મહાભારત · અધ્યાય 12.104

ધાર્મિકોઽર્થાનસમ્પ્રાપ્ય રાજામાત્યૈઃ પ્રબાધિતઃ ।
ચ્યુતઃ કોશાચ્ચ દણ્ડાચ્ચ સુખમિચ્છન્કથં ચરેત્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અત્રાયં ક્ષેમદર્શીય ઇતિહાસોઽનુગીયતે ।
તત્તેઽહ સમ્પ્રવક્ષ્યામિ તન્નિબોધ યુધિષ્ઠિર ॥

ક્ષેમદર્શી નૃપસુતો યત્ર ક્ષીણબલઃ પુરા । મુનિં કાલકવૃક્ષીયમાજમામેતિ નઃ શ્રુતમ્ ।
તં પપ્રચ્છાનુસન્ગૃહ્ય કૃચ્છ્રામાપદમાસ્થિતઃ ॥

અર્થેષુ માગી પુરુષ ઈહમાનઃ પુનઃ પુનઃ ।
અલબ્ધ્વા મદ્વિધો રાજ્યં બ્રહ્મન્કિં કર્તુમર્હતિ ॥

અન્યત્ર મરણાદ્દૈન્યાદન્યત્ર પરસંશ્રયાત્ ।
ક્ષુદ્રાદન્યત્ર ચાચારાત્તન્મમાચક્ષ્વ સત્તમ ॥

વ્યાધિનાં ચાભિપન્નસ્ય માનસેનેતરેણ વા ।
બહુશ્રુતઃ કૃતપ્રજ્ઞસ્ત્વદ્વિધઃ શરણં ભવેત્ ॥

નિર્વિદ્ય હિ નરઃ કામાન્નિયમ્ય સુખમેધતે ।
ત્વક્ત્વા પ્રીતિં ચ શોકં ચ લબ્ધ્વા બુદ્ધિમયં વસુ ॥

સુખમર્થાશ્રયં યેષામનુશોચામિ તાનહમ્ ।
મમ હ્યર્થાઃ સુબહવો નષ્ટાઃ સ્વપ્નગતા ઇવ ॥

દુષ્કરં બત કુર્વન્તિ મહતોઽર્થાંસ્ત્યજન્તિ યે ।
વયં ત્વેતાન્પરિત્યક્તુમસતોઽપિ ન શક્નુમઃ ॥

ઇમામવસ્થાં સમ્પ્રાપ્તં દીનમાર્તં શ્રિયા ચ્યુતમ્ ।
યદન્યત્સુખમસ્તીહ તદ્બ્રહ્મન્નનુશાધિ મામ્ ॥

કૌસલ્યેનૈવમુક્તસ્તુ રાજપુત્રેણ ધીમતા ।
મુનિઃ કાલકવૃક્ષીયઃ પ્રત્યુવાચ મહાદ્યુતિઃ ॥

પુરસ્તાદેવ તે બુદ્ધિરિયં કાર્યા વિજાનતઃ ।
અનિત્યં સર્વમેવૈતદહં ચ મમ ચાસ્તિ યત્ ॥

યત્કિઞ્ચિન્મન્યસેઽસ્તીતિ સર્વં નાસ્તીતિ વિદ્ધિ તત્ ।
એવં ન વ્યથતે પ્રાજ્ઞઃ કૃચ્છ્રામપ્યાપદં ગતઃ ॥

યદ્ધિ ભૂતં ભવિષ્યચ્ચ ધ્રુવં તન્ન ભવિષ્યતિ ।
એવં વિદિતવેદ્યસ્ત્વમનર્થેભ્યઃ પ્રમોક્ષ્યસે ॥

યે ચ પૂર્વસમારમ્ભા યે ચ પૂર્વતરે પરે ।
સર્વં નાસ્તીતિ તે ચૈવ તજ્જ્ઞાત્વા કો નુ સઞ્જ્વરેત્ ॥

ભૂત્વા ચ ન ભવત્યેતદભૂત્વા ચ ભવિષ્યતિ ।
શોકે ન હ્યસ્તિ સામર્થ્યં શોચેત સ કથં નરઃ ॥

ક્વનુ તેઽદ્ય પિતા રાજન્ક્વનુ તેઽદ્ય પિતામહઃ ।
ન ત્વં પશ્યસિ તાનદ્ય ન ત્વાં પશ્યન્તિ તેઽપિ વા ॥

આત્મનોઽધ્રુવતાં પશ્યંસ્તાંસ્ત્વં કિમનુશોચસિ ।
બુદ્ધ્યા ચૈવાનુબુદ્ધ્યસ્વ ધ્રુવં હિ ન ચ વિદ્યતે ॥

અહં ચ ત્વં ચ નૃપતે સુહૃદઃ શત્રવશ્ચ તે ।
અવશ્યં ન ભવિષ્યામઃ સર્વં ચ ન ભવિષ્યતિ ॥

યે તુ વિંશતિવર્ષા વૈ ત્રિંશદ્વર્ષાશ્ચ માનવાઃ ।
અર્વાગેવ હિ તે સર્વે મરિષ્યન્તિ શરચ્છતાત્ ॥

અપિ ચેન્મહતો વિત્તાન્ન પ્રમુચ્યતે પૂરુષઃ ।
નૈતન્મમેતિ તન્મત્વા કુર્વીત પ્રિયમાત્મનઃ ॥

અનાગતં યન્ન મમેતિ વિદ્યા દતિક્રાન્તં યન્ન મમેતિ વિદ્યાત્ ।
દિષ્ટં બલીય ઇતિ મન્યમાના સ્તે પણ્ડિતાસ્તત્સતાં વૃત્તિમાહુઃ ॥

અનાઢ્યાશ્ચાપિ જીવન્તિ રાજ્યં ચાપ્યનુશાસતે ।
બુદ્ધિપૌરુષસમ્પન્નાસ્ત્વયા તુલ્યાધિકા જનાઃ ॥

ન ચ ત્વમિવ શોચન્તિ તસ્માત્ત્વમપિ મા શુચઃ ।
કિં ન ત્વં તૈર્નરૈઃ શ્રેયાંસ્તુલ્યો વા બુદ્ધિપૌરુષૈઃ ॥
રાજોવાચ ।

યાદૃચ્છિકં સર્વમાસીત્તદ્રાજ્યમિતિ ચિન્તયે ।
હ્રિયતે સર્વમેવેદં કાલેન મહતા દ્વિજ ॥

તસ્યૈવ હ્રિયમાણસ્ય સ્રોતસેવ તપોધન ।
ફલમેતત્પ્રપશ્યામિ યથાલબ્ધેન વર્તયન્ ॥
મુનિરુવાચ ।

અનાગતમતીતં ચ યાથાતથ્યવિનિશ્ચયાત્ ।
નાનુશોચેત કૌસલ્ય સર્વાર્થેષુ તથા ભવ ॥

અવાપ્યાન્કામયન્નર્થાન્નાનવાપ્યાન્કદાચન ।
પ્રત્યુત્પન્નાનનુભવન્મા શુચસ્ત્વમનાગતાન્ ॥

યથાલબ્ધોપપન્નાર્થૈસ્તથા કૌસલ્ય રંસ્યસે ।
કચ્ચિચ્છુદ્ધસ્વભાવેન શ્રિયા હીનો ન શોચસિ ॥

પુરસ્તાદ્ભૂતપૂર્વત્વાદ્ધીનભોગ્યો હિ દુર્મતિઃ ।
ધાતારં ગર્હતે નિત્યં લબ્ધાર્થશ્ચ ન મૃષ્યતે ॥

અનર્હાનપિ ચૈવાન્યાન્મન્યતે શ્રીમતો જનાન્ ।
એતસ્માત્કારણાદેતદ્દુઃખં ભૂયોઽનુવર્તતે ॥

ઈર્ષ્યાભિમાનસમ્પન્ના રાજન્પુરુષમાનિનઃ ।
કચ્ચિત્ત્વં ન તથા પ્રાજ્ઞ મત્સરી કોસલાધિપ ॥

સહસ્વ શ્રિયમન્યેષાં યદ્યપિ ત્વયિ નાસ્તિ સા । અન્યત્રાપિ સતીં લક્ષ્મીં કુશલા ભુઞ્જતે નરાઃ ।
અભિનિષ્યન્દતે દેહી શ્રીભૂતશ્ચ દ્વિષજ્જનાત્ ॥

શ્રિયં ચ પુત્રપૌત્રં ચ મનુષ્યા ધર્મચારિણઃ ।
ત્યાગધર્મવિદો ધીરાઃ સ્વયમેવ ત્યજન્ત્યુત ॥

ત્યક્તં સ્વાયમ્ભુવે વંશે શુભેન ભરતેન ચ ।
નાનારત્નસમાકીર્ણં રાજ્યં સ્ફીતમિતિ શ્રુતમ્ ॥

તથાઽન્યૈર્ભૂમિપાલૈશ્ચ ત્યક્તં રાજ્યં મહોદયમ્ । ત્યક્ત્વા રાજ્યાનિ તે સર્વે વને વન્યફલાશિનઃ ।
ગતાશ્ચ તપસઃ પારં દુઃખસ્યાન્તં ચ ભૂમિપા ॥

બહુસન્કુસુકં દૃષ્ટ્વા વિધિત્સાસાધનેન ચ ।
તથાન્યે સન્ત્યજન્ત્યેવ મત્વા પરમદુર્લભમ્ ॥

ત્વં પુનઃ પ્રાજ્ઞરૂપઃ સન્કૃપણં પરિતપ્યસે ।
અકામ્યાન્કામયાનોઽર્થાન્પરાધીનાનુપદ્રવાન્ ॥

તાં બુદ્ધિમનુવિજ્ઞાય ત્વમેવૈનાન્પરિત્યજ ।
અનર્થાશ્ચાર્થરૂપેણ હ્યર્થાશ્ચાનર્થરૂપિણઃ ॥

અર્થાયૈવ હિ કેષાઞ્ચિદ્ધનનાશા ભવન્ત્યુત ।
અનિત્યં તત્સુખં મત્વા શ્રિયમન્યે ન લિપ્સતે ॥

રમમાણઃ શ્રિયા કશ્ચિન્નાન્યચ્છ્રેયોઽભિમન્યતે ।
તથા તસ્યેહમાનસ્ય સંરમ્ભોઽપિ વિનશ્યતિ ॥

કૃચ્છ્રાલ્લબ્ધમભિપ્રેતં યથા કૌસલ્ય નશ્યતિ ।
તદા નિર્વિદ્યતે સોઽર્થાત્પરિભગ્નક્રમો નરઃ ॥

અનિત્યાં તાં શ્રિયં મત્વા શ્રિયં વા કઃ પરીપ્સતિ ॥

ધર્મમેકેઽભિપદ્યન્તે કલ્યાણાભિજના નરાઃ ।
પરત્ર સુખમિચ્છન્તો નિર્વિદ્યેયુશ્ચ લૌકિકાત્ ॥

જીવિતં સન્ત્યજન્ત્યેકે ધનલોભપરા નરાઃ ।
ન જીવિતાર્થં મન્યન્તે પુરુષા હિ ધનાદૃતે ॥

પશ્ય ચૈષાં કૃપણતાં પશ્ય ચૈષામબુદ્ધિતામ્ ।
અધ્રુવે જીવિતે મોહાદર્થતૃષ્ણામુપાશ્રિતાઃ ॥

સઞ્ચયે ચ વિનાશાન્તે મરણાન્તે ચ જીવિતે ।
સંયોગે ચ વિયોગાન્તે કોનુ વિપ્રણયેન્મનઃ ॥

ધનં વા પુરુષો રાજન્પુરુષં વા પુનર્ધનમ્ ।
અવશ્યં પ્રજહાત્યેવ તદ્વિદ્વાન્કોનુ સઞ્જ્વરેત્ ॥

અન્યત્રોપનતા હ્યાપત્પુરુષં તોષયત્યુત । તેન શાન્તિં ન લભતે નાહમેવેતિ કારણાત્ ॥

અન્યેષામપિ નશ્યન્તિ સુહૃદશ્ચ ધનાનિ ચ । પશ્ય બુદ્ધ્યા મનુષ્યાણાં તુલ્યામાપદમાત્મનઃ ।
નિયચ્છ યચ્છ સંયચ્છ ઇન્દ્રિયાણિ મનસ્તથા ॥

પ્રતિષેદ્ધા ન ચાપ્યેષુ દુર્બલેષ્વહિતેષુ ચ ॥

પ્રાપ્તિસૃષ્ટેષુ ભાવેષુ વ્યપકૃષ્ટેષ્વસમ્ભવે ।
પ્રજ્ઞાનતૃપ્તો વિક્રાન્તસ્ત્વદ્વિધો નાનુશોચતિ ॥

અલ્પમિચ્છન્નચપલો મૃદુર્દાન્તઃ સુસંસ્થિતઃ ।
બ્રહ્મચર્યોપપન્નશ્ચ ત્વદ્વિધો નૈવ મુહ્યતિ ॥

ન ત્વેવ જાલ્મીં કાપાલીં વૃત્તિમેષિતુમર્હસિ ।
નૃશંસવૃત્તિં પાપિષ્ઠાં દુઃખાં કાપુરુષોચિતામ્ ॥

અપિ મૂલફલાહારો રમસ્વૈકો મહાવને ।
વાગ્યતઃ સન્ગૃહીતાત્મા સર્વભૂતદયાન્વિતઃ ॥

સદૃશં પણ્ડિતસ્યૈતદીષાદન્તેન હસ્તિના ।
યદેકો રમતેઽરણ્યે યચ્ચાપ્યલ્પેન તુષ્યતિ ॥

મહાહ્રદઃ સન્ક્ષુભિત આત્મનૈવ પ્રસીદતિ । એવં નરઃ સ્વત્માનૈવ કૃતપ્રજ્ઞઃ પ્રસીદતિ ॥

એતદેવં ગતસ્યાહં સુખં પશ્યામિ કેવલમ્ । અસમ્ભવે શ્રિયો રાજન્હીનસ્ય સચિવાદિભિઃ ।
દૈવે પ્રતિનિવિષ્ટે ચ કિં શ્રેયો મન્યતે ભવાન્ ॥