મહાભારત · અધ્યાય 12.124

ઇમે જના મનુષ્યેન્દ્ર પ્રશંસન્તિ સદા ભુવિ ।
ધર્મસ્ય શીલમેવાદૌ તતો મે સંશયો મહાન્ ॥

યદિ તચ્છક્યમસ્માભિર્જ્ઞાતું ધર્મભૂતાં વર ।
શ્રોતુમિચ્છામિ તત્સર્વં યથૈતદુપલભ્યતે ॥

કથં તત્પ્રાપ્યતે શીલં શ્રોતુમિચ્છામિ ભારત ।
કિંલક્ષણં ચ તત્પ્રોક્તં બ્રૂહિ મે વદતાં વર ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

પુરા દુર્યોધનેનેહ ધૃતરાષ્ટ્રાય માનદ ।
આખ્યાતં તપ્યમાનેન શ્રિયં દૃષ્ટ્વા તવાગતામ્ ॥

ઇન્દ્રપ્રસ્થે મહારાજ તવ સભ્રાતૃકસ્ય હ ।
સભાયાં ચાપહસનં તત્સર્વં શૃણુ ભારત ॥

ભવતસ્તાં સભાં દૃષ્ટ્વા સમૃદ્ધિં ચાપ્યનુત્તમામ્ ।
દુર્યોધનસ્તદા દીનઃ સર્વં પિત્રે ન્યવેદયત્ ॥

શ્રુત્વા હિ ધૃતરાષ્ટ્રશ્ચ દુર્યોધનવચસ્તદા ।
અબ્રવીત્કર્ણસહિતં દુર્યોધનમિદં વચઃ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

કિમર્થં તપ્યસે પુત્ર શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ ।
શ્રુત્વા ત્વામનુનેષ્યામિ યદિ સમ્યગ્ભવિષ્યતિ ॥

યદા ત્વાં મહદૈશ્વર્યં પ્રાપ્તં પરપુરઞ્જય ।
કિન્કરા ભ્રાતરઃ સર્વે મિત્રસમ્બન્ધિબાન્ધવાઃ ॥

આચ્છાદયસિ પ્રાવારાનશ્નાસિ પિશિતૌદનમ્ ।
આજાનેયા વહન્તિ ત્વાં કસ્માચ્છેચસિ પુત્રક ॥
દુર્યોધન ઉવાચ ।

દશ તાત સહસ્રાણિ સ્નાતકાનાં મહાત્મનામ્ ।
ભુઞ્જતે રુક્મપાત્રીભિર્યુધિષ્ઠિરનિવેશને ॥

દૃષ્ટ્વા ચ તાં સભાં દિવ્યપુષ્પફલાન્વિતામ્ ।
અશ્વાંસ્તિત્તિરકલ્માષાન્રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ ॥

દૃષ્ટ્વા તાં પાણ્ડવેયાનામૃદ્ધિમિન્દ્રોપમાં શુભામ્ ।
અમિત્રાણાં સુમહતીમનુશોચામિ માનદ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

યદીચ્છસિ શ્રિયં તાત યાદૃશી સા યુધિષ્ઠિરે ।
વિશિષ્ટાં વા નરશ્રેષ્ઠ શીલવાન્ભવ પુત્રક ॥

શીલેન હિ ત્રયો લોકાઃ શક્યા જેતું ન સંશયઃ ।
ન હિ કિઞ્ચિદસાધ્યંવૈ લોકે શીલવતાં સતામ્ ॥

એકરાત્રેણ માન્ધાતા ત્ર્યહેણ જનમેજયઃ ।
સપ્તરાત્રેણ નાભાગઃ પૃથિવીં પ્રતિપેદિવાન્ ॥

એતે હિ પાર્થિવાઃ સર્વે શીલવન્તો યશોન્વિતાઃ ।
તતસ્તેષાં ગુણક્રીતા વસુધા સ્વયમાગતા ॥
દુર્યોધન ઉવાચ ।

કથં તત્પ્રાપ્યતે શીલં શ્રોતુમિચ્છામિ ભારત ।
યેન શીલેન સમ્પ્રાપ્તાઃ ક્ષિપ્રમેવ વસુન્ધરામ્ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
નારદેન પુરા વૃત્તં શીલમાશ્રિત્ય ભારત ॥

પ્રા--દેન હૃતં રાજ્યં મહેન્દ્રસ્ય મહાત્મનઃ ।
શ---માશ્રિત્ય દૈત્યેન ત્રૈલોક્યં ચ વશે કૃતમ્ ॥

ત--બૃહસ્પતિં શક્રઃ પ્રાઞ્જલિઃ સમુપસ્થિતઃ ।
તમુવાચ મહાપ્રાજ્ઞઃ શ્રેય ઇચ્છામિ વેદિતુમ્ ॥

તતો બૃહસ્પતિસ્તસ્મૈ જ્ઞાનં નૈશ્રેયસં પરમ્ ।
કથયામાસ ભગવાન્દેવેન્દ્રાય કુરૂદ્વહ ॥

એતાવચ્છ્રેય ઇત્યેવ બૃહસ્પતિરભાષત ।
ઇન્દ્રસ્તુ ભૂયઃ પપ્રચ્છ કો વિશેષો ભવેદિતિ ॥
બૃહસ્પતિરુવાચ ।

વિશેષોઽસ્તિ મહાંસ્તાત ભાર્ગવસ્ય મહાત્મનઃ ।
તત્રાગમય ભદ્રં તે ભૂય એવ સુરોત્તમ ॥

આત્મનસ્તુ તતઃ શ્રેયો ભાર્ગવઃ સુમહાયશાઃ ।
જ્ઞાનમાગમયત્પ્રીત્યા પુનઃ સ પરમદ્યુતિઃ ॥

તેનાપિ સમનુજ્ઞાતો ભાર્ગવેણ મહાત્મના ।
શ્રેયોઽસ્તીતિ પરં ભૂયઃ શુક્રમાહ શતક્રતુઃ ॥

ભાર્ગવસ્ત્વાહ સર્વજ્ઞઃ પ્રહ્લાદસ્ય મહાત્મનઃ ।
જ્ઞાનમસ્તિ વિશેષેણેત્યુક્તો હૃષ્ટશ્ચ સોઽભવત્ ॥

સ તત્ર બ્રાહ્મણો ભૂત્વા પ્રહ્લાદં પાકશાસનઃ ।
સ્તુત્વા પ્રોવાચ મેધાવી શ્રેય ઇચ્છામિ વેદિતુમ્ ॥

પ્રહ્લાદસ્ત્વબ્રવીદ્વિપ્રં ક્ષણો નાસ્તિ દ્વિજોત્તમ ।
ત્રૈલોક્યરાજ્યસક્તસ્ય તતો નોપદિશામિ તે ॥

બ્રાહ્મણસ્ત્વબ્રવીદ્રાજન્યસ્મિન્કાલે ક્ષણો ભવેત્ ।
તદોપાદેષ્ટુમિચ્છામિ યદિ કાર્યાન્તરં ભવેત્ ॥

તતઃ પ્રીતોઽભવદ્રાજા પ્રહ્વાદો બ્રહ્મવાદિનઃ ।
તથેત્યુક્ત્વા દદૌ કાલે જ્ઞાનતત્ત્વં દ્વિજે તદા ॥

બ્રાહ્મણોઽપિ યથાન્યાયં ગુરુવૃત્તિમનુત્તમામ્ ।
ચકાર સર્વભાવેન યદ્યચ્ચ મનસેચ્છતિ ॥

પૃષ્ટશ્ચ તેન બહુશઃ પ્રાપ્તં કથમરિન્દમ્ । ત્રૈલોક્યરાજ્યં ધર્મજ્ઞ કારણં તદ્બ્રવીહિ મે ।
[પ્રહ્લાદોઽપિ મહારાજ બ્રાહ્મણં વાક્યમબ્રવીત્ ॥ ]
પ્રહ્લાદ ઉવાચ ।

નાસૂયામિ દ્વિજાન્વિપ્ર રાજાસ્મીતિ કથઞ્ચન ।
કામ્યાનિ વદતાં તેષાં સંયચ્છામિ વહામિ ચ ॥

તે વિસ્રબ્ધાઃ પ્રભાષન્તે સંયચ્છન્તિ ચ માં સદા ।
તેષાં કાર્યપથે યુક્તં શુશ્રૂષુમનહન્કૃતમ્ ॥

ધર્માત્માનં જિતક્રોધં નિયતં સંયતેન્દ્રિયમ્ ।
સમાસિઞ્ચન્તિ શાસ્ત્રજ્ઞાઃ ક્ષૌદ્રં મધ્વિવ મક્ષિકાઃ ॥

સોઽહં વાગગ્રવિદ્યાનાં રસાનામવલેહિતા ।
સ્વજાત્યાનધિતિષ્ઠામિ નક્ષત્રાણીવ ચન્દ્રમાઃ ॥

એતત્પૃથિવ્યામમૃતમેતચ્ચક્ષુરનુત્તમમ્ ।
યદ્બ્રાહ્મણમુખે હવ્યમેતચ્છ્રુત્વા પ્રવર્તતે ॥

એતાવચ્છેય ઇત્યાહ પ્રહ્લાદો બ્રહ્મવાદિનમ્ ।
શુશ્રૂષિતસ્તેન તદા દૈત્યેન્દ્રો વાક્યમબ્રવીત્ ॥

યથાવદ્ગુરુવૃત્ત્યા તે પ્રીતોઽસ્મિ દ્વિજસત્તમ ।
વરં વૃણીષ્વ ભદ્રં તે પ્રદાતાઽસ્મિ ન સંશયઃ ॥

કૃતમિત્યેવ દૈત્યેન્દ્રમુવાચ દ્વિજસત્તમઃ ।
પ્રહ્લાદસ્ત્વબ્રવીત્પ્રીતો ગૃહ્યતાં વર ઇત્યુત ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

યદિ રાજન્પ્રસન્નસ્ત્વં મમ ચેદિચ્છસિ પ્રિયમ્ ।
ભવતઃ શીલમિચ્છામિ પ્રાપ્નુમેષ વરો મમ ॥

તતઃ પ્રીતસ્તુ દૈત્યેન્દ્રો ભયમસ્યાભવન્મહત્ ।
વરે પ્રદિષ્ટે વિપ્રેણ નાલ્પચેતાયમિત્યુત ॥

એવમસ્ત્વિતિ સ પ્રાહ પ્રહ્લાદો વિસ્મિતસ્તદા ।
ઉપાકૃત્ય તુ વિપ્રાય વરં દુઃખાન્વિતોઽભવત્ ॥

દત્તે વરે ગતે વિપ્રે ચિન્તાઽસીન્મહતી તદા ।
પ્રહ્લાદસ્ય મહારાજ નિશ્ચયં ન ચ જગ્મિવાન્ ॥

તસ્ય ચિન્તયતસ્તાવચ્છાયાભૂતં મહાદ્યુતેઃ ।
તેજોવિગ્રહવત્તાત શરીરમજહાત્તદા ॥

તમપૃચ્છન્મહારાજઃ પ્રહ્લાદઃ કો ભવાનિતિ ।
પ્રત્યાહ તં તુ શીલોસ્મિ ત્યક્તો ગચ્છામ્યહં ત્વયા ॥

તસ્મિન્દ્વિજોત્તમે રાજન્વત્સ્યામ્યહમરિન્દમ । યોઽસૌ શિષ્યત્વમાગમ્ય ત્વયિ નિત્યં સમાહિતઃ ।
ઇત્યુક્ત્વાઽન્તર્હિતં તદ્વૈ શક્રં ચાન્વાવિશત્પ્રભો ॥

તસ્મિંસ્તેજસિ યાતે તુ તાદૃગ્રૂપસ્તતોપરઃ ।
શરીરાન્નિઃ સૃતસ્તસ્ય કો ભવાનિતિ સોબ્રવીત્ ॥

ધર્મં પ્રહ્લાદ માં વિદ્ધિ યત્રાસૌ દ્વિજસત્તમઃ ।
તત્ર યાસ્યામિ દૈત્યેન્દ્ર યતઃ શીલં તતો હ્યહમ્ ॥

તતોઽપરો મહારાજ પ્રજ્વલન્નિવ તેજસા ।
શરીરાન્નિઃ સૃતસ્તસ્ય પ્રહ્લાદસ્ય મહાત્મનઃ ॥

કો ભવાનિતિ પૃષ્ટશ્ચ તમાહ સ મહાદ્યુતિઃ ।
સત્યં વિદ્ધ્યસુરેન્દ્રાદ્ય પ્રયાસ્યે ધર્મમન્વહમ્ ॥

તસ્મિન્નનુગતે ધર્મં પુરુષે પુરુષોઽપરઃ ।
નિશ્ચક્રામ તતસ્તસ્માત્પૃષ્ટશ્ચાહ મહાતપાઃ ॥

વૃત્તં પ્રહ્લાદ માં વિદ્ધિ યતઃ સત્યં તતો હ્યહમ્ ।
તસ્મિન્ગતે મહાશ્વેતા શરીરાત્તસ્ય નિર્યયૌ ॥

પૃષ્ટશ્ચાહ બલં વિદ્ધિ યતો વૃત્તમહં તતઃ ।
ઇત્યુક્ત્વા પ્રયયૌ તત્ર યતો વૃત્તં નરાધિપ ॥

તતઃ પ્રભામયી દેવી શરીરાત્તસ્ય નિર્યયૌ ।
તામપૃચ્છત્સ દૈત્યેન્દ્રઃ સા શ્રીરિત્યેનમબ્રવીત્ ॥

ઉષિતાઽસ્મિ સુખં નિત્યં ત્વયિ સત્યપરાક્રમ ।
ત્વયા યુક્તા ગમિષ્યામિ બલં હ્યનુગતા હ્યહમ્ ॥

તતો ભયં પ્રાદુરાસીત્પ્રહ્લાદસ્ય મહાત્મનઃ ।
અપૃચ્છત ચ તાં ભૂયઃ ક્વ યાસિ કમલાલયે ॥

ત્વં હિ સત્યવ્રતા દેવી લોકસ્ય પરમેશ્વરી ।
કશ્ચાસૌ બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠસ્તત્ત્વમિચ્છામિ વેદિતુમ્ ॥
શ્રીરુવાચ ।

સ શક્તો બ્રહ્મચારી યસ્ત્વત્તશ્ચૈવોપશિક્ષિતઃ ।
ત્રૈલોક્યે તે યદશ્વર્યં તત્તેનાપહૃતં પ્રભો ॥

શીલેન હિ ત્રયો લોકાસ્ત્વયા ધર્મજ્ઞ નિર્જિતાઃ ।
તદ્વિજ્ઞાય સુરેન્દ્રેણ તવ શીલં હૃતં પ્રભો ॥

ધર્મઃ સત્યં તથા વૃત્તં બલં ચૈવ તથાઽપ્યહમ્ ।
શીલમૂલા મહાપ્રાજ્ઞ સદા નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

એવમુક્ત્વા ગતા શ્રીસ્તુ તે ચ સર્વે યુધિષ્ઠિર ।
દુર્યોધનસ્તુ પિતરં ભૂય એવાબ્રવીત્તદા ॥

શીલસ્ય તત્ત્વમિચ્છામિ વેત્તું કૌરવનન્દન ।
પ્રાપ્યતે ચ યથા શીલં તં ચોપાયં બ્રવીહિ મે ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

સોપાયં પૂર્વમુદ્દિષ્ટં પ્રહ્લાદેન મહાત્મના ।
સન્ક્ષેપતસ્તુ શીલસ્ય શૃણુ પ્રાપ્તિં નરેશ્વર ॥

અદ્રોહઃ સર્વભૂતેષુ કર્મણા મનસા ગિરા ।
અનુગ્રહશ્ચ દાનં ચ શીલમેતત્પ્રશસ્યતે ॥

યદન્યેષાં હિતં ન સ્યાદાત્મનઃ કર્મ પૌરુષમ્ ।
અપત્રપેત વા યેન ન તત્કુર્યાત્કથઞ્ચન ॥

તત્તુ કર્મ તથા કુર્યાદ્યેન શ્લાધ્યેત સંસદિ ।
શીલં સમાસેનૈતત્તે કથિતં કુરુસત્તમ ॥

યદ્યપ્યશીલા નૃપતે પ્રાપ્નુવન્તિ શ્રિયં ક્વચિત્ ।
ન ભુઞ્જતે ચિરં તાત સમૂલાશ્ચ પતન્તિ તે ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

એતદ્વિદિત્વા તત્ત્વેન શીલવાન્ભવ પુત્રક । યદીચ્છસિ શ્રિયં તાત સુવિશિષ્ટાં યુધિષ્ઠિરાત્ ।
અધિકાં ચાપિ રાજેન્દ્ર તતસ્ત્વં શીલવાન્ભવા ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

એતત્કથિતવાન્પુત્રે ધૃતરાષ્ટ્રો મહીપતિઃ ।
એતત્કુરુષ્વ કૌન્તેય તતઃ પ્રાપ્સ્યસિ તત્ફલમ્ ॥