મહાભારત · અધ્યાય 12.111

અસૌમ્યાઃ સૌમ્યરૂપેણ સૌમ્યાશ્ચાસૌમ્યરૂપિણઃ ।
તાદૃશાન્પુરુષાંસ્તાત કથં વિદ્યામહે વયમ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
વ્યાઘ્રગોમાયુસંવાદં તં નિબોધ યુધિષ્ઠિર ॥

પુરિકાયાં પુરિ પુરા શ્રીમત્યાં પૌરિકો નૃપઃ ।
પરરિંસાપરઃ ક્રૂરો બભૂવ પુરુષાધમઃ ॥

સ ત્વાયુષિ પરિક્ષીણે જગામાનીપ્સિતાં ગતિમ્ ।
ગોમાયુત્વં ચ સમ્પ્રાપ્તો દૂષિતઃ પૂર્વકર્મણા ॥

સંસ્મૃત્ય પૂર્વજાતિં સ્વાં નિર્વેદં પરમં ગતઃ ।
ન ભક્ષયન્તિ માંસાનિ પરૈરુપહૃતાન્યપિ ॥

અહિંસા સર્વભૂતેષુ સત્યવાક્ સુદૃઢવ્રતઃ ।
ચકાર ચ યથાકાલમાહારં પતિતૈઃ ફલૈઃ ॥

પર્ણહારઃ કદાચિચ્ચ નિયમવ્રતવાનપિ । કદા ચદુદકેનાપિ વર્તયન્ન તુ યન્ત્રિતઃ ॥

શ્મશાને તસ્ય ચાવાસો ગોમાયોઃ સમ્મતોઽભવત્ ।
જન્મભૂમ્યનુરોધાચ્ચ નાન્યં વા સમરોચયત્ ॥

તસ્ય શૌચમમૃષ્યન્તસ્તે સર્વે સહજાતયઃ ।
ચાલયન્તિ સ્મ તાં બુદ્ધિં વચનૈઃ પ્રશ્રયોત્તરૈઃ ॥

વસન્પિતૃવને રૌદ્રે શૌચં લમ્ભિતુમિચ્છસિ ।
ઇયં વિપ્રતિપત્તિસ્તે યદા ત્વં પિશિતાશનઃ ॥

તત્સમાનો ભવાત્સમાભિર્ભક્ષ્યં દાસ્યામહે વયમ્ ।
ભુઙ્ક્ષ્વ શૌચં પરિત્યજ્ય યદ્ધિ ભુક્તં તદસ્તિ તે ॥

ઇતિ તેષાં વચઃ શ્રુત્વા પ્રત્યુવાચ સમાહિતઃ ।
મધુરૈઃ પ્રશ્રિતૈર્વાક્યૈર્હેતુમદ્ભિરનિષ્ઠુરૈઃ ॥

અપ્રમાણા પ્રસૂતિર્મે શીલતઃ ક્રિયતે કુલમ્ ।
પ્રાર્થયામિ ચ તત્કર્મ યેન વિસ્તીર્યતે યશઃ ॥

શ્મશાને યદિ મે વાસઃ સમાધિર્મે નિશામ્યતામ્ ।
આત્મા ફલતિ કર્માણિ નાશ્રમો ધર્મલક્ષણમ્ ॥

આશ્રમે યો દ્વિજં હન્યાદ્દાનં દદ્યાદનાશ્રમે ।
કિન્તુ તત્પાતકં ન સ્યાત્તદ્વા દાનં વૃથા ભવેત્ ॥

ભવન્તઃ સ્વાર્થલોભેન કેવલં ભક્ષણે રતાઃ ।
અનુબન્ધેષુ યે દોષાસ્તાન્ન પશ્યન્તિ મોહિતાઃ ॥

અપ્રત્યયકૃતાં ગર્હ્યામર્થાપનયદૂષિતામ્ ।
ઇહ ચામુત્ર ચાનિષ્ટાં તસ્માદ્વૃત્તિં ન રોચયે ॥

તં શુચિં પણ્ડિતં મત્વા શાર્દૂલઃ ખ્યાતવિક્રમઃ ।
કૃત્વાઽત્મસદૃશીં પૂજાં સાચિવ્યેઽવરયત્સ્વયમ્ ॥
શાર્દૂલ ઉવાચ ।

સૌમ્ય વિજ્ઞાતરૂપસ્ત્વં ગચ્છ યાત્રાં મયા સહ ।
વ્રિયન્તામીપ્સિતા ભોગાઃ પરિહાર્યાશ્ચ પુષ્કલાઃ ॥

તીક્ષ્ણા ઇતિ વયં ખ્યાતા ભવન્તં જ્ઞાપયામહે ।
મૃદુપૂર્વં પ્રશાધિ ત્વં શ્રેયશ્ચાધિગમિષ્યસિ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અથં સમ્પૂજ્ય તદ્વાક્યં મૃગેન્દ્રસ્ય મહાત્મનઃ ।
ગોમાયુઃ પ્રશ્રિતં વાક્યં બભાષે કિઞ્ચિદાનતઃ ॥

સદૃશં મૃગરાજૈતત્તવ વાક્યં મદન્તરે ।
યત્સહાયાન્મૃગયસે ધર્માર્થકુશલાઞ્શુચીન્ ॥

ન શક્યં હ્યનમાત્યેન મહત્ત્વમનુશાસિતુમ્ ।
દુષ્ટામાત્યેન વા વીર શરીરપરિપન્થિના ॥

સહાયાનનુરક્તાંશ્ચ નયજ્ઞાનુપસંહિતાન્ ।
પરસ્પરમસન્તુષ્ટાન્વિજિગીષૂનલોલુપાત્ ॥

અનતીતોપદાન્પ્રાજ્ઞાન્હિતે યુક્તાન્મનસ્વિનઃ ।
પૂજયેથા મહાભાગ યથા ભ્રાતૃન્યથા પિતૄન્ ॥

ન ત્વેવ મમ સન્તોષાદ્રોચતેઽન્યન્મૃગાધિપ ।
ન કામયે સુખાન્ભોગાનૈશ્વર્યં વા ત્વદાશ્રયમ્ ॥

ન યોક્ષ્યતિ હિ મે શીલં તવ ભૃત્યૈઃ પુરાતનૈઃ ।
તે ત્યાં વિભેદયિષ્યન્તિ દુઃખશીલા મદન્તરે ॥

સંશ્રયઃ શ્લાઘનીયસ્ત્વમન્યેષામપિ ભાસ્વતામ્ ।
કૃતાત્મા સુમહાભાગઃ પાપકેષ્વપ્યદારુણઃ ॥

દીર્ઘદર્શી મહોત્સાહઃ સ્થૂલલક્ષો મહાબલઃ ।
કૃતે ચામોઘકર્તાઽસિ ભાગ્યૈશ્ચ સમલન્કૃતઃ ॥

કિન્તુ સ્વેનાસ્મિ સન્તુષ્ટો દુઃખા વૃત્તિરનુષ્ઠિતા ।
સેવાયાં ચાપિ નાભિજ્ઞઃ સ્વચ્છન્દેન વનેચરઃ ॥

પ્રાજ્ઞોપક્રોશદોષાશ્ચ સર્વે સંશ્રયવાસિનામ્ ।
વનચર્યા તુ નિઃસઙ્ગા નિર્ભયા વિરવગ્રહા ॥

નૃપેણ હિયમાણસ્ય યત્તિષ્ઠતિ ભયં હૃદિ ।
ન તત્તિષ્ઠતિ તુષ્ટાનાં વને મૂલફલાશિનામ્ ॥

પાનીયં વા નિરાયાસં સ્વાદ્વન્નં વા ગુણોત્તરમ્ ।
વિચાર્ય ખલુ પશ્યામિ તત્સુખં યત્ર નિર્વૃત્તિઃ ॥

અપરાધૈર્ન તાવન્તો ભૃત્યાઃ શિષ્ટા નરાધિપૈઃ ।
અપજાતૈર્યથા ભૃત્યા દૂષિતાઃ નિધનં ગતાઃ ॥

યદિ વા તન્મમા કાર્યં મૃગેન્દ્ર યદિ મન્યસે ।
સમયં કૃતમિચ્છામિ વર્તિતવ્યં યથાવિધિ ॥

મદીયા માનનીયાસ્તે શ્રોતવ્યં ચ હિતં વચઃ ।
કલ્પિતા યા ચ મે વૃત્તિઃ સા ભવેત્ત્વયિ સુસ્થિરા ॥

ન ------- સચિવૈઃ સહ કર્હિચિત્ ।
તીતિમન્તઃ પરીપ્સન્તો વૃથા બ્રૂયુઃ પરે મયિ ॥

એક એકેન સન્ગમ્ય રહો બ્રૂયાં હિતં વચઃ ।
નચ તે શાતિકાર્યેષુ પ્રષ્ટત્ર્યોઽસ્મિ હિતાહિતે ॥

--- --- પશ્ચાચ્ચ ન હિંસ્યાઃ સચિવાસ્ત્વયા ।
મદીયાનાં ચ કુપિતો મા ત્વં દણ્ડં નિપાતયેઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

એવમસ્ત્વિતિ તેનાસૌ મૃગેન્દ્રેણાભિપૂજિતઃ ।
પ્રાપ્તવાન્મતિસાચિવ્યં ગોમાયુર્વ્યાઘ્રચોદિતઃ ॥

તં તથા સત્કૃતં દૃષ્ટ્વા યુજ્યમાનં ચ કર્મસુ ।
પ્રાદ્વિષન્કૃતસન્ઘાતાઃ પૂર્વભૃત્યા મુહુર્મુહુઃ ॥

મિત્રબુદ્ધ્યા ચ ગોમાયું સાન્ત્વયિત્વા પ્રવેશ્ય ચ ।
દોષેષુ સમયાન્નેતુમિચ્છન્ત્યશુભબુદ્ધયઃ ॥

અન્યથા હ્યુષિતાઃ પૂર્વં પરદ્રવ્યાપહારિણઃ ।
અશક્તાઃ કિઞ્ચિદાહર્તું દ્રવ્યં ગોમાયુયન્ત્રિતાઃ ॥

વ્યુત્થાનં ચાત્ર કાઙ્ક્ષદ્ભિઃ કથાભિઃ પ્રતિલોભ્યતે ।
ધનેન મહતા ચૈવ બુદ્ધિરસ્ય વિલોભ્યતે ॥

ન ચાપિ સ મહાપ્રાજ્ઞસ્તસ્માદ્વૈર્યાચ્ચચાલ હ ।
અથાસ્ય સમયં કૃત્વા વિનાશાય સ્થિતાઃ પરે ॥

ઈપ્સિતં તુ મૃગેન્દ્રસ્ય માંસં યત્તત્ર સંસ્કૃતમ્ ।
અપનીય સ્વયં તદ્ધિ તૈર્ન્યસ્તં તસ્ય વેશ્મનિ ॥

યદર્થં ચાપ્યપહૃતં યેન તચ્ચૈવ મન્ત્રિતમ્ ।
તસ્ય તદ્વિદિતં સર્વં કારણાર્થં ચ મર્ષિતમ્ ॥

સમયોઽયં કૃતસ્તેન સાચિવ્યમુપગચ્છતા । નોપઘાતસ્ત્વયા કાર્યો રાજન્મૈત્રીમિહેચ્છતા
ઇતિ તસ્ય ચ મન્ત્રસ્ય સ્થિત્યર્થં તદુપેક્ષિતમ્ ॥

[ક્ષુધિતસ્ય મૃગેન્દ્રસ્ય ભોક્તુમભ્યુત્થિતસ્ય ચ] ભોજને ચોપહર્તવ્યે તન્માંસં નહ્યદૃશ્યત ।
મૃગરાજેન ચાજ્ઞપ્તં મૃગ્યતાં ચોર ઇત્યુત ॥

કૃતકૈશ્ચાપિ તન્માંસં મૃગેન્દ્રાય નિવેદિતમ્ ।
સચિવેનાપનીતં તે વિદુષા પ્રાજ્ઞમાનિના ॥

સરોષસ્ત્વધ શાર્દૂલઃ શ્રુત્વા ગોમાયુચાપલમ્ ।
બભૂવામર્ષિતો રાજા વધં ચાસ્ય વ્યરોચયત્ ॥

છિદ્રં તુ તસ્ય તદૃષ્ટ્વા પ્રોચુસ્તે પૂર્વમન્ત્રિણઃ । સર્વેષામેવ સોઽસ્માકં વૃત્તિભઙ્ગે પ્રવર્તતે ।
નિશ્ચિત્યૈવં પુનસ્તસ્ય તે તત્કર્મણ્યવર્તયન્ ॥

ઇદં તસ્યેદૃશં કર્મ કિં તેન ન કૃતં ભવેત્ ।
શ્રુતશ્ચ સ્વામિના પૂર્વં યાદૃશો નૈવ તાદૃશઃ ॥

વાઙ્ભાત્રેણૈવ ધર્મિષ્ઠઃ સ્વભાવેન તુ દારુણઃ ।
ધર્મચ્છઝા હ્યયં પાપો વૃથાચારપરિગ્રહઃ ॥

કાર્યાર્થં ભોજનાદ્યેષુ વ્રતેષુ કૃતવાઞ્શ્રમમ્ ।
યદિ વિપ્રત્યયો હ્યેષ તદિદં દર્શયામ્ તે ॥

તન્માંસં તૈશ્ચ ગોમાયોસ્તત્ક્ષણાદાશુ ઢૌકિતમ્ ॥

માંસાપનયનં શ્રુત્વા વ્યાઘ્રસ્તેષાં ચ તદ્વચઃ ।
આજ્ઞાપયામાસ તદા ગોમાયુર્વધ્યતામિતિ ॥

ગોમાયોર્વ્યસનં શ્રુત્વા શાર્દૂલજનની તતઃ ।
મૃગરાજં હિતૈર્વાક્યૈઃ સમ્બોધયિતુમાગમત્ ॥

પુત્ર નૈતત્ત્વયા ગ્રાહ્યં કપટારમ્ભસંયુતમ્ ।
કર્મ સન્ઘર્ષજૈર્દોષૈર્દુષ્યેતાશુચિભિઃ સુચિઃ ॥

નોચ્છ્રિતં સહતે કશ્ચિત્પ્રક્રિયા વૈરકારિકા ।
શુચેરપિ હિ યુક્તસ્ય દોષ એવ નિપાત્યતે ॥

[મુનેરપિ વનસ્થસ્ય સ્વાનિ કર્માણિ કુર્વતઃ ઉત્પાદ્યન્તે ત્રયઃ પક્ષા મિત્રોદાસીનશત્રવઃ ॥ ]

લુબ્ધાનાં શુચયો દ્વેષ્યાઃ કાતરાણાં તરસ્વિનઃ । મૂર્ખાણાં પણ્ડિતા દ્વેષ્યા દરિદ્રાણાં મહાધનાઃ ।
અધાર્મિકાણાં ધર્મિષ્ઠા વિરૂપાણાં સુરૂપિણઃ ॥

બહ પણ્ડિતા મૂર્ખા લુબ્ધા માયોપજીવિનઃ ।
આહુંર્દોષમદોષસ્ય બૃહસ્પતિમતેરપિ ॥

સુન્ય્રસ્તં તે ગૃહે માંસં યદદ્યાપહૃતં તવ ।
નેચતે દીયમાનં ચ સાધુ તાવદ્વિધીયતામ્ ॥

અસયાઃ સત્યસન્કાશાઃ સત્યાશ્ચાસત્યદર્શનાઃ ।
દૃશ્યન્તે વિવિધા ભાવાસ્તેષુ યુક્તં પરીક્ષણમ્ ॥

તલવદ્દૃશ્યતે વ્યોમ ખદ્યોતો હવ્યવાડિવ ।
ન ચૈવાસ્તિ તલં વ્યોમ્નિ ખદ્યોતે ન હુતાશનઃ ॥

તસ્માત્પ્રત્યક્ષદૃષ્ટોઽપિ યુક્તો હ્યર્થઃ પરીક્ષિતુમ્ ।
પરીક્ષ્ય જ્ઞાપયન્નર્થાન્ન પશ્ચાત્પરિતપ્યતે ॥

ન દુષ્કરમિદં પુત્રં યત્પ્રભુર્ઘાતયેત્પરમ્ ।
શ્લાઘનીયા યશસ્યા ચ લોકે પ્રભવતાં ક્ષમા ॥

સ્થાપિતોઽયં ત્વયા પુત્ર સામન્તેષ્વપિ વિશ્રુતઃ ।
દુઃખેનાસાદ્યતે પાત્રં ધાર્યતામેષ તે સુહૃત્ ॥

દૂષિતં પરદોષૈર્હિ ગૃહ્ણીતે યોઽન્યથા શુચિમ્ ।
સ્વયં સન્દૂષિતામાત્યઃ ક્ષિપ્રમેવ વિનશ્યતિ ॥

એતસ્માદરિસન્ઘાતાદ્ગોમાયોઃ કશ્ચિદાગતઃ ।
ધર્માત્મા તેન ચાખ્યાતં યથૈતત્કપટં કૃતમ્ ॥

તતો વિજ્ઞાતચારિત્રઃ સત્કૃત્ય સ વિમોક્ષિતઃ ।
પરિષ્વક્તશ્ચ સસ્નેહં મૃગેન્દ્રેણ પુનઃ પુનઃ ॥

અનુજ્ઞાય મૃગેન્દ્રં તુ ગોમાયુર્નીતિશાસ્ત્રવિત્ ।
તેનામર્ષેણ સન્તપ્તઃ પ્રાયમાસિતુમૈચ્છત ॥

ગોમાયું તુ સ શાર્દૂલઃ સ્નેહાત્પ્રસૃતલોચનઃ ।
ન્યવારયત્સ ધર્મિષ્ઠં પૂજયા પ્રતિપૂજયન્ ॥

તં સ ગોમાયુરાલોક્ય સ્નેહાદાગતસમ્ભ્રમઃ ।
બભાષે પ્રણતો વાક્યં બાષ્પગદ્ગદયા ગિરા ॥

પૂજિતોઽહં ત્વયા પૂર્વં પશ્ચાચ્ચૈવ વિમાનિતઃ ।
પરેષામાસ્પદં નીતો વસ્તું નાર્હામ્યહં ત્વયિ ॥

અસન્તુષ્ટાશ્ચ્યુતાઃ સ્થાનાન્માનાત્પ્રત્યવરોપિતાઃ ।
સ્વયં ચોપદ્રુતા ભૃત્યા યે ચાપ્યુપહિતાઃ પરૈઃ ॥

પરિક્ષીણાશ્ચ લુબ્ધાશ્ચ ક્રુદ્ધા ભીતાઃ પ્રતારિતાઃ ।
હૃતસ્વા માનિનો યે ચ ત્યક્તોપાત્તા મહેપ્સવઃ ॥

સંલાલિતાશ્ચ યે કેચિદ્વ્યસનૌઘપ્રતીક્ષિણઃ ।
અન્તર્હિતાઃ સોહપૃતાસ્તે સર્વેઽપરસાધનાઃ ॥

અવમાનેન યુક્તસ્ય સ્થાપિતસ્ય ચ મે પુનઃ ।
કથં યાસ્યસિ વિશ્વાસમહમેષ્વામિ વા કથમ્ ॥

સમર્થ ઇતિ સન્ગૃહ્ય સ્થાપયિત્વા પરીક્ષિતઃ ।
કૃતં ચ સમયં ભિત્ત્વા ત્વયાઽહમવમાનિતઃ ॥

પ્રથમં યઃ સમાખ્યાતઃ શીલવાનિતિ સંસદિ ।
ન વાચ્યં તસ્ય વૈગુણ્યં પ્રતિજ્ઞાં પરિરક્ષતા ॥

એવં ચાવમતસ્યેહ વિશ્વાસં મે ન યાસ્યસિ ।
ત્વયિ ચાપેતવિશ્વાસે મમોદ્વેગો ભવિષ્યતિ ॥

શઙ્કિતસ્ત્વમહં ભીતઃ પરે ચ્છિદ્રાનુસારિણઃ ।
અસ્ત્રિગ્ધાશ્ચૈવ દુસ્તોષાઃ કર્મ ચૈતદ્બહુચ્છલમ્ ॥

દુઃખેન શ્લિષ્યતે ભિન્નં શ્લિષ્ટં દુઃખેન ભિદ્યતે ।
ભિન્નશ્લિષ્ટે તુ યા પ્રીતિર્ન સા સ્નેહેન વર્ધતે ॥

કશ્ચિત્તવ હિતે ભર્તુર્દૃશ્યતે ન પરાત્મનઃ ।
કાર્યાપેક્ષા હિ વર્ન્તતે ભાવસ્ત્રિગ્ધાઃ સુદુર્લભાઃ ॥

સુદુઃખં પુરુષજ્ઞાનં ચિત્તં હ્યેષાં ચલાચલમ્ ।
સમર્થો વાપ્યશઙ્કો વા શતેષ્વેકોઽધિગમ્યતે ॥

અકસ્માત્પ્રક્રિયા નૄણામકસ્માચ્ચાપકર્ષણમ્ ।
શુભાશુભે મહત્ત્વં ચ પ્રહર્તું બુદ્ધિલાઘવમ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

એવંવિધં સાન્ત્વમુક્ત્વા ધર્મકામાર્થહેતુમત્ ।
પ્રસાદયિત્વા રાજાનં ગોમાયુર્વનમભ્યગાત્ ॥

અગૃહ્યાનુનયં તસ્ય મૃગેન્દ્રસ્ય ચ બુદ્ધિમાન્ ।
ગોમાયુઃ પ્રાયમાસીનસ્ત્યક્ત્વા દેહં દિવં યયૌ ॥