ praśaṃsanti nityamudvigramānasau //

tasmādvivardhatāṃ prītirnityaṃ sangatamastu nau /
kālātītamihārthaṃ hi na praśaṃsanti paṇḍitāḥ //

arthayuktimimāṃ tatra yathābhūtāṃ niśāmaya /
tava jīvitamicchāmi tvaṃ mamecchasi jīvitam //

kaścittarati kāṣṭhena sugambhīrāṃ mahānadīm /
sa tārayati tatkāṣṭhaṃ sa ca kāṣṭhena tāryate //

īdṛśo nau kriyāyogo bhaviṣyati suvistaraḥ /
ahaṃ tvāṃ tārayiṣyāmi māṃ ca tvaṃ tārayiṣyasi //

evamuktvā tu palitastamarthamubhayorhitam /
hetumadgrahaṇīyaṃ ca kālāpekṣī vyatiṣṭhata //

atha suvyāhṛtaṃ śrutvā tasya śatrorvicakṣaṇaḥ /
hetumad्grahaṇīyārthaṃ mārjāro vākyamabravīt //

buddhimānvākyasampannastadvākyamanuvartayan /
svāmavasthāṃ pratīkṣyainaṃ sāmnaiva pratyapūjayat //

tatastīkṣṇāgradaśano maṇivaidūryalocanaḥ /
mūṣikaṃ mandamudvīkṣya mārjāro lomaśo'brabīt //

nandāmi saumya bhadraṃ te yo māṃ jīvitumicchasi /
śreyaśca yadi jānīṣe kriyatāṃ mā vicāraya //

ahaṃ hi bhṛśamāpannastvamāpannataro mayā /
dvayorāpannayoḥ sandhiḥ kriyatāṃ mā cirāya ca //

vidhatsva prāptakālaṃ yatkārthaṃ sidhyatu cāvayoḥ /
mayi kṛcchrādvinirmukte na vinaṅkṣyati te kṛtam //

nyastamānosmi bhaktosmi śiṣyastvaddhitakṛttathā /
tathā nideśavartī ca bhavantaṃ śaraṇaṃ gataḥ //

ityevamuktaḥ palito mārjāraṃ vaśamāgatam /
vākyaṃ hitamuvācedamabhijātārthamarthavit //

udāraṃ yadbhavānāha naitaccitraṃ bhavadvidhe /
vihito yastu mārgo me hitārthaṃ śṛṇu taṃ mama //

ahaṃ tvā'nupravekṣyāmi nakulānme mahadbhayam /
trāyasva māṃ mā vadhīśca śakto'smi tava rakṣaṇe //

ulūkāccaiva māṃ rakṣa kṣudraḥ prārthayate hi mām /
ahaṃ chetsyāmi te pāśānsakhe satyene te śape //

tadvacaḥ sangataṃ śrutvā lomaśo yuktamarthavat /
harṣādudvīkṣya palitaṃ svāgatenābhyapūjayat //

taṃ sampūjyātha palitaṃ mārjāraḥ sauhṛde sthitam /
sa vicintyābravīddhīraḥ prītastvarita eva ca //

kṣipramāgaccha bhadraṃ te tvaṃ me prāṇasamaḥ sakhā /
tava prājñaprasādāddhi priyaṃ prāpsyāmi jīvitam //

yadyadevangatenādya śakyaṃ kartuṃ mayā tava /
tadājñāpasya kartāsmi siddhirevāstu nau sakhe //

asmātte saṃśayānmuktaḥ samitragaṇabāndhavaḥ /
sarvakāryāṇi kartā'haṃ priyāṇi ca hitāni ca //

muktaśca vyasanādasmātsaumyāhamapi nāma te /
prītimutpādayeyaṃ na pratikartuṃ ca śaknuyām //

pratyupakurvanbahvapi na bhāti pūrvopakāriṇā tulyaḥ /
ekaḥ karoti hi kṛte niṣkāraṇameva kurute'nyaḥ //
bhīṣma uvāca /

evamāśvāsito bidvānmārjāreṇa sa mūṣikaḥ /
praviveśa suvisrabdhaḥ samyagaṅgīcakāra ha //

grāhayitvā tu taṃ svārthaṃ mārjāraṃ mūṣikastathā /
mārjārorasi visrabdhaḥ suṣvāpa pitṛmātṛvat //

nilīnaṃ tasya gātreṣu mārjārasyātha mūṣikam /
dṛṣṭvā tau nakulolūkau nirāśau pratyapadyatām //

tathaiva tau susantrastau dṛḍhamāgatatandritau /
dṛṣṭvā tayoḥ parāṃ prītiṃ vismayaṃ paramaṃ gatau //

balinau matimantau ca suvṛttau cāpyupāsitau /
aśaktau tu nayāttasmātsampradharṣayituṃ balāt //

kāryārthaṃ kṛtasandhī tau dṛṣṭvā mārjāramūṣikau /
ulūkanakulau tūrṇaṃ jagmatustau svamālayam //

līnaḥ sa tasya gātreṣu palito deśakālavit /
ciccheda pāśānnṛpate kālākāṅkṣī śanaiḥ śanaiḥ //

atha bandhaparikliṣṭo mārjāro vīkṣya mūṣikam /
chindantaṃ vai tadā pāśānatvarantaṃ tvarānvitaḥ //

tamatvarantaṃ palitaṃ pāśānāṃ chedane tadā /
sañcodayitumārebhe mārjāro mūṣikaṃ tataḥ //

kiṃ saumya nātitvarase kiṃ kṛtārtho'vamanyase /
chindhi pāśānamitraghna purā śvapaca eti saḥ //

ityuktastvaratā'nena matimānpalito'bravīt /
mārjāramakṛtaprajñaṃ tathyamātmahitaṃ vacaḥ //

tūṣṇīṃ bhava na te saumya tvarā kāryā na sambhramaḥ /
vayamevātra kālajñā na kālaḥ parihāsyate //

akāle kṛtyamārabdhaṃ karturnārthāya kalpate /
tadeva kāla ārabdhaṃ mahate'rthāya kalpate //

akāle vipramuktānme tvatta eva bhayaṃ bhavet /
tasmātkālaṃ pratīkṣasva kimiti tvarase sakhe //

yāvatpaśyāmi caṇḍālamāyāntaṃ śastrapāṇinam /
tataśchetsyāmi te pāśānprāpte sādhāraṇe bhaye //

tasminkāle pramuktastvaṃ tarumevādhirokṣyase /
na hi te jīvitādanyatkiñcitkṛtyaṃ bhaviṣyati //

tasminkāle'pi ca tatā divākīrtibhayārditaḥ / mama na grahaṇe śaktaḥ palāyanaparāyaṇaḥ //

tato bhavatyapakrānte traste bhīte ca lubdhakāt /
ahaṃ bilaṃ pravekṣyāmi bhavāñśākhāṃ gamiṣyati //

evamuktastu mārjāro mūṣikeṇātmano hitam /
vacanaṃ vākyatattvajño jīvitārthī mahāmatiḥ //

athātmakṛtye tvaritaḥ samyakprārthitamācaran /
uvāca lomaśo vākyaṃ mūṣikaṃ cirakāriṇām //

nahyevaṃ mitrakāryāṇi prītyā kurvanti sādhavaḥ //

yathā tvaṃ mokṣitaḥ kṛcchrāttvaramāṇena vai mayā / tathā hi tvaramāṇena tvayā kāryamidaṃ mama /
yatnaṃ kuru mahāprājña yathā svastyāvayorbhavet //

athavā pūrvavairaṃ tvaṃ smarankālaṃ jihīrṣasi /
paśya duṣkṛtakarmaṃstvaṃ vyaktamāyuḥkṣayo mama //

yadi kiñcinmayā'jñānātpurastādduṣkṛtaṃ kṛtam /
na tanmanasi kartavyaṃ kṣāmaye tvāṃ prasīda me //

tamevaṃvādinaṃ prājñaṃ śāstravidbuddhisattamaḥ /
uvācedaṃ vacaḥ śreṣṭhaṃ mārjāraṃ mūṣikastadā //

śrutaṃ me tava mārjāra svamarthaṃ parigṛhṇataḥ /
mamāpi tvaṃ vijānāsi svamarthaṃ parigṛhṇataḥ //

yanmitraṃ bhītavatsādhyaṃ yasminmitre bhayaṃ hitam /
ārakṣitaṃ tataḥ kāryaṃ pāṇiḥ sarpamukhādiva //

kṛtvā balavatā sandhimātmānaṃ yo na rakṣati /
apathyamiva tadbhuktaṃ tasyārthāya kalpate //

kaścitkasyacinmitraṃ na kaścitkasyacidripuḥ /
arthatastu nibadhyante mitrāṇi ripavastathā //

arthairarthā nibadhyante gajairiva mahāgajāḥ / na ca kaścitkṛte kārye kartāraṃ samavekṣate /
tasmātsarvāṇi kāryāṇi sāvaśeṣāṇi kārayet //

tasminkāle'pi ca bhavāndivākīrtibhayārditaḥ /
mama na grahaṇe śaktaḥ palāyaparāyaṇaḥ //

chinnaṃ tu tantubāhulyaṃ tantureko'vaśeṣitaḥ /
chetsyāmyahaṃ tamapyāśu nirvṛto bhava lomaśa //

tayoḥ saṃvadatorevaṃ tathaivāpannayordvayoḥ /
kṣayaṃ jagāma sā rātrirlomaśaṃ tvāgamadbhayam //

tataḥ prabhātasamaye vikaṭaḥ kṛṣṇapiṅgalaḥ /
sthūlasphigvikṛto rūkṣaḥ śvayūthaparivāritaḥ //

śaṅkukarṇo mahāvakraḥ khanitrī ghoradarśanaḥ /
parigho nāma caṇḍālaḥ śastrapāṇiradṛśyata //

taṃ dṛṣṭvā yamadūtābhaṃ mārjārastrastacetanaḥ /
uvāca palitaṃ bhītaḥ kimidānīṃ kariṣyasi //

tathaiva ca susantrastau taṃ dṛṣṭvā ghorasankulam /
kṣaṇena nakulolūkau nairāśyamupajagmatuḥ //

balinau matimantau ca sanghātaṃ cāpyupāgatau /
aśaktau sunayāttasmātsampradharṣayituṃ balāt //

kāryārthe kṛtasandhī tau dṛṣṭvā mārjāramūṣikau /
ulūkanakulau tūrṇaṃ jagmatuḥ svaṃsvamālayam //

tataściccheda taṃ tantuṃ mārjārasya sa mūṣikaḥ /
vipramukto'tha mārjārastamevābhyapataddumam //

sa tasmātsambhramānmukto mukto ghoreṇa satruṇā /
bilaṃ viveśa palitaḥ śākhāṃ lebhe sa lomaśaḥ //

unmāthamapyupādāya caṇḍālo vīkṣya sarvaśaḥ / vihatāśaḥ kṣaṇenaiva tasmāddeśādapākramat /
jagāma sa svabhavanaṃ caṇḍālo bharatarṣabha //

tatastasmādbhānmukto durlabhaṃ prāpya jīvitam /
bilasthaṃ pādapāgrasthaḥ palitaṃ lomaśo'bravīt //

akṛtvā saṃvidaṃ kāñcitsahasā tvamapasrutaḥ /
kṛtajñaḥ kṛtakalyāṇaḥ kaccinmāṃ nābhiśaṅkase //

gatvā ca mama viśvāsaṃ dattvā ca mama jīvitam /
mitropabhogasamaye kiṃ hi māṃ nopasarpasi //

kṛtvā hi pūrvaṃ mitrāṇi yaḥ paścānnānutiṣṭhati /
na sa mitrāṇi labhate kṛcchrātsvāpatsu durmatiḥ //

satkṛto'haṃ tvayā mitra sāmarthyādātmānaḥ sakhe /
sa māṃ mitratvamāpannamupabhoktuṃ tvamarhasi //

yāni me santi mitrāṇi ye ca me santi bāndhavāḥ /
sarve tvāṃ pūjayiṣyanti śiṣyā gurumiva priyam //

ahaṃ ca pūjayiṣye tvāṃ samitragaṇabāndhavam /
jīvitasya pradātāraṃ kṛtajñaḥ ko na pūjayet //

īśvaro me bhavānastu śarīrasya gṛhasya ca /
arthānāṃ caiva sarveṣāmanuśāstā ca me bhava //

amātyo me bhava prājña piteveha praśādhi mām /
na te'sti bhayamasmatto jīvitenātmanaḥ śape //

buddhyā tvamuśanā sākṣādbalenādhikṛtā vayam /
tvaṃ mantrabalayukto hi dadyā vijayameva me //

evamuktaḥ paraṃ sāntvaṃ mārjāreṇa sa mūṣikaḥ /
uvāca paramārthajñaḥ ślakṣṇamātmahitaṃ vacaḥ //

yadbhavānāha tatsarvaṃ mayā te lomaśa śrutam /
mamāpi tāvadbruvataḥ śṛṇu yatpratibhāti me //

veditavyāni mitrāṇi boddhavyāścāpi śatravaḥ /
etatsusūkṣmaṃ loke'smindṛśyate prājñasammataiḥ //

śatrurūpā hi suhṛdo mitrarūpāśca śatravaḥ /
sāntvitāste na budhyante rāgalobhavaśaṃ gatāḥ //

yeṣāṃ saumyāni mitrāṇi krodhanāścaiva śatravaḥ /
sāntvitāste na budhyante rāgalobhavaśangatāḥ //

nāsti jātyā ripurnāma mitraṃ nāma na vidyate /
sāmarthyayogājjāyante mitrāṇi ripavastathā //

yo yasmiñjīvati svārthe paśyetpīḍāṃ na jīvati /
sa tasya mitraṃ tāvatsyaḥdyāvanna syādviparyayaḥ //

nāsti maitrī sthirā nāma na ca dhruvamasauhṛdam /
arthayuktyā'nujāyante mitrāṇi ripavastathā //

mitraṃ ca śatrutāmeti kasmiṃścitkālaparyaye /
śatruśca mitratāmeti svārtho hi balavattaraḥ //

yo viśvasiti mitreṣu na viśvasiti śatruṣu /
arthayuktimavijñāya calitaṃ tasya jīvitam //

mitre vā yadi vā śatrau tasyāpi calitā matiḥ / na viśvasedaviśvaste viśvaste nātiviśvaset /
viśvāsādbhayamutpannamapi mūlāni kṛntati //

arthayuktyā hi jāyante pitā mātā sutastathā /
mātulā bhāgineyāśca tathā sambandhibāndhavāḥ //

putraṃ hi mātāpitarau tyajataḥ patitaṃ priyam /
loko rakṣati cātmānaṃ paśya svārthasya sāratām //

sāmānyā niṣkṛtiḥ prājña yo mokṣātsamantaram /
kṛtyaṃ mṛgayate kartuṃ sukhopāyamasaṃśayam //

asminnilaya evaṃ tvaṃ nyagrodhādavatāritaḥ /
pūrvaṃ niviṣṭamunmāthaṃ capalanvānna buddhavān //

ātmanaścapalo nāsti kuto'nyeṣāṃ bhaviṣyati /
tasmātsarvāṇi kāryāṇi capalo hantyasaṃśayam //

bravīṣi madhuraṃ yacca priyo me'dya bhavāniti /
tanmithyākāraṇaṃ sarvaṃ vistareṇāpi me śṛṇu //

kāraṇātpriyatāmeti dveṣyo bhavati kāraṇāt /
arthārthī jīvaloko'yaṃ na kaścitkasyacitpriyaḥ //

sakhyaṃ sodaryayorbhrātrodarpantyorvā parasparam /
kasyacinnābhijānāmi prītiṃ niṣkāraṇāmiha //

yadyapi bhrātaraḥ kruddhā bhāryā vā kāraṇāntare /
svabhāvataste prīyante netaraḥ prākṛto janaḥ //

priyo bhavati dānena priyavādena cāparaḥ /
mantrahomajapairanyaḥ kāryārthe prīyate janaḥ //

utpannā kāraṇātprītirāsīnnau kāraṇāntare /
pradhvaste kāraṇasthāne sā prītirnābhivartate //

kinnu tatkāraṇaṃ manye yenāhaṃ bhavataḥ priyaḥ /
anyatrābhyavahārārthāttatrāpi ca budhā vayam //

kālo hetuṃ vikurute svārthastamanuvartate / svārdhaṃ prājño'bhijānāti prājñaṃ loko'nuvartate /
na tvīdṛśaṃ tvayā vācyaṃ vidyate svārthapaṇḍitaḥ //

na kālo hi samarthasya snehaheturayaṃ tava /
tasmānnāhaṃ cale svārthātsusthitaḥ sandhivigrahe //

abhrāṇāmiva rupāṇi vikurvanti padepade / adyaiva hi ripurbhūtvā punaradyaiva me suhṛt /
punaśca ripuradyaiva yuktīnāṃ paśya cāpalam //

āsīnmaitrī tu tāvannau yāvaddheturabhūtpurā /
sāgatā saha tenaiva kālayuktena hetunā //

tvaṃ hi me'tyantataḥ śatruḥ sāmarthyānmitratāṃ gataḥ /
tatkṛtyamabhinirvartya prakṛtiḥ śatrutāṃ gatā //

so'hamevaṃ praṇītāni jñātvā śāstrāṇi tattvataḥ /
prāviśeyaṃ kathaṃ pāśaṃ tvatkṛte tadbravīhi me //

tvadvīryeṇa vimukto'haṃ madvīryeṇa tathā bhavān /
anyonyānugrahe vṛtte nāsti bhūyaḥ samāgamaḥ //

tvaṃ hi saumya kṛtārtho'dya nivṛttārthāstathā vayam /
na te'styadya mayā kṛtyaṃ kiñcidanyatra bhakṣaṇāt //

ahamannaṃ bhavānbhoktā durbalo'haṃ bhavānbalī /
nāvayorvidyate sandhirviyukte viṣame bale //

sa manye'haṃ tava prajñāṃ yanmokṣātpratyanantaram /
bhakṣyaṃ mṛgayate nūnaṃ sukhopāyamasaṃśayam //

--rthī hyeva suvyakto vimuktaḥ prasṛtaḥ kṣudhā /
śāstrajāṃ matimāsthāya prātarāśamihecchasi //

jānāmi kṣudhitaṃ ca tvāmāhārasamayaśca te /
sa tvaṃ māmabhisandhāya bhakṣyaṃ mṛgayase punaḥ //

kiñcātra putradārārthaṃ yadvāṇīṃ sṛjase mayi /
śuśrūṣāṃ yatase kartuṃ sakhe mama tatkṣamam //

tvayā māṃ sahitaṃ dṛṣṭvā priyā bhāryā sutāśca ye /
kasmātte māṃ na khādeyuḥ spṛṣṭavā praṇayini tvayi //

nāhaṃ tvayā sameṣyāmi vṛtte hetusamāgame /
śivaṃ dhyāyasva me'trasthaḥ sukṛtaṃ smarase yadi //

śatrorannādyabhūtaḥ sankliṣṭasya kṣudhitasya ca /
bhakṣyaṃ mṛgayamāṇasya kaḥ prājño viṣayaṃ vrajet //

svasti te'stu gamiṣyāmi dūrādapi tavodvije / [viśvastaṃ vā pramattaṃ vā etadeva kṛtaṃ bhavet // ]

nāhaṃ tvayā sameṣyāmi nivṛtto bhava lomaśa /
balavatsannikarṣo hi na kadācitpraśasyate //

yadi tvaṃ sukṛtaṃ vetsi tatsakhyamanusāraya /
praśāntādapi hi prājñādbhetavyaṃ balinaḥ sadā //

yadi tvarthena te kāryaṃ brūhi kiṃ karavāṇi te /
kāmaṃ sarvaṃ pradāsyāmi na tvātmānaṃ kathañcana //

ātmārthe santatistyājyā rājyaṃ ratnaṃ dhanāni ca /
api sarvasvamutsṛjya rakṣedātmānamātmavān //

aiśvaryadhanaratnānāṃ pratyamitre'pi vartatām /
dṛṣṭā hi punarāvṛttirjīvatāmiti naḥ śrutam //

na tvātmanaḥ sampradānaṃ dhanaratnavadiṣyate /
ātmā hi sarvadā rakṣyo dārairapi dhanairapi //

ātmarakṣaṇatantrāṇāṃ suparīkṣitakāriṇām /
āpado nopapadyante puruṣāṇāṃ svadoṣajāḥ //

śatruṃ samyagavijñāto vipriyo hyabalīyasā /
śaṅkanīyaḥ sa sarvatra priyamapyācaransadā //

kulajānāṃ sumitrāṇāṃ dhārmikāṇāṃ mahātmanām / na teṣāṃ cālyate buddhiḥ śāstrārthakṛtiścayā //

ityabhivyaktamevāsau palitenāpahāsitaḥ /
mārjāro vrīḍito bhūtvā mūṣikaṃ vākyamabravīt //

satyaṃ śape tvayā'haṃ vai mitradroho vigarhitaḥ /
sammanye'haṃ tava prajñāṃ yastvaṃ mama hite rataḥ //

uktavānarthatattvena mayā sambhinnadarśanaḥ /
na tu māmanyathā sādho tvaṃ grahītumihārhasi //

prāṇapradānajaṃ tvatto mayi sauhṛdamāgatam /
dharmajño'smi guṇajño'smi kṛtajñosmi viśeṣataḥ //

mitreṣu vatsalaścāsmi tvadbhaktaśca viśeṣataḥ /
tvaṃ māmevangate sādho na vācayitumarhasi //

tvayā hi vācyamāno'haṃ jahyāṃ prāṇānsabāndhavaḥ / dhikśabdo hi budhairdṛṣṭo madvidheṣu manasviṣu /
patanaṃ dharmatattvajña na me śaṅkitumarhasi //

iti saṃstūyamāno'pi mārjāreṇa sa mūṣikaḥ /
manasā bhāvagambhīraṃ mārjāramidamabravīt //

sādhurbhavānkṛtārtho'smi priye ca na ca viśvase /
saṃstavairvā dhanaughairvā nāhaṃ śakyaḥ punastvayā //

na hyamitravaśaṃ yānti prājñā niṣkāraṇaṃ sakhe /
asminnarthe ca gāthe dve nibodhośanasā kṛte //

śatrusādhāraṇe kṛtye kṛtvā sandhiṃ balīyasā /
samāhitaścaredbuddhyā kṛtārthaśca na viśvaset //

na viśvasedavaśvaste viśvaste nātiviścaset /
nityaṃ viśvāsayedanyānpareṣāṃ tu na viśvaset //

tasmātsarvāsvavasthāsu rakṣejjīvitamātmanaḥ /
dravyāṇi santatiścaiva sarvaṃ bhavati jīvatām //

sankṣepo nītiśāstrāṇāmaviśvāsaḥ paro mataḥ /
nṛṣu tasmādaviśvāsaḥ puṣkalaṃ hitamātmanaḥ //

vadhyante na hyaviśvastāḥ śatrurbhirdurbalā api /
viśvastāsteṣu vadhyante balavanto'pi śatrubhiḥ //

tvadvidhebhyo mayā hyātmā rakṣyo mārjāra sarvadā /
rakṣa tvamapi cātmānaṃ caṇḍālājjātikilbiṣāt //

sa tasya bruvatastvevaṃ santrāsājjātasādhvasaḥ /
kathāṃ hitvā javenāśu mārjāraḥ prayayau tataḥ //

tataḥ śāstrārthatattvajño buddhisāmarthyamātmanaḥ /
viśrāvya palitaḥ prājño bilamanyajjagāma ha //

evaṃ prajñāvatā buddhyā durbalena mahābalāḥ /
ekena bahavo'mitrāḥ palitenābhisandhitāḥ //

ariṇāpi samarthena sandhiṃ kurvīta paṇḍitaḥ /
mūṣikaśca biḍālaśca muktāvanyonyasaṃśrayāt //

ityevaṃ kṣatradharmasya mayā mārgo nidarśitaḥ /
vistareṇa mahārāja sankṣepamapi me śṛṇu //

anyonyaṃ kṛtavairau tu cakratuḥ prītimuttamām /
anyonyamabhisandhātuṃ sambabhūva tayormatiḥ //

tatra prājño'bhisandhatte samyagbuddhibalāśrayāt /
abhisandhīyate prājñaḥ pramādādapi vā budhaiḥ //

tasmādabhītavadbhīto viśvastavadaviśvaset /
na hyapramattaścalati calito'vā na naśyati //

kāle hi ripuṇā sandhiḥ kāle mitreṇa vigrahaḥ /
kārya ityeva tatvajñāḥ prāhurnityaṃ narādhipa //

etajjñātvā mahārāja śāstrārthamabhigamya ca /
abhiyukto'pramattaśca prāgbhayādbhītavaccaret //

bhītavatsaṃhitaḥ kāryaḥ pratisandhistathaiva ca /
bhayādutpadyate buddhirapramattābhiyogajā //

na bhayaṃ jāyate rājanbhītasyānāgate bhaye /
abhītasya ca visrambhātsumahajjāyate bhayam //

na bhīruriti cātyantaṃ mantro deyaḥ kathañcana /
avijñānāddhi vijñāne gacchedāspadadarśanām //

tasmādabhītavadbhīto viśvastavadaviśvasan /
kāryāṇāṃ gurutāṃ jñātvā nādṛtaṃ kiñcidācaret //

evametanmayā proktamitihāsaṃ yudhiṣṭhira /
śrutvā tvaṃ suhṛdāṃ madhye yathāvatsamudācara //

upalabhya matiṃ cāgryāmarimitrāntaraṃ tathā /
sandhivigrahakālau ca mokṣopāyaṃ tathā'padi //

śatrusādhāraṇe kṛtye kṛtvā sandhiṃ balīyasā /
samāgataścaredbuddhyā kṛtārtho na ca viśvaset //

aviruddhāṃ trivargeṇa nītimetāṃ mahīpate /
abhyuttiṣṭha śrutāttasmādbhūyaḥ saṃrañjayanprajāḥ //

brāhmaṇaiścāpi te sārdhaṃ yātrā bhavatu pāṇḍava /
brāhmaṇāddhi paraṃ śreyo divi ceha ca bhārata //

ete dharmasya vettāraḥ kṛtajñāḥ satataṃ prabho /
pūjitāḥ śubhakartāraḥ pūjayaināñjādhipa //

rājyaṃ śreyaḥ paraṃ rājanyaśaśca mahadāpsyase /
kulasya santatiṃ caiva yathānyāyaṃ yathākramam //

śrutaṃ ca te bhārata sandhivigrahaṃ vibhāvitaṃ buddhiviśeṣakāritam /
tathā tvavekṣya kṣitipena sarvadā niṣevitavyaṃ nṛpa śatrumaṇḍalam //