મહાભારત · અધ્યાય 12.118

સ શ્વા પ્રકૃતિમાપન્નઃ પરં દૈન્યમુપાગમત્ ।
ઋષિણા હુન્કૃતઃ પાપસ્તપોવનબહિષ્કૃતઃ ॥

એવં રાજ્ઞા મતિમતા વિદિત્વા શીલશૌચતામ્ ।
આર્જવં પ્રકૃતિં સત્વં શ્રુતં વૃત્તં કુલં દમમ્ ॥

અનુક્રોશં બલં વીર્યં પ્રભાવં પ્રશમં ક્ષમામ્ ।
ભૃત્યાયેમન્ત્રિણો યોગ્યાસ્તત્ર સ્થાપ્યાઃ સુરક્ષિતાઃ ॥

નાષરીક્ષ્ય મહીપાલઃ પ્રકર્તું ભૃત્યમર્હતિ ।
અકુલીનનરાકીર્ણો ન રાજા સુખમેધતે ॥

કુલજઃ પ્રાકૃતો રાજંસ્તત્કુલીનતયા સદા ।
ન પાપે કુરુતે બુદ્ધિં નિન્દ્યમાનોઽપ્યનાગસિ ॥

અકુલીનસ્તુ પુરુષઃ પ્રાકૃતઃ સાધુસન્ક્ષયાત્ ।
દુર્લભૈશ્વર્યતાં પ્રાપ્તો નિન્દિતઃ શત્રુતાં વ્રજેત્ ॥

કાકઃ શ્વાનોઽકુલીનશ્ચ બિડાલઃ સર્પ એવ ચ ।
અકુલીના ચ યા નારી તુલ્યાસ્તે પરિકીર્તિતાઃ ॥

લોકપાલાઃ સદોદ્વિગ્નાઃ પશ્યન્ત્યકુલજાન્યથા ।
નારીં વા પુરુષં વાઽથ શીલં તત્રાપિ કારણમ્ ॥

દુષ્કુલીના ચ યા સ્ત્રી સ્યાદ્દુષ્કુલીનશ્ચ યઃ પુમ ।
અહિંસાશીલસંયોગાદ્ધર્મશ્ચાઽકુલતાં વ્રજેત્ ॥

ધર્મં પ્રતિ મહારાજ શ્લોકાનાહ બૃહસ્પતિઃ ।
શૃણુ સર્વાન્મહીપાલ હૃદિ તાંશ્ચ કરિષ્યસિ ॥

અસિતં સિતકર્માણં યથા દાન્તં તપસ્વિનમ્ ।
વૃત્તસ્થમપિ ચણ્ડાલં તં દેવા બ્રાહ્મણં વિદુઃ ॥

યદિ ઘાતયતે કશ્ચિત્પાપસત્વં પ્રજાહિતઃ ।
સર્વસત્વહિતાર્થાય ન તેનાસૌ વિહિંસકઃ ॥

દ્વીપિનં શરભં સિંહં વ્યાઘ્રં કુઞ્જરમેવ ચ ।
મહિષં ચ વરાહં ચ સૂકરં શ્વાનપન્નગાન્ ॥

ગોબ્રાહ્મણહિતાર્થાય બાલસ્ત્રીરક્ષણાય ચ ।
વૃદ્ધાતુરપરિત્રાણે યો હિનસ્તિ સ ધર્મવિત્ ॥

બ્રાહ્મણઃ પાપકર્મા ચ મ્લેચ્છો વા ધાર્મિકઃ શુ વઃ ।
શ્રેયાંસ્તત્ર ભવેન્મ્લેચ્છો બ્રાહ્મણઃ પાપકૃત્તમઃ ॥

દુષ્કુલીનઃ કુલીનો વા યઃ કશ્ચિચ્છીલવાન્નરઃ ।
પ્રકૃતિં તસ્ય વિજ્ઞાય સ્થિરાં વા યદિ વાઽસ્થિરામ્ ॥

શીલં વાઽનુત્તમં કર્મ કુર્યાદ્રાજા સમાહિતઃ । નિયુઞ્જીત મહીપાલો દુર્વૃત્તં પાપકર્મસુ ॥

કુલીનં શિક્ષિતં પ્રાજ્ઞં જ્ઞાનવિજ્ઞાનકોવિદમ્ ।
સર્વશાસ્ત્રાર્થતત્ત્વજ્ઞં સહિષ્ણું દેશજં તથા ॥

કૃતજ્ઞં બલવન્તં ચ ક્ષાન્તં દાન્તં જિતેન્દ્રિયમ્ ।
અલુબ્ધં લબ્ધસન્તુષ્ટં સ્વામિમિત્રબુભૂષકમ્ ॥

સચિવં દેશકાલજ્ઞં સર્વસન્ગ્રહણે રતમ્ ।
સંસ્કૃતં યુક્તવચનં હિતૈષિણમતન્દ્રિતમ્ ॥

યુક્તાચારં સ્વવિષયે સન્ધિવિગ્રહકોવિદમ્ ।
શસ્તં ત્રિવર્ગવેત્તારં પૌરજાનપદપ્રિયમ્ ॥

સેનાવ્યૂહનતત્ત્વજ્ઞં બલહર્ષણકોવિદમ્ ।
ઇઙ્ગિતાકરાતત્ત્વજ્ઞં યાત્રાસેનાવિશારદમ્ ॥

હસ્તિશિક્ષાશ્વતત્ત્વજ્ઞમહન્કારવિવર્જિતમ્ ।
પ્રગલ્ભં દક્ષિણં દાન્તં બલિનં યુક્તમન્ત્રિણમ્ ॥

ચૌક્ષં ચૌક્ષજનાકીર્ણં સુવેષં સુખદર્શનમ્ ।
નાયકં નીતિકુશલં ગુણૈઃ ષઙ્ભિઃ સમન્વિતમ્ ॥

અસ્તબ્ધં પ્રશ્રિતં શ્લક્ષ્ણં મૃદુવાદિનમેવ ચ ।
ધીરં મહર્દ્ધિ ચ દેશકાલોપપાદકમ્ ॥

સચિ યઃ પ્રકુરુતે ન ચૈનમવમન્યતે ।
તસ્ય વિસ્તીર્યતે રાજ્યં જ્યોત્સ્ના ગ્રહપતેરિવ ॥

એતૈરેવ ગુણૈર્યુક્તો રાજા શાસ્ત્રવિશારદઃ ।
એષ્ટવ્યો ધર્મપરમઃ પ્રજાપાલનતત્પરઃ ॥

ધીરો મર્ષી શુચિઃ શીઘ્રઃ કાલે પુરુષકારવિત્ ।
શુશ્રૂષુઃ શ્રુતવાઞ્શ્રોતા ઊહાપોહવિશારદઃ ॥

મેધાવી ધારણાયુક્તો યથાન્યાયોપપાદકઃ ।
દાન્તઃ સદા પ્રિયાભાષી ક્ષમાવાંશ્ચ વિપર્યયે ॥

નાતિચ્છેત્તા સ્વયન્કારી શ્રદ્ધાલુઃ સુખદર્શનઃ ।
આર્તહસ્તપ્રદો નિત્યમાપ્તામાત્યો નયે રતઃ ॥

નાહંવાદી નનિર્દ્વન્દ્વો નયત્કિઞ્ચનકારકઃ ।
કૃતે કર્મણ્યમોઘાનાં કર્તા ભૃત્યજનપ્રિયઃ ॥

સન્ગૃહીતજનોઽસ્તબ્ધઃ પ્રસન્નવદનઃ સદા ।
ત્રાતા ભૃત્યજનાપેક્ષી ન ક્રોધી સુમહામનાઃ ॥

યુક્તદણ્ડો ન નિર્દણ્ડો ધર્મકાર્યાનુશાસનઃ ।
ચારનેત્રઃ પ્રજાવેક્ષી ધર્માર્થકુશલઃ સદા ॥

રાજા ગુણશતાકીર્ણ એષ્ટવ્યસ્તાદૃશો ભવેત્ ।
યોધાશ્ચૈવ મનુષ્યેન્દ્ર સર્વૈર્ગુણગણૈર્વૃતાઃ ॥

અન્વેષ્ટવ્યાઃ સુપુરુષાઃ સહાયા રાજ્યધારણે ।
ન વિમાનયિતવ્યાસ્તે રાજ્ઞા વૃદ્ધિમભીપ્સતા ॥

યોધાઃ સમરશૌણ્ડીરાઃ કૃતજ્ઞાઃ શાસ્ત્રકોવિદાઃ ।
ધર્મશાસ્ત્રસમાયુક્તાઃ પદાતિજનસંવૃતાઃ ॥

અર્થમાનવિવૃદ્ધાશ્ચ રથચર્યાવિશારદાઃ ।
ઇષ્વસ્ત્રકુશલા યસ્ય તસ્યેયં નૃપતેર્મહી ॥

જ્ઞાતીનામનવજ્ઞાનં ભૃત્યેષ્વશઠતા તથા ।
નૈપુણં ચાર્થચર્યાસુ યસ્યૈતે તસ્ય સા મહી ॥

આલસ્યં ચૈવ નિદ્રા ચ વ્યસનાન્યતિહાસ્યતા ।
યસ્તૈતાનિ ન વિદ્યન્તે તસ્યૈવ સુચિરં મહી ॥

વૃદ્ધસેવી મહોત્સાહો વર્ણાનાં ચૈવ રક્ષિતા ।
ધર્મચર્યાઃ સદા યસ્ય તસ્યેયં સુચિરં મહી ॥

નીતિવર્ત્માનુસરણં નિત્યમુત્થાનમેવ ચ ।
રિપૂણામનવજ્ઞાનં તસ્યેયં સુચિરં મહી ॥

ઉત્થાનં ચૈવ દૈવં ચ તયોર્નાનાત્વમેવ ચ ॥
મનુના વર્ણિતં પૂર્વં વક્ષ્યે શૃણુ તદેવ હિ ॥

ઉત્થાનં હિ નરેન્દ્રાણાં બૃહસ્પતિરભાષત ।
નયાનયવિધાનજ્ઞઃ સદા ભવ કુરૂદ્વહ ॥

દુર્હૃદાં છિદ્રદર્શી યઃ સુહૃદામુપકારવાન્ । વિશેષવિચ્ચ ભૃત્યાનાં સ રાજ્યફલમશ્નુતે ॥

સર્વસન્ગ્રહણે યુક્તો નૃપો ભવતિ યઃ સદા ।
ઉત્થાનશીલો મન્ત્રાઢ્યઃ સ રાજા રાજસત્તમઃ ॥

શક્યા ચાશ્વસહસ્રેણ વીરારોહેણ ભારત ।
સન્ગૃહીતમનુષ્યેણ કૃત્સ્ના જેતું વસુન્ધરા ॥