Mahabharata · Chapter 12.109
kathaṃ dharme sthātumicchannaro varteta bhārata /
tattvaṃ jijñāsamānāya prabrūhi bharatarṣabha //
satyaṃ caivānṛtaṃ cobhe lokānāvṛtya tiṣṭhataḥ /
tayoḥ kimācaredrājanpuruṣo dharmaniścitaḥ //
kiṃsvitsatyaṃ kimanṛtaṃ kiṃsviddharmyaṃ sanātanam /
kasminkāle vadetsatyaṃ kasminvā'pyanṛtaṃ vadet //
bhīṣma uvāca /
satyasya vacanaṃ sādhu na satyādvidyate param /
yattu loke sudurjñeyaṃ tatte vakṣyāmi bhārata //
bhavetsatyaṃ na vaktavyaṃ vaktavyamanṛtaṃ bhavet /
yatrānṛtaṃ bhavetsatyaṃ satyaṃ vā'pyanṛtaṃ bhavet //
tādṛśo vardhate pāpo yatra satyamaniścitam /
satyānṛte viniścitya tato bhavati dharmavi //
apyanāryo'kṛtaprajñaḥ puruṣo'pyatidāruṇaḥ /
sumahatprāpnuyātpuṇyaṃ balāko'ndhavadhādiva //
kimāścaryaṃ ca yanmūḍho dharmakāmo'pyadharmavit /
sumahatprāpnuyātpuṇyaṃ gaṅgāyāmiva kauśikaḥ //
tādṛśo'yamanupraśno yatra dharmaḥ sudurvidaḥ /
duṣkāraṃ cāpi saṃkhyātuṃ tarkeṇātra vyavasyati //
prabhavārthāya bhūtānāṃ dharmapravacanaṃ kṛtam /
yaḥ syātprabhavasaṃyuktaḥ sa dharma iti niścayaḥ //
ahiṃsā satyamakrodhastapo dānaṃ damo matiḥ /
anasūyā'pyasāmarthyamanīrṣyā śīlameva ca //
eṣa dharmaḥ kuruśreṣṭha kathitaṃ parameṣṭhinā /
brahmaṇā devadevena ayaṃ caiva sanātanaḥ //
asmindharme sthito rājannaro bhadrāṇi paśyati / śrauto vadhātmako dharma ahiṃsāparamārthikaḥ //
dhāraṇāddharmamityāhurdharmeṇa vidhṛtāḥ prajāḥ /
yaḥ syāddhāraṇasaṃyuktaḥ sa dharma iti niścaḥ //
ahiṃsārthāya bhūtānāṃ dharmapravacanaṃ kṛtam /
yaḥ syādahiṃsāsaṃyuktaḥ sa dharma iti niścayaḥ //
śrutiṃ dharmaṃ vadantyanye mānānyāhuḥ pare janāḥ /
na ca taṃ svabhyasūyāmo na hi sarvaṃ vidhīyate //
ye'nyāyena jihīrṣanto dhanamicchanti karhicit /
tebhyastu na tadākhyeyaṃ sa dharma iti niścayaḥ //
akūjanena cenmokṣo nāvakūjetkathañcana /
avaśyaṃ kūjitavyaṃ vā śaṅkeranvā'pyakūjanāt //
ye'nye vā'pyanṛtaṃ kuryuḥ kuryādeva vicāraṇam /
śreyastatrānṛtaṃ vaktuṃ satyāditi vicāritam //
akṣayādyo vadhaṃ rājankuryādevāvicārayan /
abudhvā'nuśaye doṣaṃ śreyastaccānṛtaṃ bhavet //
na stenaḥ saha sambandhānmucyate śapathādapi / śreyastatrānṛtaṃ vaktuṃ satyāditi hi dhāraṇā //
yaḥ pāpaiḥ saha sambandhānmucyate śapathādapi / na ca tebhyo dhanaṃ dadyācchakye sati kathañcana /
pāpebhyo hi dhanaṃ dattaṃ dātāramapi pīḍayet //
svaśarīroparodhena dhanamādātumicchataḥ / satyasampratipattyarthaṃ yadbrūyuḥ sākṣiṇaḥ kvacit /
anuktvā tatra tadvācyaṃ sarve te'nṛtavādinaḥ //
prāṇātyaye vivāhe ca vaktavyamanṛtaṃ bhavet /
arthasya rakṣaṇārthāya pareṣāṃ dharmakāraṇāt //
pareṣāṃ siddhimākāṅkṣanna ca syāddharmabhikṣukaḥ /
pratiśrutya na dātavyaṃ śvaḥ kāryastu balātkṛtaḥ //
yaḥ kaściddharmasamayātpracyuto dharmajīvanaḥ /
daṇḍenaiva sa hantavyastaṃ panthānaṃ samāśritaḥ //
cyutaḥ sadaiva dharmebhyo dhanavāndharmamāśritaḥ /
kathaṃ svadharmamutsṛjya tamicchedupajīvitum //
sarvopāyairniyantavyaḥ pāpo nikṛtijīvanaḥ /
dhanamityeva pāpānāṃ sarveṣāmiha niścayaḥ //
avivāhyā hyasambhojyā nikṛtyā nirayaṃ gatāḥ / cyutā devamanuṣyebhyo yathā pretāstathaiva te /
[niryajñāstapasā hīnā mā sma taiḥ saha sangamaḥ // ]
dhanādānādduḥkhataraṃ jīvitā dhikprayojanam /
idaṃ te rocatāṃ dharma iti vācyaṃ prayatnataḥ //
na kaścidasti pāpānāṃ dharma ityeṣa niścayaḥ /
tathāvidhaṃ ca yo hanyānna sa pāpena lipyate //
svakarmaṇā hataṃ hanti hata eva sa hanyate /
teṣu yaḥ samayaṃ kaścitkurvīta hatabuddhiṣu //
yathā kākāstathaiva śvā tathaivopadhijīvanaḥ /
ūrdhvaṃ dehavimokṣānte bhavantyetāsu yoniṣu //
yasminyathā vartati yo manuṣya stasmiṃstathā vartitavyaṃ sa dharmaḥ /
māyācāro māyayā bādhitavyaḥ sādhvācāraḥ sādhunaivābhyupeyaḥ //
Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0