Mahabharata · Chapter 12.100

yathā jayārthinaḥ senāṃ nayanti bharatarṣabha /
īṣaddharmaṃ prapīḍyāpi tanme brūhi pitāmaha //
bhīṣma uvāca /

santyeva hi sthitā dharma upapattyā tathā pare /
sādhvācāratayā kecittathaivaupayikādapi //

upāyadharmānvakṣyāmi saṃsiddhānarthasiddhaye /
nirmaryādā dasyavastu bhavanti paripanthinaḥ //

teṣāṃ prativighātārthaṃ pravakṣyāmyatha naigamam /
kāryāṇāṃ samprasiddhyarthaṃ tānupāyānnibodha me //

ubhe prajñe veditavye ṛjvī vakrā ca bhārata /
jānanvakrāṃ na seveta pratibādheta cāgatām //

amitrā eva rājānaṃ bhedenopacarantyuta /
tāṃ rājā vikṛtiṃ jānanyathā'mitrānprabādhate //

gajānāṃ pārtha varmāṇi govṛṣājagarāṇi ca /
śalyakaṇṭakalohāni tanutrāṇi matāni ca //

śātapītāni śastrāṇi sannāhāḥ pītalohakāḥ /
nānārañjanaraktāḥ syuḥ patākāḥ ketavaśca ha //

ṛṣṭayastomarāḥ khaṅgā niśitāśca paraśvathāḥ /
phalakānyatha carmāṇi pratikalpyānyanekaśaḥ //

abhinītāni śastrāṇi yodhāśca kṛtaniścayāḥ /
caitre vā mārgaśīrṣe vā senāyogaḥ praśasyate //

pakvasasyā hi pṛthivī bhavatyambumatī tadā /
naivātiśīto nātyuṣṇaḥ kālo bhavati bhārata //

tasmāttadā yojayeta pareṣāṃ vyasane'thavā /
ete hi yogāḥ senāyāḥ praśastāḥ parabādhane //

jalavāṃstṛṇavānmārgaḥ samo gamyaḥ praśasyate /
cāraiḥ suviditābhyāsaḥ kuśalairvanagocaraiḥ //

na hyaraṇyāni śakyante gantuṃ mṛgagaṇairiva /
tasmātsenāsu tāneva yojayanti jayārthinaḥ //

[agrataḥ puruṣānīkaṃ śaktaṃ cāpi kulodbhavam.] āvāsastoyavānmārgaḥ paryākāśaḥ praśasyate //

poṣāmapasarpāṇāṃ pratighātastathā bhavet /
ākāśaṃ hi vanābhyāśe manyante guṇavattaram //

bahubhirguṇajātaiśca ye yuddhakuśalā janāḥ / [upanyāso bhavettatra balānāṃ nātidūrataḥ // ]

upanyāso'pasarpāṇāṃ padātīnāṃ ca gūhanam /
hataśatrupratīghātamāpadarthaṃ parāyaṇam //

saptarpīnpṛṣṭhataḥ kṛtvā yudhyeyuracalā iva /
anena vidhinā śatrūñjigīṣetāpi durjayān //

yato vāyuryataḥ sūryo yataḥ somastato jayaḥ /
pūrvampūrvaṃ jyāya eṣāṃ sannipāte yudhiṣṭhira //

akarda -manudakāmamaryādāmaloṣṭakām /
aśvabhūmiṃ praśaṃsanti ye yuddhakuśalā janāḥ //

samā nirudakākāśā rathabhūmiḥ praśasyate /
nīcadrumā mahākakṣā sodakā hastiyodhinām //

bahudurgā mahākakṣā veṇuvetratiraskṛtā /
padātīnāṃ kṣamā bhūmiḥ parvatopavanāni ca //

padātibahulā senā dṛḍhā bhavati bhārata /
rathāśvabahulā senā sudineṣu praśasyate //

padātināgabahulā prāvṛṭ्kāle praśasyate /
guṇānetānprasaṃkhyāya deśakālau prayojayet //

evaṃ sañcintya yo yāti tithinakṣatrapūjitaḥ /
vijayaṃ labhate nityaṃ senāṃ samyakprayojayan //

prasuptāṃstṛṣitāñśrāntānprakīrṇānnābhighātayet / mokṣe prayāṇe calane pānabhojanakālayoḥ /
atikṣiptānvyatikṣiptānnihatānpratanūkṛtān //

avisrabdhānkṛtārambhānupanyāsātpratāpitān /
bahiśvarānupanyāsānkṛtaveśmānusāriṇaḥ //

pāramparyāgate dvāre ye kecidanuvartinaḥ /
paricaryāparoddhāro ye ca kecana valginaḥ //

anīkaṃ ye vibhidanti bhinnaṃ saṃsthāpayanti ca /
samānāśanapānāste kāryā dviguṇavetanāḥ //

jātigotraṃ ca vijñāya karma cānuttamaṃ śubham / samānadeharakṣārthe kāryā dviguṇavetanāḥ /
triguṇaṃ caturguṇaṃ caiva vetanaṃ teṣu kārayet //

daśādhipatayaḥ kāryāḥ śatādhipatayastathā /
tataḥ sahasrādhipatiṃ kuryācchūramatandritam //

yathā mukhyānsannipātya vaktavyāḥ saṃśayāmahe /
yathā jayārthaṃ sangrāme na jahyāma parasparam //

ihaiva te nivartantāṃ ye ca kecana bhīravaḥ /
na ghātayeyuḥ pradaraṃ kurvāṇāstumule sati //

[na sannipāte pradaraṃ vadhaṃ vā kuryurīdṛśāḥ // ] ātmānaṃ ca svapakṣaṃ ca pālayanhanti saṃyuge //

arthanāśo vadho'kīrtirayaśaśca palāyane /
amanojñā'sukhā vācaḥ puruṣasya palāyataḥ //

pratidhvastoṣṭhadantasya nyastasarvāyudhasya ca / hitvā palāyamānasya sahāyānprāṇasaṃśaye /
amitrairavaruddhasya dviṣatāmastu naḥ sadā //

manuṣyāpasadā hyete ye bhavanti parāṅbhukhāḥ /
rāśivardhanamātrāste naiva te pretya no iha //

amitrā hṛṣṭamanasaḥ pratyudyānti palāyinam /
jayinastu narāstāta maṅgalairvandanena ca //

yasya sma vyasane rājannanumodanti śatravaḥ /
tadasahyataraṃ duḥkhaṃ manyante maraṇādapi //

śriyaṃ jānīta dharmasya mūlaṃ sarvasukhasya ca /
yā bhīrūṇāṃ parākhyātiḥ śūrastāmadhigacchati //

te vayaṃ svargamicchantaḥ sangrāme tyaktajīvitāḥ /
jayanto vadhyamānā vā prāpnuyāma ca sadgatim //

evaṃ saṃśaptaśapathāḥ samabhityaktajīvitāḥ /
amitravāhinīṃ vīrāḥ pratigāhantyabhīravaḥ //

agrataḥ puruṣā'nīkamasicarmavatāṃ bhavet /
pṛṣṭhataḥ śakaṭānīkaṃ kalatraṃ madhyatastathā //

pareṣāṃ pratighātārthaṃ padātīnāṃ ca gūhanam /
api tasminpure vṛddhā bhaveyurye purogamāḥ //

ye purastādabhimatāḥ satvavanto manasvinaḥ /
te pūrvamabhivarteraṃścaitānevetare janāḥ //

api coddharṣaṇaṃ kāryaṃ bhīrūṇāmapi yatnataḥ /
skandhadarśanamātrāttu tiṣṭheyurvā samīpataḥ //

saṃhatānyodhayedalpānkāmaṃ vistārayedbahūn /
sūcīmukhamanīkaṃ syādalpānāṃ bahubhiḥ saha //

samprayukte nikṛṣṭe vā satyaṃ vā yadi vā'nṛtam /
pragṛhya bāhūnkrośeta hanta bhagnāḥ pare iti //

āgataṃ me mitrabalaṃ praharadhvamabhītavat /
satvavanto nidhāveyuḥ kurvanto bhairavānravān //

kṣveḍāḥ kilakilāśabdāḥ krakacā goviṣāṇikāḥ /
bherīmṛdaṅgapaṇavānnādayeyuśca jarjharān //