Mahabharata · Chapter 12.118

sa śvā prakṛtimāpannaḥ paraṃ dainyamupāgamat /
ṛṣiṇā hunkṛtaḥ pāpastapovanabahiṣkṛtaḥ //

evaṃ rājñā matimatā viditvā śīlaśaucatām /
ārjavaṃ prakṛtiṃ satvaṃ śrutaṃ vṛttaṃ kulaṃ damam //

anukrośaṃ balaṃ vīryaṃ prabhāvaṃ praśamaṃ kṣamām /
bhṛtyāyemantriṇo yogyāstatra sthāpyāḥ surakṣitāḥ //

nāṣarīkṣya mahīpālaḥ prakartuṃ bhṛtyamarhati /
akulīnanarākīrṇo na rājā sukhamedhate //

kulajaḥ prākṛto rājaṃstatkulīnatayā sadā /
na pāpe kurute buddhiṃ nindyamāno'pyanāgasi //

akulīnastu puruṣaḥ prākṛtaḥ sādhusankṣayāt /
durlabhaiśvaryatāṃ prāpto ninditaḥ śatrutāṃ vrajet //

kākaḥ śvāno'kulīnaśca biḍālaḥ sarpa eva ca /
akulīnā ca yā nārī tulyāste parikīrtitāḥ //

lokapālāḥ sadodvignāḥ paśyantyakulajānyathā /
nārīṃ vā puruṣaṃ vā'tha śīlaṃ tatrāpi kāraṇam //

duṣkulīnā ca yā strī syādduṣkulīnaśca yaḥ puma /
ahiṃsāśīlasaṃyogāddharmaścā'kulatāṃ vrajet //

dharmaṃ prati mahārāja ślokānāha bṛhaspatiḥ /
śṛṇu sarvānmahīpāla hṛdi tāṃśca kariṣyasi //

asitaṃ sitakarmāṇaṃ yathā dāntaṃ tapasvinam /
vṛttasthamapi caṇḍālaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ //

yadi ghātayate kaścitpāpasatvaṃ prajāhitaḥ /
sarvasatvahitārthāya na tenāsau vihiṃsakaḥ //

dvīpinaṃ śarabhaṃ siṃhaṃ vyāghraṃ kuñjarameva ca /
mahiṣaṃ ca varāhaṃ ca sūkaraṃ śvānapannagān //

gobrāhmaṇahitārthāya bālastrīrakṣaṇāya ca /
vṛddhāturaparitrāṇe yo hinasti sa dharmavit //

brāhmaṇaḥ pāpakarmā ca mleccho vā dhārmikaḥ śu vaḥ /
śreyāṃstatra bhavenmleccho brāhmaṇaḥ pāpakṛttamaḥ //

duṣkulīnaḥ kulīno vā yaḥ kaścicchīlavānnaraḥ /
prakṛtiṃ tasya vijñāya sthirāṃ vā yadi vā'sthirām //

śīlaṃ vā'nuttamaṃ karma kuryādrājā samāhitaḥ / niyuñjīta mahīpālo durvṛttaṃ pāpakarmasu //

kulīnaṃ śikṣitaṃ prājñaṃ jñānavijñānakovidam /
sarvaśāstrārthatattvajñaṃ sahiṣṇuṃ deśajaṃ tathā //

kṛtajñaṃ balavantaṃ ca kṣāntaṃ dāntaṃ jitendriyam /
alubdhaṃ labdhasantuṣṭaṃ svāmimitrabubhūṣakam //

sacivaṃ deśakālajñaṃ sarvasangrahaṇe ratam /
saṃskṛtaṃ yuktavacanaṃ hitaiṣiṇamatandritam //

yuktācāraṃ svaviṣaye sandhivigrahakovidam /
śastaṃ trivargavettāraṃ paurajānapadapriyam //

senāvyūhanatattvajñaṃ balaharṣaṇakovidam /
iṅgitākarātattvajñaṃ yātrāsenāviśāradam //

hastiśikṣāśvatattvajñamahankāravivarjitam /
pragalbhaṃ dakṣiṇaṃ dāntaṃ balinaṃ yuktamantriṇam //

caukṣaṃ caukṣajanākīrṇaṃ suveṣaṃ sukhadarśanam /
nāyakaṃ nītikuśalaṃ guṇaiḥ ṣaṅbhiḥ samanvitam //

astabdhaṃ praśritaṃ ślakṣṇaṃ mṛduvādinameva ca /
dhīraṃ maharddhi ca deśakālopapādakam //

saci yaḥ prakurute na cainamavamanyate /
tasya vistīryate rājyaṃ jyotsnā grahapateriva //

etaireva guṇairyukto rājā śāstraviśāradaḥ /
eṣṭavyo dharmaparamaḥ prajāpālanatatparaḥ //

dhīro marṣī śuciḥ śīghraḥ kāle puruṣakāravit /
śuśrūṣuḥ śrutavāñśrotā ūhāpohaviśāradaḥ //

medhāvī dhāraṇāyukto yathānyāyopapādakaḥ /
dāntaḥ sadā priyābhāṣī kṣamāvāṃśca viparyaye //

nāticchettā svayankārī śraddhāluḥ sukhadarśanaḥ /
ārtahastaprado nityamāptāmātyo naye rataḥ //

nāhaṃvādī nanirdvandvo nayatkiñcanakārakaḥ /
kṛte karmaṇyamoghānāṃ kartā bhṛtyajanapriyaḥ //

sangṛhītajano'stabdhaḥ prasannavadanaḥ sadā /
trātā bhṛtyajanāpekṣī na krodhī sumahāmanāḥ //

yuktadaṇḍo na nirdaṇḍo dharmakāryānuśāsanaḥ /
cāranetraḥ prajāvekṣī dharmārthakuśalaḥ sadā //

rājā guṇaśatākīrṇa eṣṭavyastādṛśo bhavet /
yodhāścaiva manuṣyendra sarvairguṇagaṇairvṛtāḥ //

anveṣṭavyāḥ supuruṣāḥ sahāyā rājyadhāraṇe /
na vimānayitavyāste rājñā vṛddhimabhīpsatā //

yodhāḥ samaraśauṇḍīrāḥ kṛtajñāḥ śāstrakovidāḥ /
dharmaśāstrasamāyuktāḥ padātijanasaṃvṛtāḥ //

arthamānavivṛddhāśca rathacaryāviśāradāḥ /
iṣvastrakuśalā yasya tasyeyaṃ nṛpatermahī //

jñātīnāmanavajñānaṃ bhṛtyeṣvaśaṭhatā tathā /
naipuṇaṃ cārthacaryāsu yasyaite tasya sā mahī //

ālasyaṃ caiva nidrā ca vyasanānyatihāsyatā /
yastaitāni na vidyante tasyaiva suciraṃ mahī //

vṛddhasevī mahotsāho varṇānāṃ caiva rakṣitā /
dharmacaryāḥ sadā yasya tasyeyaṃ suciraṃ mahī //

nītivartmānusaraṇaṃ nityamutthānameva ca /
ripūṇāmanavajñānaṃ tasyeyaṃ suciraṃ mahī //

utthānaṃ caiva daivaṃ ca tayornānātvameva ca //
manunā varṇitaṃ pūrvaṃ vakṣye śṛṇu tadeva hi //

utthānaṃ hi narendrāṇāṃ bṛhaspatirabhāṣata /
nayānayavidhānajñaḥ sadā bhava kurūdvaha //

durhṛdāṃ chidradarśī yaḥ suhṛdāmupakāravān / viśeṣavicca bhṛtyānāṃ sa rājyaphalamaśnute //

sarvasangrahaṇe yukto nṛpo bhavati yaḥ sadā /
utthānaśīlo mantrāḍhyaḥ sa rājā rājasattamaḥ //

śakyā cāśvasahasreṇa vīrāroheṇa bhārata /
sangṛhītamanuṣyeṇa kṛtsnā jetuṃ vasundharā //