Mahabharata · Chapter 12.111

asaumyāḥ saumyarūpeṇa saumyāścāsaumyarūpiṇaḥ /
tādṛśānpuruṣāṃstāta kathaṃ vidyāmahe vayam //
bhīṣma uvāca /

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam /
vyāghragomāyusaṃvādaṃ taṃ nibodha yudhiṣṭhira //

purikāyāṃ puri purā śrīmatyāṃ pauriko nṛpaḥ /
parariṃsāparaḥ krūro babhūva puruṣādhamaḥ //

sa tvāyuṣi parikṣīṇe jagāmānīpsitāṃ gatim /
gomāyutvaṃ ca samprāpto dūṣitaḥ pūrvakarmaṇā //

saṃsmṛtya pūrvajātiṃ svāṃ nirvedaṃ paramaṃ gataḥ /
na bhakṣayanti māṃsāni parairupahṛtānyapi //

ahiṃsā sarvabhūteṣu satyavāk sudṛḍhavrataḥ /
cakāra ca yathākālamāhāraṃ patitaiḥ phalaiḥ //

parṇahāraḥ kadācicca niyamavratavānapi / kadā cadudakenāpi vartayanna tu yantritaḥ //

śmaśāne tasya cāvāso gomāyoḥ sammato'bhavat /
janmabhūmyanurodhācca nānyaṃ vā samarocayat //

tasya śaucamamṛṣyantaste sarve sahajātayaḥ /
cālayanti sma tāṃ buddhiṃ vacanaiḥ praśrayottaraiḥ //

vasanpitṛvane raudre śaucaṃ lambhitumicchasi /
iyaṃ vipratipattiste yadā tvaṃ piśitāśanaḥ //

tatsamāno bhavātsamābhirbhakṣyaṃ dāsyāmahe vayam /
bhuṅkṣva śaucaṃ parityajya yaddhi bhuktaṃ tadasti te //

iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā pratyuvāca samāhitaḥ /
madhuraiḥ praśritairvākyairhetumadbhiraniṣṭhuraiḥ //

apramāṇā prasūtirme śīlataḥ kriyate kulam /
prārthayāmi ca tatkarma yena vistīryate yaśaḥ //

śmaśāne yadi me vāsaḥ samādhirme niśāmyatām /
ātmā phalati karmāṇi nāśramo dharmalakṣaṇam //

āśrame yo dvijaṃ hanyāddānaṃ dadyādanāśrame /
kintu tatpātakaṃ na syāttadvā dānaṃ vṛthā bhavet //

bhavantaḥ svārthalobhena kevalaṃ bhakṣaṇe ratāḥ /
anubandheṣu ye doṣāstānna paśyanti mohitāḥ //

apratyayakṛtāṃ garhyāmarthāpanayadūṣitām /
iha cāmutra cāniṣṭāṃ tasmādvṛttiṃ na rocaye //

taṃ śuciṃ paṇḍitaṃ matvā śārdūlaḥ khyātavikramaḥ /
kṛtvā'tmasadṛśīṃ pūjāṃ sācivye'varayatsvayam //
śārdūla uvāca /

saumya vijñātarūpastvaṃ gaccha yātrāṃ mayā saha /
vriyantāmīpsitā bhogāḥ parihāryāśca puṣkalāḥ //

tīkṣṇā iti vayaṃ khyātā bhavantaṃ jñāpayāmahe /
mṛdupūrvaṃ praśādhi tvaṃ śreyaścādhigamiṣyasi //
bhīṣma uvāca /

athaṃ sampūjya tadvākyaṃ mṛgendrasya mahātmanaḥ /
gomāyuḥ praśritaṃ vākyaṃ babhāṣe kiñcidānataḥ //

sadṛśaṃ mṛgarājaitattava vākyaṃ madantare /
yatsahāyānmṛgayase dharmārthakuśalāñśucīn //

na śakyaṃ hyanamātyena mahattvamanuśāsitum /
duṣṭāmātyena vā vīra śarīraparipanthinā //

sahāyānanuraktāṃśca nayajñānupasaṃhitān /
parasparamasantuṣṭānvijigīṣūnalolupāt //

anatītopadānprājñānhite yuktānmanasvinaḥ /
pūjayethā mahābhāga yathā bhrātṛnyathā pitṝn //

na tveva mama santoṣādrocate'nyanmṛgādhipa /
na kāmaye sukhānbhogānaiśvaryaṃ vā tvadāśrayam //

na yokṣyati hi me śīlaṃ tava bhṛtyaiḥ purātanaiḥ /
te tyāṃ vibhedayiṣyanti duḥkhaśīlā madantare //

saṃśrayaḥ ślāghanīyastvamanyeṣāmapi bhāsvatām /
kṛtātmā sumahābhāgaḥ pāpakeṣvapyadāruṇaḥ //

dīrghadarśī mahotsāhaḥ sthūlalakṣo mahābalaḥ /
kṛte cāmoghakartā'si bhāgyaiśca samalankṛtaḥ //

kintu svenāsmi santuṣṭo duḥkhā vṛttiranuṣṭhitā /
sevāyāṃ cāpi nābhijñaḥ svacchandena vanecaraḥ //

prājñopakrośadoṣāśca sarve saṃśrayavāsinām /
vanacaryā tu niḥsaṅgā nirbhayā viravagrahā //

nṛpeṇa hiyamāṇasya yattiṣṭhati bhayaṃ hṛdi /
na tattiṣṭhati tuṣṭānāṃ vane mūlaphalāśinām //

pānīyaṃ vā nirāyāsaṃ svādvannaṃ vā guṇottaram /
vicārya khalu paśyāmi tatsukhaṃ yatra nirvṛttiḥ //

aparādhairna tāvanto bhṛtyāḥ śiṣṭā narādhipaiḥ /
apajātairyathā bhṛtyā dūṣitāḥ nidhanaṃ gatāḥ //

yadi vā tanmamā kāryaṃ mṛgendra yadi manyase /
samayaṃ kṛtamicchāmi vartitavyaṃ yathāvidhi //

madīyā mānanīyāste śrotavyaṃ ca hitaṃ vacaḥ /
kalpitā yā ca me vṛttiḥ sā bhavettvayi susthirā //

na ------- sacivaiḥ saha karhicit /
tītimantaḥ parīpsanto vṛthā brūyuḥ pare mayi //

eka ekena sangamya raho brūyāṃ hitaṃ vacaḥ /
naca te śātikāryeṣu praṣṭatryo'smi hitāhite //

--- --- paścācca na hiṃsyāḥ sacivāstvayā /
madīyānāṃ ca kupito mā tvaṃ daṇḍaṃ nipātayeḥ //
bhīṣma uvāca /

evamastviti tenāsau mṛgendreṇābhipūjitaḥ /
prāptavānmatisācivyaṃ gomāyurvyāghracoditaḥ //

taṃ tathā satkṛtaṃ dṛṣṭvā yujyamānaṃ ca karmasu /
prādviṣankṛtasanghātāḥ pūrvabhṛtyā muhurmuhuḥ //

mitrabuddhyā ca gomāyuṃ sāntvayitvā praveśya ca /
doṣeṣu samayānnetumicchantyaśubhabuddhayaḥ //

anyathā hyuṣitāḥ pūrvaṃ paradravyāpahāriṇaḥ /
aśaktāḥ kiñcidāhartuṃ dravyaṃ gomāyuyantritāḥ //

vyutthānaṃ cātra kāṅkṣadbhiḥ kathābhiḥ pratilobhyate /
dhanena mahatā caiva buddhirasya vilobhyate //

na cāpi sa mahāprājñastasmādvairyāccacāla ha /
athāsya samayaṃ kṛtvā vināśāya sthitāḥ pare //

īpsitaṃ tu mṛgendrasya māṃsaṃ yattatra saṃskṛtam /
apanīya svayaṃ taddhi tairnyastaṃ tasya veśmani //

yadarthaṃ cāpyapahṛtaṃ yena taccaiva mantritam /
tasya tadviditaṃ sarvaṃ kāraṇārthaṃ ca marṣitam //

samayo'yaṃ kṛtastena sācivyamupagacchatā / nopaghātastvayā kāryo rājanmaitrīmihecchatā
iti tasya ca mantrasya sthityarthaṃ tadupekṣitam //

[kṣudhitasya mṛgendrasya bhoktumabhyutthitasya ca] bhojane copahartavye tanmāṃsaṃ nahyadṛśyata /
mṛgarājena cājñaptaṃ mṛgyatāṃ cora ityuta //

kṛtakaiścāpi tanmāṃsaṃ mṛgendrāya niveditam /
sacivenāpanītaṃ te viduṣā prājñamāninā //

saroṣastvadha śārdūlaḥ śrutvā gomāyucāpalam /
babhūvāmarṣito rājā vadhaṃ cāsya vyarocayat //

chidraṃ tu tasya tadṛṣṭvā procuste pūrvamantriṇaḥ / sarveṣāmeva so'smākaṃ vṛttibhaṅge pravartate /
niścityaivaṃ punastasya te tatkarmaṇyavartayan //

idaṃ tasyedṛśaṃ karma kiṃ tena na kṛtaṃ bhavet /
śrutaśca svāminā pūrvaṃ yādṛśo naiva tādṛśaḥ //

vāṅbhātreṇaiva dharmiṣṭhaḥ svabhāvena tu dāruṇaḥ /
dharmacchajhā hyayaṃ pāpo vṛthācāraparigrahaḥ //

kāryārthaṃ bhojanādyeṣu vrateṣu kṛtavāñśramam /
yadi vipratyayo hyeṣa tadidaṃ darśayām te //

tanmāṃsaṃ taiśca gomāyostatkṣaṇādāśu ḍhaukitam //

māṃsāpanayanaṃ śrutvā vyāghrasteṣāṃ ca tadvacaḥ /
ājñāpayāmāsa tadā gomāyurvadhyatāmiti //

gomāyorvyasanaṃ śrutvā śārdūlajananī tataḥ /
mṛgarājaṃ hitairvākyaiḥ sambodhayitumāgamat //

putra naitattvayā grāhyaṃ kapaṭārambhasaṃyutam /
karma sangharṣajairdoṣairduṣyetāśucibhiḥ suciḥ //

nocchritaṃ sahate kaścitprakriyā vairakārikā /
śucerapi hi yuktasya doṣa eva nipātyate //

[munerapi vanasthasya svāni karmāṇi kurvataḥ utpādyante trayaḥ pakṣā mitrodāsīnaśatravaḥ // ]

lubdhānāṃ śucayo dveṣyāḥ kātarāṇāṃ tarasvinaḥ / mūrkhāṇāṃ paṇḍitā dveṣyā daridrāṇāṃ mahādhanāḥ /
adhārmikāṇāṃ dharmiṣṭhā virūpāṇāṃ surūpiṇaḥ //

baha paṇḍitā mūrkhā lubdhā māyopajīvinaḥ /
āhuṃrdoṣamadoṣasya bṛhaspatimaterapi //

sunyrastaṃ te gṛhe māṃsaṃ yadadyāpahṛtaṃ tava /
necate dīyamānaṃ ca sādhu tāvadvidhīyatām //

asayāḥ satyasankāśāḥ satyāścāsatyadarśanāḥ /
dṛśyante vividhā bhāvāsteṣu yuktaṃ parīkṣaṇam //

talavaddṛśyate vyoma khadyoto havyavāḍiva /
na caivāsti talaṃ vyomni khadyote na hutāśanaḥ //

tasmātpratyakṣadṛṣṭo'pi yukto hyarthaḥ parīkṣitum /
parīkṣya jñāpayannarthānna paścātparitapyate //

na duṣkaramidaṃ putraṃ yatprabhurghātayetparam /
ślāghanīyā yaśasyā ca loke prabhavatāṃ kṣamā //

sthāpito'yaṃ tvayā putra sāmanteṣvapi viśrutaḥ /
duḥkhenāsādyate pātraṃ dhāryatāmeṣa te suhṛt //

dūṣitaṃ paradoṣairhi gṛhṇīte yo'nyathā śucim /
svayaṃ sandūṣitāmātyaḥ kṣiprameva vinaśyati //

etasmādarisanghātādgomāyoḥ kaścidāgataḥ /
dharmātmā tena cākhyātaṃ yathaitatkapaṭaṃ kṛtam //

tato vijñātacāritraḥ satkṛtya sa vimokṣitaḥ /
pariṣvaktaśca sasnehaṃ mṛgendreṇa punaḥ punaḥ //

anujñāya mṛgendraṃ tu gomāyurnītiśāstravit /
tenāmarṣeṇa santaptaḥ prāyamāsitumaicchata //

gomāyuṃ tu sa śārdūlaḥ snehātprasṛtalocanaḥ /
nyavārayatsa dharmiṣṭhaṃ pūjayā pratipūjayan //

taṃ sa gomāyurālokya snehādāgatasambhramaḥ /
babhāṣe praṇato vākyaṃ bāṣpagadgadayā girā //

pūjito'haṃ tvayā pūrvaṃ paścāccaiva vimānitaḥ /
pareṣāmāspadaṃ nīto vastuṃ nārhāmyahaṃ tvayi //

asantuṣṭāścyutāḥ sthānānmānātpratyavaropitāḥ /
svayaṃ copadrutā bhṛtyā ye cāpyupahitāḥ paraiḥ //

parikṣīṇāśca lubdhāśca kruddhā bhītāḥ pratāritāḥ /
hṛtasvā mānino ye ca tyaktopāttā mahepsavaḥ //

saṃlālitāśca ye kecidvyasanaughapratīkṣiṇaḥ /
antarhitāḥ sohapṛtāste sarve'parasādhanāḥ //

avamānena yuktasya sthāpitasya ca me punaḥ /
kathaṃ yāsyasi viśvāsamahameṣvāmi vā katham //

samartha iti sangṛhya sthāpayitvā parīkṣitaḥ /
kṛtaṃ ca samayaṃ bhittvā tvayā'hamavamānitaḥ //

prathamaṃ yaḥ samākhyātaḥ śīlavāniti saṃsadi /
na vācyaṃ tasya vaiguṇyaṃ pratijñāṃ parirakṣatā //

evaṃ cāvamatasyeha viśvāsaṃ me na yāsyasi /
tvayi cāpetaviśvāse mamodvego bhaviṣyati //

śaṅkitastvamahaṃ bhītaḥ pare cchidrānusāriṇaḥ /
astrigdhāścaiva dustoṣāḥ karma caitadbahucchalam //

duḥkhena śliṣyate bhinnaṃ śliṣṭaṃ duḥkhena bhidyate /
bhinnaśliṣṭe tu yā prītirna sā snehena vardhate //

kaścittava hite bharturdṛśyate na parātmanaḥ /
kāryāpekṣā hi varntate bhāvastrigdhāḥ sudurlabhāḥ //

suduḥkhaṃ puruṣajñānaṃ cittaṃ hyeṣāṃ calācalam /
samartho vāpyaśaṅko vā śateṣveko'dhigamyate //

akasmātprakriyā nṝṇāmakasmāccāpakarṣaṇam /
śubhāśubhe mahattvaṃ ca prahartuṃ buddhilāghavam //
bhīṣma uvāca /

evaṃvidhaṃ sāntvamuktvā dharmakāmārthahetumat /
prasādayitvā rājānaṃ gomāyurvanamabhyagāt //

agṛhyānunayaṃ tasya mṛgendrasya ca buddhimān /
gomāyuḥ prāyamāsīnastyaktvā dehaṃ divaṃ yayau //