મહાભારત · અધ્યાય 12.100

યથા જયાર્થિનઃ સેનાં નયન્તિ ભરતર્ષભ ।
ઈષદ્ધર્મં પ્રપીડ્યાપિ તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

સન્ત્યેવ હિ સ્થિતા ધર્મ ઉપપત્ત્યા તથા પરે ।
સાધ્વાચારતયા કેચિત્તથૈવૌપયિકાદપિ ॥

ઉપાયધર્માન્વક્ષ્યામિ સંસિદ્ધાનર્થસિદ્ધયે ।
નિર્મર્યાદા દસ્યવસ્તુ ભવન્તિ પરિપન્થિનઃ ॥

તેષાં પ્રતિવિઘાતાર્થં પ્રવક્ષ્યામ્યથ નૈગમમ્ ।
કાર્યાણાં સમ્પ્રસિદ્ધ્યર્થં તાનુપાયાન્નિબોધ મે ॥

ઉભે પ્રજ્ઞે વેદિતવ્યે ઋજ્વી વક્રા ચ ભારત ।
જાનન્વક્રાં ન સેવેત પ્રતિબાધેત ચાગતામ્ ॥

અમિત્રા એવ રાજાનં ભેદેનોપચરન્ત્યુત ।
તાં રાજા વિકૃતિં જાનન્યથાઽમિત્રાન્પ્રબાધતે ॥

ગજાનાં પાર્થ વર્માણિ ગોવૃષાજગરાણિ ચ ।
શલ્યકણ્ટકલોહાનિ તનુત્રાણિ મતાનિ ચ ॥

શાતપીતાનિ શસ્ત્રાણિ સન્નાહાઃ પીતલોહકાઃ ।
નાનારઞ્જનરક્તાઃ સ્યુઃ પતાકાઃ કેતવશ્ચ હ ॥

ઋષ્ટયસ્તોમરાઃ ખઙ્ગા નિશિતાશ્ચ પરશ્વથાઃ ।
ફલકાન્યથ ચર્માણિ પ્રતિકલ્પ્યાન્યનેકશઃ ॥

અભિનીતાનિ શસ્ત્રાણિ યોધાશ્ચ કૃતનિશ્ચયાઃ ।
ચૈત્રે વા માર્ગશીર્ષે વા સેનાયોગઃ પ્રશસ્યતે ॥

પક્વસસ્યા હિ પૃથિવી ભવત્યમ્બુમતી તદા ।
નૈવાતિશીતો નાત્યુષ્ણઃ કાલો ભવતિ ભારત ॥

તસ્માત્તદા યોજયેત પરેષાં વ્યસનેઽથવા ।
એતે હિ યોગાઃ સેનાયાઃ પ્રશસ્તાઃ પરબાધને ॥

જલવાંસ્તૃણવાન્માર્ગઃ સમો ગમ્યઃ પ્રશસ્યતે ।
ચારૈઃ સુવિદિતાભ્યાસઃ કુશલૈર્વનગોચરૈઃ ॥

ન હ્યરણ્યાનિ શક્યન્તે ગન્તું મૃગગણૈરિવ ।
તસ્માત્સેનાસુ તાનેવ યોજયન્તિ જયાર્થિનઃ ॥

[અગ્રતઃ પુરુષાનીકં શક્તં ચાપિ કુલોદ્ભવમ્.] આવાસસ્તોયવાન્માર્ગઃ પર્યાકાશઃ પ્રશસ્યતે ॥

પોષામપસર્પાણાં પ્રતિઘાતસ્તથા ભવેત્ ।
આકાશં હિ વનાભ્યાશે મન્યન્તે ગુણવત્તરમ્ ॥

બહુભિર્ગુણજાતૈશ્ચ યે યુદ્ધકુશલા જનાઃ । [ઉપન્યાસો ભવેત્તત્ર બલાનાં નાતિદૂરતઃ ॥ ]

ઉપન્યાસોઽપસર્પાણાં પદાતીનાં ચ ગૂહનમ્ ।
હતશત્રુપ્રતીઘાતમાપદર્થં પરાયણમ્ ॥

સપ્તર્પીન્પૃષ્ઠતઃ કૃત્વા યુધ્યેયુરચલા ઇવ ।
અનેન વિધિના શત્રૂઞ્જિગીષેતાપિ દુર્જયાન્ ॥

યતો વાયુર્યતઃ સૂર્યો યતઃ સોમસ્તતો જયઃ ।
પૂર્વમ્પૂર્વં જ્યાય એષાં સન્નિપાતે યુધિષ્ઠિર ॥

અકર્દ -મનુદકામમર્યાદામલોષ્ટકામ્ ।
અશ્વભૂમિં પ્રશંસન્તિ યે યુદ્ધકુશલા જનાઃ ॥

સમા નિરુદકાકાશા રથભૂમિઃ પ્રશસ્યતે ।
નીચદ્રુમા મહાકક્ષા સોદકા હસ્તિયોધિનામ્ ॥

બહુદુર્ગા મહાકક્ષા વેણુવેત્રતિરસ્કૃતા ।
પદાતીનાં ક્ષમા ભૂમિઃ પર્વતોપવનાનિ ચ ॥

પદાતિબહુલા સેના દૃઢા ભવતિ ભારત ।
રથાશ્વબહુલા સેના સુદિનેષુ પ્રશસ્યતે ॥

પદાતિનાગબહુલા પ્રાવૃટ્્કાલે પ્રશસ્યતે ।
ગુણાનેતાન્પ્રસંખ્યાય દેશકાલૌ પ્રયોજયેત્ ॥

એવં સઞ્ચિન્ત્ય યો યાતિ તિથિનક્ષત્રપૂજિતઃ ।
વિજયં લભતે નિત્યં સેનાં સમ્યક્પ્રયોજયન્ ॥

પ્રસુપ્તાંસ્તૃષિતાઞ્શ્રાન્તાન્પ્રકીર્ણાન્નાભિઘાતયેત્ । મોક્ષે પ્રયાણે ચલને પાનભોજનકાલયોઃ ।
અતિક્ષિપ્તાન્વ્યતિક્ષિપ્તાન્નિહતાન્પ્રતનૂકૃતાન્ ॥

અવિસ્રબ્ધાન્કૃતારમ્ભાનુપન્યાસાત્પ્રતાપિતાન્ ।
બહિશ્વરાનુપન્યાસાન્કૃતવેશ્માનુસારિણઃ ॥

પારમ્પર્યાગતે દ્વારે યે કેચિદનુવર્તિનઃ ।
પરિચર્યાપરોદ્ધારો યે ચ કેચન વલ્ગિનઃ ॥

અનીકં યે વિભિદન્તિ ભિન્નં સંસ્થાપયન્તિ ચ ।
સમાનાશનપાનાસ્તે કાર્યા દ્વિગુણવેતનાઃ ॥

જાતિગોત્રં ચ વિજ્ઞાય કર્મ ચાનુત્તમં શુભમ્ । સમાનદેહરક્ષાર્થે કાર્યા દ્વિગુણવેતનાઃ ।
ત્રિગુણં ચતુર્ગુણં ચૈવ વેતનં તેષુ કારયેત્ ॥

દશાધિપતયઃ કાર્યાઃ શતાધિપતયસ્તથા ।
તતઃ સહસ્રાધિપતિં કુર્યાચ્છૂરમતન્દ્રિતમ્ ॥

યથા મુખ્યાન્સન્નિપાત્ય વક્તવ્યાઃ સંશયામહે ।
યથા જયાર્થં સન્ગ્રામે ન જહ્યામ પરસ્પરમ્ ॥

ઇહૈવ તે નિવર્તન્તાં યે ચ કેચન ભીરવઃ ।
ન ઘાતયેયુઃ પ્રદરં કુર્વાણાસ્તુમુલે સતિ ॥

[ન સન્નિપાતે પ્રદરં વધં વા કુર્યુરીદૃશાઃ ॥ ] આત્માનં ચ સ્વપક્ષં ચ પાલયન્હન્તિ સંયુગે ॥

અર્થનાશો વધોઽકીર્તિરયશશ્ચ પલાયને ।
અમનોજ્ઞાઽસુખા વાચઃ પુરુષસ્ય પલાયતઃ ॥

પ્રતિધ્વસ્તોષ્ઠદન્તસ્ય ન્યસ્તસર્વાયુધસ્ય ચ । હિત્વા પલાયમાનસ્ય સહાયાન્પ્રાણસંશયે ।
અમિત્રૈરવરુદ્ધસ્ય દ્વિષતામસ્તુ નઃ સદા ॥

મનુષ્યાપસદા હ્યેતે યે ભવન્તિ પરાઙ્ભુખાઃ ।
રાશિવર્ધનમાત્રાસ્તે નૈવ તે પ્રેત્ય નો ઇહ ॥

અમિત્રા હૃષ્ટમનસઃ પ્રત્યુદ્યાન્તિ પલાયિનમ્ ।
જયિનસ્તુ નરાસ્તાત મઙ્ગલૈર્વન્દનેન ચ ॥

યસ્ય સ્મ વ્યસને રાજન્નનુમોદન્તિ શત્રવઃ ।
તદસહ્યતરં દુઃખં મન્યન્તે મરણાદપિ ॥

શ્રિયં જાનીત ધર્મસ્ય મૂલં સર્વસુખસ્ય ચ ।
યા ભીરૂણાં પરાખ્યાતિઃ શૂરસ્તામધિગચ્છતિ ॥

તે વયં સ્વર્ગમિચ્છન્તઃ સન્ગ્રામે ત્યક્તજીવિતાઃ ।
જયન્તો વધ્યમાના વા પ્રાપ્નુયામ ચ સદ્ગતિમ્ ॥

એવં સંશપ્તશપથાઃ સમભિત્યક્તજીવિતાઃ ।
અમિત્રવાહિનીં વીરાઃ પ્રતિગાહન્ત્યભીરવઃ ॥

અગ્રતઃ પુરુષાઽનીકમસિચર્મવતાં ભવેત્ ।
પૃષ્ઠતઃ શકટાનીકં કલત્રં મધ્યતસ્તથા ॥

પરેષાં પ્રતિઘાતાર્થં પદાતીનાં ચ ગૂહનમ્ ।
અપિ તસ્મિન્પુરે વૃદ્ધા ભવેયુર્યે પુરોગમાઃ ॥

યે પુરસ્તાદભિમતાઃ સત્વવન્તો મનસ્વિનઃ ।
તે પૂર્વમભિવર્તેરંશ્ચૈતાનેવેતરે જનાઃ ॥

અપિ ચોદ્ધર્ષણં કાર્યં ભીરૂણામપિ યત્નતઃ ।
સ્કન્ધદર્શનમાત્રાત્તુ તિષ્ઠેયુર્વા સમીપતઃ ॥

સંહતાન્યોધયેદલ્પાન્કામં વિસ્તારયેદ્બહૂન્ ।
સૂચીમુખમનીકં સ્યાદલ્પાનાં બહુભિઃ સહ ॥

સમ્પ્રયુક્તે નિકૃષ્ટે વા સત્યં વા યદિ વાઽનૃતમ્ ।
પ્રગૃહ્ય બાહૂન્ક્રોશેત હન્ત ભગ્નાઃ પરે ઇતિ ॥

આગતં મે મિત્રબલં પ્રહરધ્વમભીતવત્ ।
સત્વવન્તો નિધાવેયુઃ કુર્વન્તો ભૈરવાન્રવાન્ ॥

ક્ષ્વેડાઃ કિલકિલાશબ્દાઃ ક્રકચા ગોવિષાણિકાઃ ।
ભેરીમૃદઙ્ગપણવાન્નાદયેયુશ્ચ જર્ઝરાન્ ॥