મહાભારત · અધ્યાય 12.138

સર્વત્ર બુદ્ધિઃ કથિતા શ્રેષ્ઠા તે ભરતર્ષભ ।
અનાગતા તથોત્પન્ના દીર્ઘસૂત્રા વિનાશિની ॥

તદિચ્છામિ પરાં બુદ્ધિં શ્રોતું તે ભરતર્ષભ ।
યથા રાજા ન મુહ્યેત શત્રુભિઃ પરિપીડિતઃ ॥

------યાજ્ઞં સર્વશાસ્ત્રવિશારદમ્ ।
પૃચ્છ------- તન્મે વ્યાખ્યાતુમર્હસિ ॥

શત્રુભિબહુ------થા મુચ્યેત પાર્થિવઃ ।
એતદિચ્છામ્ય------ર્વમેવ યથાવિધિ ॥

વિષમસ્થં હિ રાજા----ત્રવઃ પરિપન્થિનઃ ।
બહવોઽપ્યેકમુદ્ધર્તું યતન્તે પૂર્વતાપિતાઃ ॥

સર્વતઃ પ્રાર્થ્યમાનેન દર્બલેન મહાબલૈઃ ।
એકેનૈવાસહાયેન શક્યં સ્થાતું ભવેત્કથમ્ ॥

કથં મિત્રમરિં ચાપિ વિન્દેત ભરતર્ષભ ।
ચેષ્ટિતવ્યં કથં ચાત્ર શત્રોર્મિત્રસ્ય ચાન્તરે ॥

અજાતલક્ષણે રાજન્નમિત્રે મિત્રતાં ગતે ।
કથં નુ પુરુષઃ કુર્યાત્કૃત્વા કિં વા સુખી ભવેત્ ॥

વિગ્રહં કેન વા કુર્યાત્સન્ધિં વા કેન યોજયેત્ ।
કથં વા શત્રુમધ્યસ્થો વર્તેત બલવાનપિ ॥

એતદ્ધૈ સર્વકૃત્યાનાં પરં કૃત્યં નરાધિપ ।
નૈતસ્ય કશ્ચિદ્વક્તાઽસ્તિ શ્રોતા વાઽપિ સુદુર્લભઃ ॥

ઋતે પિતામહાદ્ભીષ્માત્સત્યસન્ધાજ્જિતેન્દ્રિયાત્ ।
તદન્વીક્ષ્ય મહાભાગ સર્વમેતદ્બ્રવીહિ મે ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ત્વદ્યુક્તોઽયમનુપ્રશ્નો યુધિષ્ઠિર ગુણોદયઃ ।
શૃણુ મે પુત્ર કાર્ત્સ્ન્યેન ગુહ્યમાપત્સુ ભારત ॥

અમિત્રો મિત્રતાં યાતિ મિત્રં ચાપિ પ્રદુષ્યતિ ।
સામર્થ્યયોગાત્કાર્યાણામનિત્યા હિ સદા ગતિઃ ॥

તસ્માદ્વિશ્વસિતવ્યં ચ વિગ્રહં ચ સમાચરેત્ ।
દેશં કાલં ચ વિજ્ઞાય કાર્યાકાર્યવિનિશ્ચયે ॥

સન્ધાતવ્યં બુધૈર્નિત્યં વ્યવસ્ય ચ હિતાર્થિભિઃ ।
અમિત્રૈરપિ સન્ધેયં પ્રાણા રક્ષ્યા હિ ભારત ॥

યો હ્યમિત્રૈર્નરૈર્નિત્યં ન સન્દધ્યાદપણ્ડિતઃ ।
ન સોર્થં પ્રાપ્નુયાત્કિઞ્ચિત્ફલાન્યપિ ચ ભારત ॥

યસ્ત્વમિત્રેણ સન્ધત્તે મિત્રેણ ચ વિરુધ્યતે ।
અર્થયુક્તિં સમાલોક્ય સુમહદ્વિન્દતે ફલમ્ ॥

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
માર્જારસ્ય ચ સંવાદં ન્યગ્રોધે મૂષિકસ્ય ચ ॥

વને મહતિ કસ્મિંશ્ચિન્ન્યગ્રોધઃ સુમહાનભૂત્ ।
લતાજાલપરિચ્છન્નો નાનાદ્વિજગણાયુતઃ ॥

સ્કન્ધવાન્મેઘસન્કાશઃ શીતચ્છાયો મનોરમઃ ।
અરણ્યમભિતો જાતસ્તરુર્વ્યાલમૃગાયુતઃ ॥

તસ્ય મૂલમુપાશ્રિત્ય કૃત્વા શતમુખં બિલમ્ ।
વસતિ સ્મ મહાપ્રાજ્ઞઃ પલિતો નામ મૂષિકઃ ॥

શાખાં તસ્ય સમાશ્રિત્ય વસતિ સ્મ સુખં તદા ।
લોમશો નામ માર્જારઃ સર્વસત્વાવસાદકઃ ॥

તત્ર ત્વાગત્ય ચણ્ડાલો હ્યરણ્યકૃતકેતનઃ ।
યુયોજ યન્ત્રમુન્માથં નિત્યમસ્તન્ગતે રવૌ ॥

તત્ર સ્નાયુમયાન્પાશાન્યથાવત્સંવિધાય સઃ ।
ગૃહં ગત્વા સુખં શેતે પ્રભાતામેતિ શર્વરીમ્ ॥

તત્ર સ્મ નિત્યં બધ્યન્તે નક્તં બહુવિધા મૃગાઃ ।
કદાચિદત્ર માર્જારઃ સમ્પ્રવૃત્તો વ્યબધ્યત ॥

તસ્મિન્બદ્ધે મહાપ્રાણે શત્રૌ નિત્યાતતાયિનિ ।
તં કાલં પલિતો જ્ઞાત્વા પ્રચચાર સુનિર્ભયઃ ॥

તેનાનુચરતા તસ્મિન્વતે વિશ્વસ્તચારિણા ।
ભક્ષ્યં મૃગયમાણે નચિરાદ્દૃષ્ટમામિષમ્ ॥

સ તમુન્માથમારુહ્ય તદામિષમભક્ષયત્ ।
તસ્યોપરિ સપત્નસ્ય બદ્ધસ્ય મનસા હસન્ ॥

આમિષે તુ પ્રસક્તઃ સ કદાચિતવલોકયન્ ।
અપશ્યદપરં ઘોરમાત્મનો રિપુમાગતમ્ ॥

શરપ્રસૂનસન્કાશં મહીવિવરશાયિનમ્ ।
સકુલં હરિકં નામ ચપલં તામ્રલોચનમ્ ॥

તન મૂષિકગન્ધેન ત્વરમાણ ઉપાગતમ્ ।
સક્ષ્યાર્થં લેલિહન્વક્રં ભૂમાવૂર્ધ્વમુખઃ સ્થિતઃ ॥

--આખાગતમરિં ચાન્યમપશ્યત્કોટરાલયમ્ ।
સૂલકં ચન્દ્રકં નામ વક્રતુણ્ડં દુરાસદમ્ ॥

પતસ્ય વિષયં તસ્ય નકુલોલૂકયોસ્તથા ।
યથાસ્યાસીદિયં ચિન્તા તત્પ્રાપ્તસ્ય મહદ્ભયમ્ ॥

પપદ્યસ્યાં સુકષ્ટાયાં મરણે સમુપસ્થિતે ।
મન્તાદ્ભય ઉત્પન્ને કથં કાર્યં મનીષિણા ॥

તથા સર્વતો રુદ્ધઃ સર્વત્ર ભયકર્શિતઃ ।
ભવદ્ભયસન્ત્રસ્તશ્ચક્રે ચ પરમાં મતિમ્ ॥

આપદ્વિનાશભૂયિષ્ઠં શઙ્કનીયં હિ જીવિતમ્ ।
મન્તાત્સંશયઃ સોઽયં તસ્માદાપદુપસ્થિતા ॥

ગતં હિ સહસા ભૂમિં નકુલો મામવાપ્નુયાત્ ।
ઉલૂકશ્ચેહ તિષ્ઠન્તં માર્જારઃ પાશસન્ક્ષયાત્ ॥

ન ત્વેવાસ્મદ્વિધઃ પ્રાજ્ઞઃ સમ્મોહં ગન્તુમર્હતિ ।
રિષ્યે જીવિતે યત્નં યાવદુચ્છ્વાસનિગ્રહાત્ ॥

ન હિ બુદ્ધ્યાઽન્વિતઃ પ્રાજ્ઞો નીતિશાસ્ત્રવિશારદઃ ।
નિમજ્જત્યાપદં પ્રાપ્ય મહતોઽર્થાનવાપ્ય હ ॥

ન ત્વન્યામિહ માર્જારાદ્ગતિં પશ્યામિ સામ્પ્રતમ્ ।
વિષમસ્થો હ્યયં શત્રુઃ કૃત્યં ચાસ્ય મહન્મયા ॥

જીવિતાર્થી કથં ત્વદ્ય શત્રુભિઃ પ્રાર્થિતસ્ત્રિભિઃ ।
પ્રાણહેતોરિમં મિત્રં માર્જારં સંશ્રયામિ વૈ ॥

નીતિશાસ્ત્રં સમાશ્રિત્ય હિતમસ્યોપવર્ણયે ।
યેનેમં શત્રુસન્ઘાતં મતિપૂર્વેણ વઞ્ચયે ॥

અયમત્યન્તશત્રુર્મે વૈષમ્યં પરમં ગતઃ ।
મૂઢો ગ્રાહયિતું સ્વાર્થં સન્ગત્યા યદિ શક્યતે ॥

કદાજિદ્વ્યસનં પ્રાપ્ય સન્ધિં કુર્યાન્મયા સહ ॥

બલિના સન્નિકૃષ્ટસ્ય શત્રોરપિ પરિગ્રહઃ ।
કાર્ય ઇત્યાહુરાચાર્યા વિષમે જીવિતાર્થિના ॥

શ્રેષ્ઠો હિ પણ્ડિતઃ શત્રુર્ન ચ મિત્રમપણ્ડિતઃ ।
અમિત્રે ખલુ માર્જારે જીવિતં સમ્પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

તતોઽસ્મૈ સમ્પ્રવક્ષ્યામિ હેતુમાત્માભિરક્ષણે ।
અપીજાનીમયં શત્રુઃ સન્ગત્યા પણ્ડિતો ભવેત્ ॥

એવં વિચિન્તયામાસ મૂષિકઃ શત્રુચેષ્ટિતમ્ ॥

તતોઽર્થગતિતત્ત્વજ્ઞઃ સન્ધિવિગ્રહકાલવિત્ ।
સાન્ત્વપૂર્વમિદં વાક્યં માર્જારં મૂષિકોઽબ્રવીત્ ॥

સૌહૃદેનાભિભાષે ત્વાં કચ્ચિન્માર્જાર જીવસે ।
જીવિતં હિ તવેચ્છામિ શ્રેયઃ સાધારણં હિ નૌ ॥

ન તે સૌમ્ય ભયં કાર્યં જીવિષ્યસિ યથા પુરા ।
અહં ત્વામુદ્ધરિષ્યામિ પ્રાણાઞ્જહ્યાં હિ તે કૃતે ॥

અસ્તિ કશ્ચિદુપાયોઽત્ર પુષ્કલ પ્રતિભાતિ મે ।
યેન શક્યસ્ત્વયા મોક્ષઃ પ્રાપ્નું શ્રેયસ્તથા મયા ॥

મયાઽપ્યુપાયો દૃષ્ટોઽયં વિચાર્ય મતિમાત્મનઃ ।
આત્માર્થં ચ ત્વદર્થં ચ શ્રેયઃ સાધારણાં હિ નૌ ॥

ઇદં હિ નકુલોલૂકં પાપબુદ્ધ્યા હિ સંસ્થિતમ્ ।
ન ધર્ષયતિ માર્જાર તેન તે સ્વસ્તિ સામ્પ્રતમ્ ॥

કૂજંશ્ચપલનેત્રોઽયં કૌશિકો માં નિરીક્ષતે ।
નગશાખાગ્રગઃ પાપસ્તસ્યાહં ભૃશમુદ્વિજે ॥

સતાં સાપ્તપદં મૈત્રં સ સખા મેઽસિ પણ્ડિતઃ ।
સાહાય્યકં કરિષ્યામિ નાસ્તિ તે પ્રાણતો ભયમ્ ॥

ન હિ શક્તોઽસિ માર્જાર પાશં છેત્તું મયા વિના ।
અહં છેત્સ્યામિ પાશાંસ્તે યદિ માં ત્વં ન હિંસસિ ॥

ત્વમાશ્રિતો દ્રુમસ્યાગ્રં મૂલં ત્વહમુપાશ્રિતઃ ।
ચિરોષિતાવુભાવાવાં વૃક્ષેઽસ્મિન્વિદિતં ચ તે ॥

યસ્મિન્નાશ્વાસતે કશ્ચિદ્યશ્ચ નાશ્વસિતિ ક્વચિત્ ।
ન તૌ ધીરાઃ પ્રશંસન્તિ નિત્યમુદ્વિગ્રમાનસૌ ॥

તસ્માદ્વિવર્ધતાં પ્રીતિર્નિત્યં સન્ગતમસ્તુ નૌ ।
કાલાતીતમિહાર્થં હિ ન પ્રશંસન્તિ પણ્ડિતાઃ ॥

અર્થયુક્તિમિમાં તત્ર યથાભૂતાં નિશામય ।
તવ જીવિતમિચ્છામિ ત્વં મમેચ્છસિ જીવિતમ્ ॥

કશ્ચિત્તરતિ કાષ્ઠેન સુગમ્ભીરાં મહાનદીમ્ ।
સ તારયતિ તત્કાષ્ઠં સ ચ કાષ્ઠેન તાર્યતે ॥

ઈદૃશો નૌ ક્રિયાયોગો ભવિષ્યતિ સુવિસ્તરઃ ।
અહં ત્વાં તારયિષ્યામિ માં ચ ત્વં તારયિષ્યસિ ॥

એવમુક્ત્વા તુ પલિતસ્તમર્થમુભયોર્હિતમ્ ।
હેતુમદ્ગ્રહણીયં ચ કાલાપેક્ષી વ્યતિષ્ઠત ॥

અથ સુવ્યાહૃતં શ્રુત્વા તસ્ય શત્રોર્વિચક્ષણઃ ।
હેતુમદ્્ગ્રહણીયાર્થં માર્જારો વાક્યમબ્રવીત્ ॥

બુદ્ધિમાન્વાક્યસમ્પન્નસ્તદ્વાક્યમનુવર્તયન્ ।
સ્વામવસ્થાં પ્રતીક્ષ્યૈનં સામ્નૈવ પ્રત્યપૂજયત્ ॥

તતસ્તીક્ષ્ણાગ્રદશનો મણિવૈદૂર્યલોચનઃ ।
મૂષિકં મન્દમુદ્વીક્ષ્ય માર્જારો લોમશોઽબ્રબીત્ ॥

નન્દામિ સૌમ્ય ભદ્રં તે યો માં જીવિતુમિચ્છસિ ।
શ્રેયશ્ચ યદિ જાનીષે ક્રિયતાં મા વિચારય ॥

અહં હિ ભૃશમાપન્નસ્ત્વમાપન્નતરો મયા ।
દ્વયોરાપન્નયોઃ સન્ધિઃ ક્રિયતાં મા ચિરાય ચ ॥

વિધત્સ્વ પ્રાપ્તકાલં યત્કાર્થં સિધ્યતુ ચાવયોઃ ।
મયિ કૃચ્છ્રાદ્વિનિર્મુક્તે ન વિનઙ્ક્ષ્યતિ તે કૃતમ્ ॥

ન્યસ્તમાનોસ્મિ ભક્તોસ્મિ શિષ્યસ્ત્વદ્ધિતકૃત્તથા ।
તથા નિદેશવર્તી ચ ભવન્તં શરણં ગતઃ ॥

ઇત્યેવમુક્તઃ પલિતો માર્જારં વશમાગતમ્ ।
વાક્યં હિતમુવાચેદમભિજાતાર્થમર્થવિત્ ॥

ઉદારં યદ્ભવાનાહ નૈતચ્ચિત્રં ભવદ્વિધે ।
વિહિતો યસ્તુ માર્ગો મે હિતાર્થં શૃણુ તં મમ ॥

અહં ત્વાઽનુપ્રવેક્ષ્યામિ નકુલાન્મે મહદ્ભયમ્ ।
ત્રાયસ્વ માં મા વધીશ્ચ શક્તોઽસ્મિ તવ રક્ષણે ॥

ઉલૂકાચ્ચૈવ માં રક્ષ ક્ષુદ્રઃ પ્રાર્થયતે હિ મામ્ ।
અહં છેત્સ્યામિ તે પાશાન્સખે સત્યેને તે શપે ॥

તદ્વચઃ સન્ગતં શ્રુત્વા લોમશો યુક્તમર્થવત્ ।
હર્ષાદુદ્વીક્ષ્ય પલિતં સ્વાગતેનાભ્યપૂજયત્ ॥

તં સમ્પૂજ્યાથ પલિતં માર્જારઃ સૌહૃદે સ્થિતમ્ ।
સ વિચિન્ત્યાબ્રવીદ્ધીરઃ પ્રીતસ્ત્વરિત એવ ચ ॥

ક્ષિપ્રમાગચ્છ ભદ્રં તે ત્વં મે પ્રાણસમઃ સખા ।
તવ પ્રાજ્ઞપ્રસાદાદ્ધિ પ્રિયં પ્રાપ્સ્યામિ જીવિતમ્ ॥

યદ્યદેવન્ગતેનાદ્ય શક્યં કર્તું મયા તવ ।
તદાજ્ઞાપસ્ય કર્તાસ્મિ સિદ્ધિરેવાસ્તુ નૌ સખે ॥

અસ્માત્તે સંશયાન્મુક્તઃ સમિત્રગણબાન્ધવઃ ।
સર્વકાર્યાણિ કર્તાઽહં પ્રિયાણિ ચ હિતાનિ ચ ॥

મુક્તશ્ચ વ્યસનાદસ્માત્સૌમ્યાહમપિ નામ તે ।
પ્રીતિમુત્પાદયેયં ન પ્રતિકર્તું ચ શક્નુયામ્ ॥

પ્રત્યુપકુર્વન્બહ્વપિ ન ભાતિ પૂર્વોપકારિણા તુલ્યઃ ।
એકઃ કરોતિ હિ કૃતે નિષ્કારણમેવ કુરુતેઽન્યઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

એવમાશ્વાસિતો બિદ્વાન્માર્જારેણ સ મૂષિકઃ ।
પ્રવિવેશ સુવિસ્રબ્ધઃ સમ્યગઙ્ગીચકાર હ ॥

ગ્રાહયિત્વા તુ તં સ્વાર્થં માર્જારં મૂષિકસ્તથા ।
માર્જારોરસિ વિસ્રબ્ધઃ સુષ્વાપ પિતૃમાતૃવત્ ॥

નિલીનં તસ્ય ગાત્રેષુ માર્જારસ્યાથ મૂષિકમ્ ।
દૃષ્ટ્વા તૌ નકુલોલૂકૌ નિરાશૌ પ્રત્યપદ્યતામ્ ॥

તથૈવ તૌ સુસન્ત્રસ્તૌ દૃઢમાગતતન્દ્રિતૌ ।
દૃષ્ટ્વા તયોઃ પરાં પ્રીતિં વિસ્મયં પરમં ગતૌ ॥

બલિનૌ મતિમન્તૌ ચ સુવૃત્તૌ ચાપ્યુપાસિતૌ ।
અશક્તૌ તુ નયાત્તસ્માત્સમ્પ્રધર્ષયિતું બલાત્ ॥

કાર્યાર્થં કૃતસન્ધી તૌ દૃષ્ટ્વા માર્જારમૂષિકૌ ।
ઉલૂકનકુલૌ તૂર્ણં જગ્મતુસ્તૌ સ્વમાલયમ્ ॥

લીનઃ સ તસ્ય ગાત્રેષુ પલિતો દેશકાલવિત્ ।
ચિચ્છેદ પાશાન્નૃપતે કાલાકાઙ્ક્ષી શનૈઃ શનૈઃ ॥

અથ બન્ધપરિક્લિષ્ટો માર્જારો વીક્ષ્ય મૂષિકમ્ ।
છિન્દન્તં વૈ તદા પાશાનત્વરન્તં ત્વરાન્વિતઃ ॥

તમત્વરન્તં પલિતં પાશાનાં છેદને તદા ।
સઞ્ચોદયિતુમારેભે માર્જારો મૂષિકં તતઃ ॥

કિં સૌમ્ય નાતિત્વરસે કિં કૃતાર્થોઽવમન્યસે ।
છિન્ધિ પાશાનમિત્રઘ્ન પુરા શ્વપચ એતિ સઃ ॥

ઇત્યુક્તસ્ત્વરતાઽનેન મતિમાન્પલિતોઽબ્રવીત્ ।
માર્જારમકૃતપ્રજ્ઞં તથ્યમાત્મહિતં વચઃ ॥

તૂષ્ણીં ભવ ન તે સૌમ્ય ત્વરા કાર્યા ન સમ્ભ્રમઃ ।
વયમેવાત્ર કાલજ્ઞા ન કાલઃ પરિહાસ્યતે ॥

અકાલે કૃત્યમારબ્ધં કર્તુર્નાર્થાય કલ્પતે ।
તદેવ કાલ આરબ્ધં મહતેઽર્થાય કલ્પતે ॥

અકાલે વિપ્રમુક્તાન્મે ત્વત્ત એવ ભયં ભવેત્ ।
તસ્માત્કાલં પ્રતીક્ષસ્વ કિમિતિ ત્વરસે સખે ॥

યાવત્પશ્યામિ ચણ્ડાલમાયાન્તં શસ્ત્રપાણિનમ્ ।
તતશ્છેત્સ્યામિ તે પાશાન્પ્રાપ્તે સાધારણે ભયે ॥

તસ્મિન્કાલે પ્રમુક્તસ્ત્વં તરુમેવાધિરોક્ષ્યસે ।
ન હિ તે જીવિતાદન્યત્કિઞ્ચિત્કૃત્યં ભવિષ્યતિ ॥

તસ્મિન્કાલેઽપિ ચ તતા દિવાકીર્તિભયાર્દિતઃ । મમ ન ગ્રહણે શક્તઃ પલાયનપરાયણઃ ॥

તતો ભવત્યપક્રાન્તે ત્રસ્તે ભીતે ચ લુબ્ધકાત્ ।
અહં બિલં પ્રવેક્ષ્યામિ ભવાઞ્શાખાં ગમિષ્યતિ ॥

એવમુક્તસ્તુ માર્જારો મૂષિકેણાત્મનો હિતમ્ ।
વચનં વાક્યતત્ત્વજ્ઞો જીવિતાર્થી મહામતિઃ ॥

અથાત્મકૃત્યે ત્વરિતઃ સમ્યક્પ્રાર્થિતમાચરન્ ।
ઉવાચ લોમશો વાક્યં મૂષિકં ચિરકારિણામ્ ॥

નહ્યેવં મિત્રકાર્યાણિ પ્રીત્યા કુર્વન્તિ સાધવઃ ॥

યથા ત્વં મોક્ષિતઃ કૃચ્છ્રાત્ત્વરમાણેન વૈ મયા । તથા હિ ત્વરમાણેન ત્વયા કાર્યમિદં મમ ।
યત્નં કુરુ મહાપ્રાજ્ઞ યથા સ્વસ્ત્યાવયોર્ભવેત્ ॥

અથવા પૂર્વવૈરં ત્વં સ્મરન્કાલં જિહીર્ષસિ ।
પશ્ય દુષ્કૃતકર્મંસ્ત્વં વ્યક્તમાયુઃક્ષયો મમ ॥

યદિ કિઞ્ચિન્મયાઽજ્ઞાનાત્પુરસ્તાદ્દુષ્કૃતં કૃતમ્ ।
ન તન્મનસિ કર્તવ્યં ક્ષામયે ત્વાં પ્રસીદ મે ॥

તમેવંવાદિનં પ્રાજ્ઞં શાસ્ત્રવિદ્બુદ્ધિસત્તમઃ ।
ઉવાચેદં વચઃ શ્રેષ્ઠં માર્જારં મૂષિકસ્તદા ॥

શ્રુતં મે તવ માર્જાર સ્વમર્થં પરિગૃહ્ણતઃ ।
મમાપિ ત્વં વિજાનાસિ સ્વમર્થં પરિગૃહ્ણતઃ ॥

યન્મિત્રં ભીતવત્સાધ્યં યસ્મિન્મિત્રે ભયં હિતમ્ ।
આરક્ષિતં તતઃ કાર્યં પાણિઃ સર્પમુખાદિવ ॥

કૃત્વા બલવતા સન્ધિમાત્માનં યો ન રક્ષતિ ।
અપથ્યમિવ તદ્ભુક્તં તસ્યાર્થાય કલ્પતે ॥

કશ્ચિત્કસ્યચિન્મિત્રં ન કશ્ચિત્કસ્યચિદ્રિપુઃ ।
અર્થતસ્તુ નિબધ્યન્તે મિત્રાણિ રિપવસ્તથા ॥

અર્થૈરર્થા નિબધ્યન્તે ગજૈરિવ મહાગજાઃ । ન ચ કશ્ચિત્કૃતે કાર્યે કર્તારં સમવેક્ષતે ।
તસ્માત્સર્વાણિ કાર્યાણિ સાવશેષાણિ કારયેત્ ॥

તસ્મિન્કાલેઽપિ ચ ભવાન્દિવાકીર્તિભયાર્દિતઃ ।
મમ ન ગ્રહણે શક્તઃ પલાયપરાયણઃ ॥

છિન્નં તુ તન્તુબાહુલ્યં તન્તુરેકોઽવશેષિતઃ ।
છેત્સ્યામ્યહં તમપ્યાશુ નિર્વૃતો ભવ લોમશ ॥

તયોઃ સંવદતોરેવં તથૈવાપન્નયોર્દ્વયોઃ ।
ક્ષયં જગામ સા રાત્રિર્લોમશં ત્વાગમદ્ભયમ્ ॥

તતઃ પ્રભાતસમયે વિકટઃ કૃષ્ણપિઙ્ગલઃ ।
સ્થૂલસ્ફિગ્વિકૃતો રૂક્ષઃ શ્વયૂથપરિવારિતઃ ॥

શઙ્કુકર્ણો મહાવક્રઃ ખનિત્રી ઘોરદર્શનઃ ।
પરિઘો નામ ચણ્ડાલઃ શસ્ત્રપાણિરદૃશ્યત ॥

તં દૃષ્ટ્વા યમદૂતાભં માર્જારસ્ત્રસ્તચેતનઃ ।
ઉવાચ પલિતં ભીતઃ કિમિદાનીં કરિષ્યસિ ॥

તથૈવ ચ સુસન્ત્રસ્તૌ તં દૃષ્ટ્વા ઘોરસન્કુલમ્ ।
ક્ષણેન નકુલોલૂકૌ નૈરાશ્યમુપજગ્મતુઃ ॥

બલિનૌ મતિમન્તૌ ચ સન્ઘાતં ચાપ્યુપાગતૌ ।
અશક્તૌ સુનયાત્તસ્માત્સમ્પ્રધર્ષયિતું બલાત્ ॥

કાર્યાર્થે કૃતસન્ધી તૌ દૃષ્ટ્વા માર્જારમૂષિકૌ ।
ઉલૂકનકુલૌ તૂર્ણં જગ્મતુઃ સ્વંસ્વમાલયમ્ ॥

તતશ્ચિચ્છેદ તં તન્તું માર્જારસ્ય સ મૂષિકઃ ।
વિપ્રમુક્તોઽથ માર્જારસ્તમેવાભ્યપતદ્દુમમ્ ॥

સ તસ્માત્સમ્ભ્રમાન્મુક્તો મુક્તો ઘોરેણ સત્રુણા ।
બિલં વિવેશ પલિતઃ શાખાં લેભે સ લોમશઃ ॥

ઉન્માથમપ્યુપાદાય ચણ્ડાલો વીક્ષ્ય સર્વશઃ । વિહતાશઃ ક્ષણેનૈવ તસ્માદ્દેશાદપાક્રમત્ ।
જગામ સ સ્વભવનં ચણ્ડાલો ભરતર્ષભ ॥

તતસ્તસ્માદ્ભાન્મુક્તો દુર્લભં પ્રાપ્ય જીવિતમ્ ।
બિલસ્થં પાદપાગ્રસ્થઃ પલિતં લોમશોઽબ્રવીત્ ॥

અકૃત્વા સંવિદં કાઞ્ચિત્સહસા ત્વમપસ્રુતઃ ।
કૃતજ્ઞઃ કૃતકલ્યાણઃ કચ્ચિન્માં નાભિશઙ્કસે ॥

ગત્વા ચ મમ વિશ્વાસં દત્ત્વા ચ મમ જીવિતમ્ ।
મિત્રોપભોગસમયે કિં હિ માં નોપસર્પસિ ॥

કૃત્વા હિ પૂર્વં મિત્રાણિ યઃ પશ્ચાન્નાનુતિષ્ઠતિ ।
ન સ મિત્રાણિ લભતે કૃચ્છ્રાત્સ્વાપત્સુ દુર્મતિઃ ॥

સત્કૃતોઽહં ત્વયા મિત્ર સામર્થ્યાદાત્માનઃ સખે ।
સ માં મિત્રત્વમાપન્નમુપભોક્તું ત્વમર્હસિ ॥

યાનિ મે સન્તિ મિત્રાણિ યે ચ મે સન્તિ બાન્ધવાઃ ।
સર્વે ત્વાં પૂજયિષ્યન્તિ શિષ્યા ગુરુમિવ પ્રિયમ્ ॥

અહં ચ પૂજયિષ્યે ત્વાં સમિત્રગણબાન્ધવમ્ ।
જીવિતસ્ય પ્રદાતારં કૃતજ્ઞઃ કો ન પૂજયેત્ ॥

ઈશ્વરો મે ભવાનસ્તુ શરીરસ્ય ગૃહસ્ય ચ ।
અર્થાનાં ચૈવ સર્વેષામનુશાસ્તા ચ મે ભવ ॥

અમાત્યો મે ભવ પ્રાજ્ઞ પિતેવેહ પ્રશાધિ મામ્ ।
ન તેઽસ્તિ ભયમસ્મત્તો જીવિતેનાત્મનઃ શપે ॥

બુદ્ધ્યા ત્વમુશના સાક્ષાદ્બલેનાધિકૃતા વયમ્ ।
ત્વં મન્ત્રબલયુક્તો હિ દદ્યા વિજયમેવ મે ॥

એવમુક્તઃ પરં સાન્ત્વં માર્જારેણ સ મૂષિકઃ ।
ઉવાચ પરમાર્થજ્ઞઃ શ્લક્ષ્ણમાત્મહિતં વચઃ ॥

યદ્ભવાનાહ તત્સર્વં મયા તે લોમશ શ્રુતમ્ ।
મમાપિ તાવદ્બ્રુવતઃ શૃણુ યત્પ્રતિભાતિ મે ॥

વેદિતવ્યાનિ મિત્રાણિ બોદ્ધવ્યાશ્ચાપિ શત્રવઃ ।
એતત્સુસૂક્ષ્મં લોકેઽસ્મિન્દૃશ્યતે પ્રાજ્ઞસમ્મતૈઃ ॥

શત્રુરૂપા હિ સુહૃદો મિત્રરૂપાશ્ચ શત્રવઃ ।
સાન્ત્વિતાસ્તે ન બુધ્યન્તે રાગલોભવશં ગતાઃ ॥

યેષાં સૌમ્યાનિ મિત્રાણિ ક્રોધનાશ્ચૈવ શત્રવઃ ।
સાન્ત્વિતાસ્તે ન બુધ્યન્તે રાગલોભવશન્ગતાઃ ॥

નાસ્તિ જાત્યા રિપુર્નામ મિત્રં નામ ન વિદ્યતે ।
સામર્થ્યયોગાજ્જાયન્તે મિત્રાણિ રિપવસ્તથા ॥

યો યસ્મિઞ્જીવતિ સ્વાર્થે પશ્યેત્પીડાં ન જીવતિ ।
સ તસ્ય મિત્રં તાવત્સ્યઃદ્યાવન્ન સ્યાદ્વિપર્યયઃ ॥

નાસ્તિ મૈત્રી સ્થિરા નામ ન ચ ધ્રુવમસૌહૃદમ્ ।
અર્થયુક્ત્યાઽનુજાયન્તે મિત્રાણિ રિપવસ્તથા ॥

મિત્રં ચ શત્રુતામેતિ કસ્મિંશ્ચિત્કાલપર્યયે ।
શત્રુશ્ચ મિત્રતામેતિ સ્વાર્થો હિ બલવત્તરઃ ॥

યો વિશ્વસિતિ મિત્રેષુ ન વિશ્વસિતિ શત્રુષુ ।
અર્થયુક્તિમવિજ્ઞાય ચલિતં તસ્ય જીવિતમ્ ॥

મિત્રે વા યદિ વા શત્રૌ તસ્યાપિ ચલિતા મતિઃ । ન વિશ્વસેદવિશ્વસ્તે વિશ્વસ્તે નાતિવિશ્વસેત્ ।
વિશ્વાસાદ્ભયમુત્પન્નમપિ મૂલાનિ કૃન્તતિ ॥

અર્થયુક્ત્યા હિ જાયન્તે પિતા માતા સુતસ્તથા ।
માતુલા ભાગિનેયાશ્ચ તથા સમ્બન્ધિબાન્ધવાઃ ॥

પુત્રં હિ માતાપિતરૌ ત્યજતઃ પતિતં પ્રિયમ્ ।
લોકો રક્ષતિ ચાત્માનં પશ્ય સ્વાર્થસ્ય સારતામ્ ॥

સામાન્યા નિષ્કૃતિઃ પ્રાજ્ઞ યો મોક્ષાત્સમન્તરમ્ ।
કૃત્યં મૃગયતે કર્તું સુખોપાયમસંશયમ્ ॥

અસ્મિન્નિલય એવં ત્વં ન્યગ્રોધાદવતારિતઃ ।
પૂર્વં નિવિષ્ટમુન્માથં ચપલન્વાન્ન બુદ્ધવાન્ ॥

આત્મનશ્ચપલો નાસ્તિ કુતોઽન્યેષાં ભવિષ્યતિ ।
તસ્માત્સર્વાણિ કાર્યાણિ ચપલો હન્ત્યસંશયમ્ ॥

બ્રવીષિ મધુરં યચ્ચ પ્રિયો મેઽદ્ય ભવાનિતિ ।
તન્મિથ્યાકારણં સર્વં વિસ્તરેણાપિ મે શૃણુ ॥

કારણાત્પ્રિયતામેતિ દ્વેષ્યો ભવતિ કારણાત્ ।
અર્થાર્થી જીવલોકોઽયં ન કશ્ચિત્કસ્યચિત્પ્રિયઃ ॥

સખ્યં સોદર્યયોર્ભ્રાત્રોદર્પન્ત્યોર્વા પરસ્પરમ્ ।
કસ્યચિન્નાભિજાનામિ પ્રીતિં નિષ્કારણામિહ ॥

યદ્યપિ ભ્રાતરઃ ક્રુદ્ધા ભાર્યા વા કારણાન્તરે ।
સ્વભાવતસ્તે પ્રીયન્તે નેતરઃ પ્રાકૃતો જનઃ ॥

પ્રિયો ભવતિ દાનેન પ્રિયવાદેન ચાપરઃ ।
મન્ત્રહોમજપૈરન્યઃ કાર્યાર્થે પ્રીયતે જનઃ ॥

ઉત્પન્ના કારણાત્પ્રીતિરાસીન્નૌ કારણાન્તરે ।
પ્રધ્વસ્તે કારણસ્થાને સા પ્રીતિર્નાભિવર્તતે ॥

કિન્નુ તત્કારણં મન્યે યેનાહં ભવતઃ પ્રિયઃ ।
અન્યત્રાભ્યવહારાર્થાત્તત્રાપિ ચ બુધા વયમ્ ॥

કાલો હેતું વિકુરુતે સ્વાર્થસ્તમનુવર્તતે । સ્વાર્ધં પ્રાજ્ઞોઽભિજાનાતિ પ્રાજ્ઞં લોકોઽનુવર્તતે ।
ન ત્વીદૃશં ત્વયા વાચ્યં વિદ્યતે સ્વાર્થપણ્ડિતઃ ॥

ન કાલો હિ સમર્થસ્ય સ્નેહહેતુરયં તવ ।
તસ્માન્નાહં ચલે સ્વાર્થાત્સુસ્થિતઃ સન્ધિવિગ્રહે ॥

અભ્રાણામિવ રુપાણિ વિકુર્વન્તિ પદેપદે । અદ્યૈવ હિ રિપુર્ભૂત્વા પુનરદ્યૈવ મે સુહૃત્ ।
પુનશ્ચ રિપુરદ્યૈવ યુક્તીનાં પશ્ય ચાપલમ્ ॥

આસીન્મૈત્રી તુ તાવન્નૌ યાવદ્ધેતુરભૂત્પુરા ।
સાગતા સહ તેનૈવ કાલયુક્તેન હેતુના ॥

ત્વં હિ મેઽત્યન્તતઃ શત્રુઃ સામર્થ્યાન્મિત્રતાં ગતઃ ।
તત્કૃત્યમભિનિર્વર્ત્ય પ્રકૃતિઃ શત્રુતાં ગતા ॥

સોઽહમેવં પ્રણીતાનિ જ્ઞાત્વા શાસ્ત્રાણિ તત્ત્વતઃ ।
પ્રાવિશેયં કથં પાશં ત્વત્કૃતે તદ્બ્રવીહિ મે ॥

ત્વદ્વીર્યેણ વિમુક્તોઽહં મદ્વીર્યેણ તથા ભવાન્ ।
અન્યોન્યાનુગ્રહે વૃત્તે નાસ્તિ ભૂયઃ સમાગમઃ ॥

ત્વં હિ સૌમ્ય કૃતાર્થોઽદ્ય નિવૃત્તાર્થાસ્તથા વયમ્ ।
ન તેઽસ્ત્યદ્ય મયા કૃત્યં કિઞ્ચિદન્યત્ર ભક્ષણાત્ ॥

અહમન્નં ભવાન્ભોક્તા દુર્બલોઽહં ભવાન્બલી ।
નાવયોર્વિદ્યતે સન્ધિર્વિયુક્તે વિષમે બલે ॥

સ મન્યેઽહં તવ પ્રજ્ઞાં યન્મોક્ષાત્પ્રત્યનન્તરમ્ ।
ભક્ષ્યં મૃગયતે નૂનં સુખોપાયમસંશયમ્ ॥

--ર્થી હ્યેવ સુવ્યક્તો વિમુક્તઃ પ્રસૃતઃ ક્ષુધા ।
શાસ્ત્રજાં મતિમાસ્થાય પ્રાતરાશમિહેચ્છસિ ॥

જાનામિ ક્ષુધિતં ચ ત્વામાહારસમયશ્ચ તે ।
સ ત્વં મામભિસન્ધાય ભક્ષ્યં મૃગયસે પુનઃ ॥

કિઞ્ચાત્ર પુત્રદારાર્થં યદ્વાણીં સૃજસે મયિ ।
શુશ્રૂષાં યતસે કર્તું સખે મમ તત્ક્ષમમ્ ॥

ત્વયા માં સહિતં દૃષ્ટ્વા પ્રિયા ભાર્યા સુતાશ્ચ યે ।
કસ્માત્તે માં ન ખાદેયુઃ સ્પૃષ્ટવા પ્રણયિનિ ત્વયિ ॥

નાહં ત્વયા સમેષ્યામિ વૃત્તે હેતુસમાગમે ।
શિવં ધ્યાયસ્વ મેઽત્રસ્થઃ સુકૃતં સ્મરસે યદિ ॥

શત્રોરન્નાદ્યભૂતઃ સન્ક્લિષ્ટસ્ય ક્ષુધિતસ્ય ચ ।
ભક્ષ્યં મૃગયમાણસ્ય કઃ પ્રાજ્ઞો વિષયં વ્રજેત્ ॥

સ્વસ્તિ તેઽસ્તુ ગમિષ્યામિ દૂરાદપિ તવોદ્વિજે । [વિશ્વસ્તં વા પ્રમત્તં વા એતદેવ કૃતં ભવેત્ ॥ ]

નાહં ત્વયા સમેષ્યામિ નિવૃત્તો ભવ લોમશ ।
બલવત્સન્નિકર્ષો હિ ન કદાચિત્પ્રશસ્યતે ॥

યદિ ત્વં સુકૃતં વેત્સિ તત્સખ્યમનુસારય ।
પ્રશાન્તાદપિ હિ પ્રાજ્ઞાદ્ભેતવ્યં બલિનઃ સદા ॥

યદિ ત્વર્થેન તે કાર્યં બ્રૂહિ કિં કરવાણિ તે ।
કામં સર્વં પ્રદાસ્યામિ ન ત્વાત્માનં કથઞ્ચન ॥

આત્માર્થે સન્તતિસ્ત્યાજ્યા રાજ્યં રત્નં ધનાનિ ચ ।
અપિ સર્વસ્વમુત્સૃજ્ય રક્ષેદાત્માનમાત્મવાન્ ॥

ઐશ્વર્યધનરત્નાનાં પ્રત્યમિત્રેઽપિ વર્તતામ્ ।
દૃષ્ટા હિ પુનરાવૃત્તિર્જીવતામિતિ નઃ શ્રુતમ્ ॥

ન ત્વાત્મનઃ સમ્પ્રદાનં ધનરત્નવદિષ્યતે ।
આત્મા હિ સર્વદા રક્ષ્યો દારૈરપિ ધનૈરપિ ॥

આત્મરક્ષણતન્ત્રાણાં સુપરીક્ષિતકારિણામ્ ।
આપદો નોપપદ્યન્તે પુરુષાણાં સ્વદોષજાઃ ॥

શત્રું સમ્યગવિજ્ઞાતો વિપ્રિયો હ્યબલીયસા ।
શઙ્કનીયઃ સ સર્વત્ર પ્રિયમપ્યાચરન્સદા ॥

કુલજાનાં સુમિત્રાણાં ધાર્મિકાણાં મહાત્મનામ્ । ન તેષાં ચાલ્યતે બુદ્ધિઃ શાસ્ત્રાર્થકૃતિશ્ચયા ॥

ઇત્યભિવ્યક્તમેવાસૌ પલિતેનાપહાસિતઃ ।
માર્જારો વ્રીડિતો ભૂત્વા મૂષિકં વાક્યમબ્રવીત્ ॥

સત્યં શપે ત્વયાઽહં વૈ મિત્રદ્રોહો વિગર્હિતઃ ।
સમ્મન્યેઽહં તવ પ્રજ્ઞાં યસ્ત્વં મમ હિતે રતઃ ॥

ઉક્તવાનર્થતત્ત્વેન મયા સમ્ભિન્નદર્શનઃ ।
ન તુ મામન્યથા સાધો ત્વં ગ્રહીતુમિહાર્હસિ ॥

પ્રાણપ્રદાનજં ત્વત્તો મયિ સૌહૃદમાગતમ્ ।
ધર્મજ્ઞોઽસ્મિ ગુણજ્ઞોઽસ્મિ કૃતજ્ઞોસ્મિ વિશેષતઃ ॥

મિત્રેષુ વત્સલશ્ચાસ્મિ ત્વદ્ભક્તશ્ચ વિશેષતઃ ।
ત્વં મામેવન્ગતે સાધો ન વાચયિતુમર્હસિ ॥

ત્વયા હિ વાચ્યમાનોઽહં જહ્યાં પ્રાણાન્સબાન્ધવઃ । ધિક્શબ્દો હિ બુધૈર્દૃષ્ટો મદ્વિધેષુ મનસ્વિષુ ।
પતનં ધર્મતત્ત્વજ્ઞ ન મે શઙ્કિતુમર્હસિ ॥

ઇતિ સંસ્તૂયમાનોઽપિ માર્જારેણ સ મૂષિકઃ ।
મનસા ભાવગમ્ભીરં માર્જારમિદમબ્રવીત્ ॥

સાધુર્ભવાન્કૃતાર્થોઽસ્મિ પ્રિયે ચ ન ચ વિશ્વસે ।
સંસ્તવૈર્વા ધનૌઘૈર્વા નાહં શક્યઃ પુનસ્ત્વયા ॥

ન હ્યમિત્રવશં યાન્તિ પ્રાજ્ઞા નિષ્કારણં સખે ।
અસ્મિન્નર્થે ચ ગાથે દ્વે નિબોધોશનસા કૃતે ॥

શત્રુસાધારણે કૃત્યે કૃત્વા સન્ધિં બલીયસા ।
સમાહિતશ્ચરેદ્બુદ્ધ્યા કૃતાર્થશ્ચ ન વિશ્વસેત્ ॥

ન વિશ્વસેદવશ્વસ્તે વિશ્વસ્તે નાતિવિશ્ચસેત્ ।
નિત્યં વિશ્વાસયેદન્યાન્પરેષાં તુ ન વિશ્વસેત્ ॥

તસ્માત્સર્વાસ્વવસ્થાસુ રક્ષેજ્જીવિતમાત્મનઃ ।
દ્રવ્યાણિ સન્તતિશ્ચૈવ સર્વં ભવતિ જીવતામ્ ॥

સન્ક્ષેપો નીતિશાસ્ત્રાણામવિશ્વાસઃ પરો મતઃ ।
નૃષુ તસ્માદવિશ્વાસઃ પુષ્કલં હિતમાત્મનઃ ॥

વધ્યન્તે ન હ્યવિશ્વસ્તાઃ શત્રુર્ભિર્દુર્બલા અપિ ।
વિશ્વસ્તાસ્તેષુ વધ્યન્તે બલવન્તોઽપિ શત્રુભિઃ ॥

ત્વદ્વિધેભ્યો મયા હ્યાત્મા રક્ષ્યો માર્જાર સર્વદા ।
રક્ષ ત્વમપિ ચાત્માનં ચણ્ડાલાજ્જાતિકિલ્બિષાત્ ॥

સ તસ્ય બ્રુવતસ્ત્વેવં સન્ત્રાસાજ્જાતસાધ્વસઃ ।
કથાં હિત્વા જવેનાશુ માર્જારઃ પ્રયયૌ તતઃ ॥

તતઃ શાસ્ત્રાર્થતત્ત્વજ્ઞો બુદ્ધિસામર્થ્યમાત્મનઃ ।
વિશ્રાવ્ય પલિતઃ પ્રાજ્ઞો બિલમન્યજ્જગામ હ ॥

એવં પ્રજ્ઞાવતા બુદ્ધ્યા દુર્બલેન મહાબલાઃ ।
એકેન બહવોઽમિત્રાઃ પલિતેનાભિસન્ધિતાઃ ॥

અરિણાપિ સમર્થેન સન્ધિં કુર્વીત પણ્ડિતઃ ।
મૂષિકશ્ચ બિડાલશ્ચ મુક્તાવન્યોન્યસંશ્રયાત્ ॥

ઇત્યેવં ક્ષત્રધર્મસ્ય મયા માર્ગો નિદર્શિતઃ ।
વિસ્તરેણ મહારાજ સન્ક્ષેપમપિ મે શૃણુ ॥

અન્યોન્યં કૃતવૈરૌ તુ ચક્રતુઃ પ્રીતિમુત્તમામ્ ।
અન્યોન્યમભિસન્ધાતું સમ્બભૂવ તયોર્મતિઃ ॥

તત્ર પ્રાજ્ઞોઽભિસન્ધત્તે સમ્યગ્બુદ્ધિબલાશ્રયાત્ ।
અભિસન્ધીયતે પ્રાજ્ઞઃ પ્રમાદાદપિ વા બુધૈઃ ॥

તસ્માદભીતવદ્ભીતો વિશ્વસ્તવદવિશ્વસેત્ ।
ન હ્યપ્રમત્તશ્ચલતિ ચલિતોઽવા ન નશ્યતિ ॥

કાલે હિ રિપુણા સન્ધિઃ કાલે મિત્રેણ વિગ્રહઃ ।
કાર્ય ઇત્યેવ તત્વજ્ઞાઃ પ્રાહુર્નિત્યં નરાધિપ ॥

એતજ્જ્ઞાત્વા મહારાજ શાસ્ત્રાર્થમભિગમ્ય ચ ।
અભિયુક્તોઽપ્રમત્તશ્ચ પ્રાગ્ભયાદ્ભીતવચ્ચરેત્ ॥

ભીતવત્સંહિતઃ કાર્યઃ પ્રતિસન્ધિસ્તથૈવ ચ ।
ભયાદુત્પદ્યતે બુદ્ધિરપ્રમત્તાભિયોગજા ॥

ન ભયં જાયતે રાજન્ભીતસ્યાનાગતે ભયે ।
અભીતસ્ય ચ વિસ્રમ્ભાત્સુમહજ્જાયતે ભયમ્ ॥

ન ભીરુરિતિ ચાત્યન્તં મન્ત્રો દેયઃ કથઞ્ચન ।
અવિજ્ઞાનાદ્ધિ વિજ્ઞાને ગચ્છેદાસ્પદદર્શનામ્ ॥

તસ્માદભીતવદ્ભીતો વિશ્વસ્તવદવિશ્વસન્ ।
કાર્યાણાં ગુરુતાં જ્ઞાત્વા નાદૃતં કિઞ્ચિદાચરેત્ ॥

એવમેતન્મયા પ્રોક્તમિતિહાસં યુધિષ્ઠિર ।
શ્રુત્વા ત્વં સુહૃદાં મધ્યે યથાવત્સમુદાચર ॥

ઉપલભ્ય મતિં ચાગ્ર્યામરિમિત્રાન્તરં તથા ।
સન્ધિવિગ્રહકાલૌ ચ મોક્ષોપાયં તથાઽપદિ ॥

શત્રુસાધારણે કૃત્યે કૃત્વા સન્ધિં બલીયસા ।
સમાગતશ્ચરેદ્બુદ્ધ્યા કૃતાર્થો ન ચ વિશ્વસેત્ ॥

અવિરુદ્ધાં ત્રિવર્ગેણ નીતિમેતાં મહીપતે ।
અભ્યુત્તિષ્ઠ શ્રુતાત્તસ્માદ્ભૂયઃ સંરઞ્જયન્પ્રજાઃ ॥

બ્રાહ્મણૈશ્ચાપિ તે સાર્ધં યાત્રા ભવતુ પાણ્ડવ ।
બ્રાહ્મણાદ્ધિ પરં શ્રેયો દિવિ ચેહ ચ ભારત ॥

એતે ધર્મસ્ય વેત્તારઃ કૃતજ્ઞાઃ સતતં પ્રભો ।
પૂજિતાઃ શુભકર્તારઃ પૂજયૈનાઞ્જાધિપ ॥

રાજ્યં શ્રેયઃ પરં રાજન્યશશ્ચ મહદાપ્સ્યસે ।
કુલસ્ય સન્તતિં ચૈવ યથાન્યાયં યથાક્રમમ્ ॥

શ્રુતં ચ તે ભારત સન્ધિવિગ્રહં વિભાવિતં બુદ્ધિવિશેષકારિતમ્ ।
તથા ત્વવેક્ષ્ય ક્ષિતિપેન સર્વદા નિષેવિતવ્યં નૃપ શત્રુમણ્ડલમ્ ॥