મહાભારત · અધ્યાય 12.109

કથં ધર્મે સ્થાતુમિચ્છન્નરો વર્તેત ભારત ।
તત્ત્વં જિજ્ઞાસમાનાય પ્રબ્રૂહિ ભરતર્ષભ ॥

સત્યં ચૈવાનૃતં ચોભે લોકાનાવૃત્ય તિષ્ઠતઃ ।
તયોઃ કિમાચરેદ્રાજન્પુરુષો ધર્મનિશ્ચિતઃ ॥

કિંસ્વિત્સત્યં કિમનૃતં કિંસ્વિદ્ધર્મ્યં સનાતનમ્ ।
કસ્મિન્કાલે વદેત્સત્યં કસ્મિન્વાઽપ્યનૃતં વદેત્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

સત્યસ્ય વચનં સાધુ ન સત્યાદ્વિદ્યતે પરમ્ ।
યત્તુ લોકે સુદુર્જ્ઞેયં તત્તે વક્ષ્યામિ ભારત ॥

ભવેત્સત્યં ન વક્તવ્યં વક્તવ્યમનૃતં ભવેત્ ।
યત્રાનૃતં ભવેત્સત્યં સત્યં વાઽપ્યનૃતં ભવેત્ ॥

તાદૃશો વર્ધતે પાપો યત્ર સત્યમનિશ્ચિતમ્ ।
સત્યાનૃતે વિનિશ્ચિત્ય તતો ભવતિ ધર્મવિ ॥

અપ્યનાર્યોઽકૃતપ્રજ્ઞઃ પુરુષોઽપ્યતિદારુણઃ ।
સુમહત્પ્રાપ્નુયાત્પુણ્યં બલાકોઽન્ધવધાદિવ ॥

કિમાશ્ચર્યં ચ યન્મૂઢો ધર્મકામોઽપ્યધર્મવિત્ ।
સુમહત્પ્રાપ્નુયાત્પુણ્યં ગઙ્ગાયામિવ કૌશિકઃ ॥

તાદૃશોઽયમનુપ્રશ્નો યત્ર ધર્મઃ સુદુર્વિદઃ ।
દુષ્કારં ચાપિ સંખ્યાતું તર્કેણાત્ર વ્યવસ્યતિ ॥

પ્રભવાર્થાય ભૂતાનાં ધર્મપ્રવચનં કૃતમ્ ।
યઃ સ્યાત્પ્રભવસંયુક્તઃ સ ધર્મ ઇતિ નિશ્ચયઃ ॥

અહિંસા સત્યમક્રોધસ્તપો દાનં દમો મતિઃ ।
અનસૂયાઽપ્યસામર્થ્યમનીર્ષ્યા શીલમેવ ચ ॥

એષ ધર્મઃ કુરુશ્રેષ્ઠ કથિતં પરમેષ્ઠિના ।
બ્રહ્મણા દેવદેવેન અયં ચૈવ સનાતનઃ ॥

અસ્મિન્ધર્મે સ્થિતો રાજન્નરો ભદ્રાણિ પશ્યતિ । શ્રૌતો વધાત્મકો ધર્મ અહિંસાપરમાર્થિકઃ ॥

ધારણાદ્ધર્મમિત્યાહુર્ધર્મેણ વિધૃતાઃ પ્રજાઃ ।
યઃ સ્યાદ્ધારણસંયુક્તઃ સ ધર્મ ઇતિ નિશ્ચઃ ॥

અહિંસાર્થાય ભૂતાનાં ધર્મપ્રવચનં કૃતમ્ ।
યઃ સ્યાદહિંસાસંયુક્તઃ સ ધર્મ ઇતિ નિશ્ચયઃ ॥

શ્રુતિં ધર્મં વદન્ત્યન્યે માનાન્યાહુઃ પરે જનાઃ ।
ન ચ તં સ્વભ્યસૂયામો ન હિ સર્વં વિધીયતે ॥

યેઽન્યાયેન જિહીર્ષન્તો ધનમિચ્છન્તિ કર્હિચિત્ ।
તેભ્યસ્તુ ન તદાખ્યેયં સ ધર્મ ઇતિ નિશ્ચયઃ ॥

અકૂજનેન ચેન્મોક્ષો નાવકૂજેત્કથઞ્ચન ।
અવશ્યં કૂજિતવ્યં વા શઙ્કેરન્વાઽપ્યકૂજનાત્ ॥

યેઽન્યે વાઽપ્યનૃતં કુર્યુઃ કુર્યાદેવ વિચારણમ્ ।
શ્રેયસ્તત્રાનૃતં વક્તું સત્યાદિતિ વિચારિતમ્ ॥

અક્ષયાદ્યો વધં રાજન્કુર્યાદેવાવિચારયન્ ।
અબુધ્વાઽનુશયે દોષં શ્રેયસ્તચ્ચાનૃતં ભવેત્ ॥

ન સ્તેનઃ સહ સમ્બન્ધાન્મુચ્યતે શપથાદપિ । શ્રેયસ્તત્રાનૃતં વક્તું સત્યાદિતિ હિ ધારણા ॥

યઃ પાપૈઃ સહ સમ્બન્ધાન્મુચ્યતે શપથાદપિ । ન ચ તેભ્યો ધનં દદ્યાચ્છક્યે સતિ કથઞ્ચન ।
પાપેભ્યો હિ ધનં દત્તં દાતારમપિ પીડયેત્ ॥

સ્વશરીરોપરોધેન ધનમાદાતુમિચ્છતઃ । સત્યસમ્પ્રતિપત્ત્યર્થં યદ્બ્રૂયુઃ સાક્ષિણઃ ક્વચિત્ ।
અનુક્ત્વા તત્ર તદ્વાચ્યં સર્વે તેઽનૃતવાદિનઃ ॥

પ્રાણાત્યયે વિવાહે ચ વક્તવ્યમનૃતં ભવેત્ ।
અર્થસ્ય રક્ષણાર્થાય પરેષાં ધર્મકારણાત્ ॥

પરેષાં સિદ્ધિમાકાઙ્ક્ષન્ન ચ સ્યાદ્ધર્મભિક્ષુકઃ ।
પ્રતિશ્રુત્ય ન દાતવ્યં શ્વઃ કાર્યસ્તુ બલાત્કૃતઃ ॥

યઃ કશ્ચિદ્ધર્મસમયાત્પ્રચ્યુતો ધર્મજીવનઃ ।
દણ્ડેનૈવ સ હન્તવ્યસ્તં પન્થાનં સમાશ્રિતઃ ॥

ચ્યુતઃ સદૈવ ધર્મેભ્યો ધનવાન્ધર્મમાશ્રિતઃ ।
કથં સ્વધર્મમુત્સૃજ્ય તમિચ્છેદુપજીવિતુમ્ ॥

સર્વોપાયૈર્નિયન્તવ્યઃ પાપો નિકૃતિજીવનઃ ।
ધનમિત્યેવ પાપાનાં સર્વેષામિહ નિશ્ચયઃ ॥

અવિવાહ્યા હ્યસમ્ભોજ્યા નિકૃત્યા નિરયં ગતાઃ । ચ્યુતા દેવમનુષ્યેભ્યો યથા પ્રેતાસ્તથૈવ તે ।
[નિર્યજ્ઞાસ્તપસા હીના મા સ્મ તૈઃ સહ સન્ગમઃ ॥ ]

ધનાદાનાદ્દુઃખતરં જીવિતા ધિક્પ્રયોજનમ્ ।
ઇદં તે રોચતાં ધર્મ ઇતિ વાચ્યં પ્રયત્નતઃ ॥

ન કશ્ચિદસ્તિ પાપાનાં ધર્મ ઇત્યેષ નિશ્ચયઃ ।
તથાવિધં ચ યો હન્યાન્ન સ પાપેન લિપ્યતે ॥

સ્વકર્મણા હતં હન્તિ હત એવ સ હન્યતે ।
તેષુ યઃ સમયં કશ્ચિત્કુર્વીત હતબુદ્ધિષુ ॥

યથા કાકાસ્તથૈવ શ્વા તથૈવોપધિજીવનઃ ।
ઊર્ધ્વં દેહવિમોક્ષાન્તે ભવન્ત્યેતાસુ યોનિષુ ॥

યસ્મિન્યથા વર્તતિ યો મનુષ્ય સ્તસ્મિંસ્તથા વર્તિતવ્યં સ ધર્મઃ ।
માયાચારો માયયા બાધિતવ્યઃ સાધ્વાચારઃ સાધુનૈવાભ્યુપેયઃ ॥