Mahabharata · Chapter 11.1

nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam /
devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet //
janamejaya uvāca /

hate duryodhane caiva hate sainye ca sarvaśaḥ /
dhṛtarāṣṭro mahārāja śrutvā kimakaronmune //

tathaiva kauravo rājā dharmaputro mahāmanāḥ /
kṛpaprabhṛtayaścaiva kimakurvata te trayaḥ //

aśvatthāmnaḥ kṛtaṃ karma śāpaścānyonyakāritaḥ /
vṛttānmutraṃ brūhi yadabhāṣata sañjayaḥ //
vaiśampāyana uvāca /

hate putraśate dīnaṃ chinnaśākhamiva drumam /
putraśokābhisanptaṃ dhṛtarāṣṭraṃ mahīpatim //

dhyānamūkatvamāpannaṃ cintayā samabhiplutam /
sañjayo jayatāṃ śreṣṭha rājānaṃ vākyamabravīt //

kiṃ śocasi mahārāja nāsti śoke sahāyatā / akṣauhiṇyo hatāścāṣṭau daśa caiva viśāmpate /
nirjiteyaṃ vasumatī śūnyā sthāsyati kevalam //

nānādigbhyaḥ samāgamya nānājātyā narādhipāḥ /
sahitāsva putreṇa sarve vai nidhanaṃ gatāḥ //

pitṝṇāṃ putrapautrāṇāṃ jñātīnāṃ suhṛdāṃ tathā / gurūṇāṃ cānupūrvyeṇa ye cānye'nucarā hatāḥ /
pretakāryāṇi sarvāṇi kārayasva narādhipa //
vaiśampāyana uvāca /

tacchrutvā karuṇaṃ putrapautravadhārditaḥ /
papāta bhuvi durdharṣo vātāhata iva drumaḥ //
dhṛtarāṣṭra uvāca /

hataputro hatāmātyo hatasarvasuhṛjjanaḥ /
duḥkhaṃ nūnaṃ gamiṣyāmi vicaranpṛthivīmimām //

kinnu bandhuvihīnasya jīvitena mamādya vai /
lūnapakṣasya iva me vainateyasya sañjaya //

hṛtarājyo hatasuhṛdvataputraśca vai tathā /
na bhrājiṣye mahāprājña kṣīṇaraśmirivāṃśumān //

na kṛtaṃ suhṛdāṃ vākyaṃ jāmadgnyasya ca // sabhāmadhye tu kṛṣṇena yacchreyo'bhihitaṃ mama /

alaṃ vaireṇa te rājanputraḥ sangṛdyatāmiti /
tacca vākyamakṛtvā'haṃ bhṛśaṃ tapyāmi durmatiḥ //

na hi śrotā'smi bhīṣmasya śarmayuktaṃ prabhāṣitam //

duryodhanasya ca tathā vṛṣabhasyeva nardataḥ / duḥśāsanavadhaṃ śrutvā karṇasya ca viparyayam /
droṇasūryoparāgaṃ ca hṛdayaṃ me vidīryate //

na smarāmyātmanaḥ kiñcitpurā sañjaya duṣkṛtam /
yasyedaṃ phalamadyeha mayā mūḍhena bhujyate //

nūnaṃ vyapakṛtaṃ kiñcinmayā pūrveṣu janmasu /
yena māṃ duḥkhabhāgeṣu dhātā karmasu yuktavān //

pariṇāmaśca vayasaḥ sarvabandhukṣayaśca me /
suhṛnmitravināśaśca daivayogādupāgataḥ //

konvasti duḥkhitataro matto'nyo hi pumānbhuvi //

tanmāmadyaiva paśyantu pāṇḍavāḥ saṃśitavratāḥ /
vivṛtaṃ brahmalokasya dīrghamadhvānamāsthitam //
vaiśampāyana uvāca /

tasya lālapyamānasya bahu śokaṃ vicinvataḥ /
śokāpahaṃ narendrasya sañjayo vākyamabravīt //

śokaṃ rājanvyapanuda śrutāste vedaniścayāḥ /
śāstrāgamāśca vividhā vṛddhebhyo nṛpasattama //

sṛñjaye putraśokārte yadūrcurmunayaḥ purā /
yathā yauvanajaṃ darpamāsthite te sute nṛpa //

na tvayā suhṛdāṃ vākyaṃ bruvatāmavadhāritam /
svārthaśca na kṛtaḥ kaścillubdhena phalagṛddhinā //

asinaivaikadhāreṇa svabuddhyā tu viceṣṭitam /
prāyaśo'vṛttasampannāḥ satataṃ paryupāsitāḥ //

yasya duḥśāsano mantrī rādheyaśca durātmavān /
śakuniścaiva duṣṭātmā citrasenaśca durmatiḥ //

analpaṃ yena vai sarvaṃ śalyabhūtaṃ kṛtaṃ jagat /
kuruvṛddhasya bhīṣmasya gāndhāryā vidurasya ca //

droṇasya ca mahārāja kṛpasya ca śaradvataḥ /
kṛṣṇasya ca mahābāho nāradasya ca dhīmataḥ //

ṛṣīṇāṃ ca tathā'nyeṣāṃ vyāsasyāmitatejasaḥ / na kṛtaṃ tena vacanaṃ tava putreṇa bhārata /
kṣapitāḥ kṣatriyāḥ sarve śatrūṇāṃ vardhitaṃ yaśaḥ //

adharmasaṃyutaṃ kiñcinnityaṃ yuddhamiti bruvan /
madhyastho hi tvamapyāsīrna kṣamaṃ kiñciduktavān //

dhūrdhareṇa tvayā bhārastulayā na samaṃ dhṛtaḥ //

ādāveva manuṣyeṇa vartitavyaṃ yathākramam /
yathā nātītamarthaṃ vai paścāttāpena yujyate //

putragṛddhyā tvayā rājanpriyaṃ tasya cikīrṣitam /
paścāttāpamimaṃ prāpto na tvaṃ śocitumarhasi //

madhu yaḥ kevalaṃ dṛṣṭvā prapātaṃ nānupaśyati /
sa bhraṣṭomadhulobhena śocatyeva yathā bhavān //

arthānna śocanprāpnoti na śocanvindate sukham /
na śocañśriyamāpnoti na śocanvindate jayam //

svayamutpādayitvā'gniṃ parītastena yo'gninā /
dahyamānaḥ punastāpaṃ bhajate na sa paṇḍitaḥ //

tvayaiva sasutenāyaṃ vākyavāyusamīritaḥ /
lobhājyena ca saṃsikto jvalitaḥ pārthapāvakaḥ //

tasminsamiddhe patitāḥ śalabhā iva te sutāḥ /
tānkeśavāgninirdagdhānna tvaṃ śocitumarhasi //

yaccāśrupātakalilaṃ vadanaṃ vahase nṛpa /
aśāstradṛṣṭametaddhi na praśaṃsanti paṇḍitāḥ //

visphuliṅgā iva hyetāndahanti kila mānavān /
jahīhi manyuṃ buddhyā vai dhāsyātmānamātmanā // 41 //
vaiśampāyana uvāca /

evamāśvāsitaṃ tena sañjayena mahātmanā /
viduro bhūya evāha buddhipūrvaṃ parantapa //