Mahabharata · Chapter 12.124

ime janā manuṣyendra praśaṃsanti sadā bhuvi /
dharmasya śīlamevādau tato me saṃśayo mahān //

yadi tacchakyamasmābhirjñātuṃ dharmabhūtāṃ vara /
śrotumicchāmi tatsarvaṃ yathaitadupalabhyate //

kathaṃ tatprāpyate śīlaṃ śrotumicchāmi bhārata /
kiṃlakṣaṇaṃ ca tatproktaṃ brūhi me vadatāṃ vara //
bhīṣma uvāca /

purā duryodhaneneha dhṛtarāṣṭrāya mānada /
ākhyātaṃ tapyamānena śriyaṃ dṛṣṭvā tavāgatām //

indraprasthe mahārāja tava sabhrātṛkasya ha /
sabhāyāṃ cāpahasanaṃ tatsarvaṃ śṛṇu bhārata //

bhavatastāṃ sabhāṃ dṛṣṭvā samṛddhiṃ cāpyanuttamām /
duryodhanastadā dīnaḥ sarvaṃ pitre nyavedayat //

śrutvā hi dhṛtarāṣṭraśca duryodhanavacastadā /
abravītkarṇasahitaṃ duryodhanamidaṃ vacaḥ //
dhṛtarāṣṭra uvāca /

kimarthaṃ tapyase putra śrotumicchāmi tattvataḥ /
śrutvā tvāmanuneṣyāmi yadi samyagbhaviṣyati //

yadā tvāṃ mahadaiśvaryaṃ prāptaṃ parapurañjaya /
kinkarā bhrātaraḥ sarve mitrasambandhibāndhavāḥ //

ācchādayasi prāvārānaśnāsi piśitaudanam /
ājāneyā vahanti tvāṃ kasmācchecasi putraka //
duryodhana uvāca /

daśa tāta sahasrāṇi snātakānāṃ mahātmanām /
bhuñjate rukmapātrībhiryudhiṣṭhiraniveśane //

dṛṣṭvā ca tāṃ sabhāṃ divyapuṣpaphalānvitām /
aśvāṃstittirakalmāṣānratnāni vividhāni ca //

dṛṣṭvā tāṃ pāṇḍaveyānāmṛddhimindropamāṃ śubhām /
amitrāṇāṃ sumahatīmanuśocāmi mānada //
dhṛtarāṣṭra uvāca /

yadīcchasi śriyaṃ tāta yādṛśī sā yudhiṣṭhire /
viśiṣṭāṃ vā naraśreṣṭha śīlavānbhava putraka //

śīlena hi trayo lokāḥ śakyā jetuṃ na saṃśayaḥ /
na hi kiñcidasādhyaṃvai loke śīlavatāṃ satām //

ekarātreṇa māndhātā tryaheṇa janamejayaḥ /
saptarātreṇa nābhāgaḥ pṛthivīṃ pratipedivān //

ete hi pārthivāḥ sarve śīlavanto yaśonvitāḥ /
tatasteṣāṃ guṇakrītā vasudhā svayamāgatā //
duryodhana uvāca /

kathaṃ tatprāpyate śīlaṃ śrotumicchāmi bhārata /
yena śīlena samprāptāḥ kṣiprameva vasundharām //
dhṛtarāṣṭra uvāca /

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam /
nāradena purā vṛttaṃ śīlamāśritya bhārata //

prā--dena hṛtaṃ rājyaṃ mahendrasya mahātmanaḥ /
śa---māśritya daityena trailokyaṃ ca vaśe kṛtam //

ta--bṛhaspatiṃ śakraḥ prāñjaliḥ samupasthitaḥ /
tamuvāca mahāprājñaḥ śreya icchāmi veditum //

tato bṛhaspatistasmai jñānaṃ naiśreyasaṃ param /
kathayāmāsa bhagavāndevendrāya kurūdvaha //

etāvacchreya ityeva bṛhaspatirabhāṣata /
indrastu bhūyaḥ papraccha ko viśeṣo bhavediti //
bṛhaspatiruvāca /

viśeṣo'sti mahāṃstāta bhārgavasya mahātmanaḥ /
tatrāgamaya bhadraṃ te bhūya eva surottama //

ātmanastu tataḥ śreyo bhārgavaḥ sumahāyaśāḥ /
jñānamāgamayatprītyā punaḥ sa paramadyutiḥ //

tenāpi samanujñāto bhārgaveṇa mahātmanā /
śreyo'stīti paraṃ bhūyaḥ śukramāha śatakratuḥ //

bhārgavastvāha sarvajñaḥ prahlādasya mahātmanaḥ /
jñānamasti viśeṣeṇetyukto hṛṣṭaśca so'bhavat //

sa tatra brāhmaṇo bhūtvā prahlādaṃ pākaśāsanaḥ /
stutvā provāca medhāvī śreya icchāmi veditum //

prahlādastvabravīdvipraṃ kṣaṇo nāsti dvijottama /
trailokyarājyasaktasya tato nopadiśāmi te //

brāhmaṇastvabravīdrājanyasminkāle kṣaṇo bhavet /
tadopādeṣṭumicchāmi yadi kāryāntaraṃ bhavet //

tataḥ prīto'bhavadrājā prahvādo brahmavādinaḥ /
tathetyuktvā dadau kāle jñānatattvaṃ dvije tadā //

brāhmaṇo'pi yathānyāyaṃ guruvṛttimanuttamām /
cakāra sarvabhāvena yadyacca manasecchati //

pṛṣṭaśca tena bahuśaḥ prāptaṃ kathamarindam / trailokyarājyaṃ dharmajña kāraṇaṃ tadbravīhi me /
[prahlādo'pi mahārāja brāhmaṇaṃ vākyamabravīt // ]
prahlāda uvāca /

nāsūyāmi dvijānvipra rājāsmīti kathañcana /
kāmyāni vadatāṃ teṣāṃ saṃyacchāmi vahāmi ca //

te visrabdhāḥ prabhāṣante saṃyacchanti ca māṃ sadā /
teṣāṃ kāryapathe yuktaṃ śuśrūṣumanahankṛtam //

dharmātmānaṃ jitakrodhaṃ niyataṃ saṃyatendriyam /
samāsiñcanti śāstrajñāḥ kṣaudraṃ madhviva makṣikāḥ //

so'haṃ vāgagravidyānāṃ rasānāmavalehitā /
svajātyānadhitiṣṭhāmi nakṣatrāṇīva candramāḥ //

etatpṛthivyāmamṛtametaccakṣuranuttamam /
yadbrāhmaṇamukhe havyametacchrutvā pravartate //

etāvaccheya ityāha prahlādo brahmavādinam /
śuśrūṣitastena tadā daityendro vākyamabravīt //

yathāvadguruvṛttyā te prīto'smi dvijasattama /
varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te pradātā'smi na saṃśayaḥ //

kṛtamityeva daityendramuvāca dvijasattamaḥ /
prahlādastvabravītprīto gṛhyatāṃ vara ityuta //
brāhmaṇa uvāca /

yadi rājanprasannastvaṃ mama cedicchasi priyam /
bhavataḥ śīlamicchāmi prāpnumeṣa varo mama //

tataḥ prītastu daityendro bhayamasyābhavanmahat /
vare pradiṣṭe vipreṇa nālpacetāyamityuta //

evamastviti sa prāha prahlādo vismitastadā /
upākṛtya tu viprāya varaṃ duḥkhānvito'bhavat //

datte vare gate vipre cintā'sīnmahatī tadā /
prahlādasya mahārāja niścayaṃ na ca jagmivān //

tasya cintayatastāvacchāyābhūtaṃ mahādyuteḥ /
tejovigrahavattāta śarīramajahāttadā //

tamapṛcchanmahārājaḥ prahlādaḥ ko bhavāniti /
pratyāha taṃ tu śīlosmi tyakto gacchāmyahaṃ tvayā //

tasmindvijottame rājanvatsyāmyahamarindama / yo'sau śiṣyatvamāgamya tvayi nityaṃ samāhitaḥ /
ityuktvā'ntarhitaṃ tadvai śakraṃ cānvāviśatprabho //

tasmiṃstejasi yāte tu tādṛgrūpastatoparaḥ /
śarīrānniḥ sṛtastasya ko bhavāniti sobravīt //

dharmaṃ prahlāda māṃ viddhi yatrāsau dvijasattamaḥ /
tatra yāsyāmi daityendra yataḥ śīlaṃ tato hyaham //

tato'paro mahārāja prajvalanniva tejasā /
śarīrānniḥ sṛtastasya prahlādasya mahātmanaḥ //

ko bhavāniti pṛṣṭaśca tamāha sa mahādyutiḥ /
satyaṃ viddhyasurendrādya prayāsye dharmamanvaham //

tasminnanugate dharmaṃ puruṣe puruṣo'paraḥ /
niścakrāma tatastasmātpṛṣṭaścāha mahātapāḥ //

vṛttaṃ prahlāda māṃ viddhi yataḥ satyaṃ tato hyaham /
tasmingate mahāśvetā śarīrāttasya niryayau //

pṛṣṭaścāha balaṃ viddhi yato vṛttamahaṃ tataḥ /
ityuktvā prayayau tatra yato vṛttaṃ narādhipa //

tataḥ prabhāmayī devī śarīrāttasya niryayau /
tāmapṛcchatsa daityendraḥ sā śrīrityenamabravīt //

uṣitā'smi sukhaṃ nityaṃ tvayi satyaparākrama /
tvayā yuktā gamiṣyāmi balaṃ hyanugatā hyaham //

tato bhayaṃ prādurāsītprahlādasya mahātmanaḥ /
apṛcchata ca tāṃ bhūyaḥ kva yāsi kamalālaye //

tvaṃ hi satyavratā devī lokasya parameśvarī /
kaścāsau brāhmaṇaśreṣṭhastattvamicchāmi veditum //
śrīruvāca /

sa śakto brahmacārī yastvattaścaivopaśikṣitaḥ /
trailokye te yadaśvaryaṃ tattenāpahṛtaṃ prabho //

śīlena hi trayo lokāstvayā dharmajña nirjitāḥ /
tadvijñāya surendreṇa tava śīlaṃ hṛtaṃ prabho //

dharmaḥ satyaṃ tathā vṛttaṃ balaṃ caiva tathā'pyaham /
śīlamūlā mahāprājña sadā nāstyatra saṃśayaḥ //
bhīṣma uvāca /

evamuktvā gatā śrīstu te ca sarve yudhiṣṭhira /
duryodhanastu pitaraṃ bhūya evābravīttadā //

śīlasya tattvamicchāmi vettuṃ kauravanandana /
prāpyate ca yathā śīlaṃ taṃ copāyaṃ bravīhi me //
dhṛtarāṣṭra uvāca /

sopāyaṃ pūrvamuddiṣṭaṃ prahlādena mahātmanā /
sankṣepatastu śīlasya śṛṇu prāptiṃ nareśvara //

adrohaḥ sarvabhūteṣu karmaṇā manasā girā /
anugrahaśca dānaṃ ca śīlametatpraśasyate //

yadanyeṣāṃ hitaṃ na syādātmanaḥ karma pauruṣam /
apatrapeta vā yena na tatkuryātkathañcana //

tattu karma tathā kuryādyena ślādhyeta saṃsadi /
śīlaṃ samāsenaitatte kathitaṃ kurusattama //

yadyapyaśīlā nṛpate prāpnuvanti śriyaṃ kvacit /
na bhuñjate ciraṃ tāta samūlāśca patanti te //
dhṛtarāṣṭra uvāca /

etadviditvā tattvena śīlavānbhava putraka / yadīcchasi śriyaṃ tāta suviśiṣṭāṃ yudhiṣṭhirāt /
adhikāṃ cāpi rājendra tatastvaṃ śīlavānbhavā //
bhīṣma uvāca /

etatkathitavānputre dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ /
etatkuruṣva kaunteya tataḥ prāpsyasi tatphalam //