મહાભારત · અધ્યાય 11.1

નારાયણં નમસ્કૃત્ય નરં ચૈવ નરોત્તમમ્ ।
દેવીં સરસ્વતીં વ્યાસં તતો જયમુદીરયેત્ ॥
જનમેજય ઉવાચ ।

હતે દુર્યોધને ચૈવ હતે સૈન્યે ચ સર્વશઃ ।
ધૃતરાષ્ટ્રો મહારાજ શ્રુત્વા કિમકરોન્મુને ॥

તથૈવ કૌરવો રાજા ધર્મપુત્રો મહામનાઃ ।
કૃપપ્રભૃતયશ્ચૈવ કિમકુર્વત તે ત્રયઃ ॥

અશ્વત્થામ્નઃ કૃતં કર્મ શાપશ્ચાન્યોન્યકારિતઃ ।
વૃત્તાન્મુત્રં બ્રૂહિ યદભાષત સઞ્જયઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

હતે પુત્રશતે દીનં છિન્નશાખમિવ દ્રુમમ્ ।
પુત્રશોકાભિસન્પ્તં ધૃતરાષ્ટ્રં મહીપતિમ્ ॥

ધ્યાનમૂકત્વમાપન્નં ચિન્તયા સમભિપ્લુતમ્ ।
સઞ્જયો જયતાં શ્રેષ્ઠ રાજાનં વાક્યમબ્રવીત્ ॥

કિં શોચસિ મહારાજ નાસ્તિ શોકે સહાયતા । અક્ષૌહિણ્યો હતાશ્ચાષ્ટૌ દશ ચૈવ વિશામ્પતે ।
નિર્જિતેયં વસુમતી શૂન્યા સ્થાસ્યતિ કેવલમ્ ॥

નાનાદિગ્ભ્યઃ સમાગમ્ય નાનાજાત્યા નરાધિપાઃ ।
સહિતાસ્વ પુત્રેણ સર્વે વૈ નિધનં ગતાઃ ॥

પિતૄણાં પુત્રપૌત્રાણાં જ્ઞાતીનાં સુહૃદાં તથા । ગુરૂણાં ચાનુપૂર્વ્યેણ યે ચાન્યેઽનુચરા હતાઃ ।
પ્રેતકાર્યાણિ સર્વાણિ કારયસ્વ નરાધિપ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તચ્છ્રુત્વા કરુણં પુત્રપૌત્રવધાર્દિતઃ ।
પપાત ભુવિ દુર્ધર્ષો વાતાહત ઇવ દ્રુમઃ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

હતપુત્રો હતામાત્યો હતસર્વસુહૃજ્જનઃ ।
દુઃખં નૂનં ગમિષ્યામિ વિચરન્પૃથિવીમિમામ્ ॥

કિન્નુ બન્ધુવિહીનસ્ય જીવિતેન મમાદ્ય વૈ ।
લૂનપક્ષસ્ય ઇવ મે વૈનતેયસ્ય સઞ્જય ॥

હૃતરાજ્યો હતસુહૃદ્વતપુત્રશ્ચ વૈ તથા ।
ન ભ્રાજિષ્યે મહાપ્રાજ્ઞ ક્ષીણરશ્મિરિવાંશુમાન્ ॥

ન કૃતં સુહૃદાં વાક્યં જામદ્ગ્ન્યસ્ય ચ ॥ સભામધ્યે તુ કૃષ્ણેન યચ્છ્રેયોઽભિહિતં મમ ।

અલં વૈરેણ તે રાજન્પુત્રઃ સન્ગૃદ્યતામિતિ ।
તચ્ચ વાક્યમકૃત્વાઽહં ભૃશં તપ્યામિ દુર્મતિઃ ॥

ન હિ શ્રોતાઽસ્મિ ભીષ્મસ્ય શર્મયુક્તં પ્રભાષિતમ્ ॥

દુર્યોધનસ્ય ચ તથા વૃષભસ્યેવ નર્દતઃ । દુઃશાસનવધં શ્રુત્વા કર્ણસ્ય ચ વિપર્યયમ્ ।
દ્રોણસૂર્યોપરાગં ચ હૃદયં મે વિદીર્યતે ॥

ન સ્મરામ્યાત્મનઃ કિઞ્ચિત્પુરા સઞ્જય દુષ્કૃતમ્ ।
યસ્યેદં ફલમદ્યેહ મયા મૂઢેન ભુજ્યતે ॥

નૂનં વ્યપકૃતં કિઞ્ચિન્મયા પૂર્વેષુ જન્મસુ ।
યેન માં દુઃખભાગેષુ ધાતા કર્મસુ યુક્તવાન્ ॥

પરિણામશ્ચ વયસઃ સર્વબન્ધુક્ષયશ્ચ મે ।
સુહૃન્મિત્રવિનાશશ્ચ દૈવયોગાદુપાગતઃ ॥

કોન્વસ્તિ દુઃખિતતરો મત્તોઽન્યો હિ પુમાન્ભુવિ ॥

તન્મામદ્યૈવ પશ્યન્તુ પાણ્ડવાઃ સંશિતવ્રતાઃ ।
વિવૃતં બ્રહ્મલોકસ્ય દીર્ઘમધ્વાનમાસ્થિતમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તસ્ય લાલપ્યમાનસ્ય બહુ શોકં વિચિન્વતઃ ।
શોકાપહં નરેન્દ્રસ્ય સઞ્જયો વાક્યમબ્રવીત્ ॥

શોકં રાજન્વ્યપનુદ શ્રુતાસ્તે વેદનિશ્ચયાઃ ।
શાસ્ત્રાગમાશ્ચ વિવિધા વૃદ્ધેભ્યો નૃપસત્તમ ॥

સૃઞ્જયે પુત્રશોકાર્તે યદૂર્ચુર્મુનયઃ પુરા ।
યથા યૌવનજં દર્પમાસ્થિતે તે સુતે નૃપ ॥

ન ત્વયા સુહૃદાં વાક્યં બ્રુવતામવધારિતમ્ ।
સ્વાર્થશ્ચ ન કૃતઃ કશ્ચિલ્લુબ્ધેન ફલગૃદ્ધિના ॥

અસિનૈવૈકધારેણ સ્વબુદ્ધ્યા તુ વિચેષ્ટિતમ્ ।
પ્રાયશોઽવૃત્તસમ્પન્નાઃ સતતં પર્યુપાસિતાઃ ॥

યસ્ય દુઃશાસનો મન્ત્રી રાધેયશ્ચ દુરાત્મવાન્ ।
શકુનિશ્ચૈવ દુષ્ટાત્મા ચિત્રસેનશ્ચ દુર્મતિઃ ॥

અનલ્પં યેન વૈ સર્વં શલ્યભૂતં કૃતં જગત્ ।
કુરુવૃદ્ધસ્ય ભીષ્મસ્ય ગાન્ધાર્યા વિદુરસ્ય ચ ॥

દ્રોણસ્ય ચ મહારાજ કૃપસ્ય ચ શરદ્વતઃ ।
કૃષ્ણસ્ય ચ મહાબાહો નારદસ્ય ચ ધીમતઃ ॥

ઋષીણાં ચ તથાઽન્યેષાં વ્યાસસ્યામિતતેજસઃ । ન કૃતં તેન વચનં તવ પુત્રેણ ભારત ।
ક્ષપિતાઃ ક્ષત્રિયાઃ સર્વે શત્રૂણાં વર્ધિતં યશઃ ॥

અધર્મસંયુતં કિઞ્ચિન્નિત્યં યુદ્ધમિતિ બ્રુવન્ ।
મધ્યસ્થો હિ ત્વમપ્યાસીર્ન ક્ષમં કિઞ્ચિદુક્તવાન્ ॥

ધૂર્ધરેણ ત્વયા ભારસ્તુલયા ન સમં ધૃતઃ ॥

આદાવેવ મનુષ્યેણ વર્તિતવ્યં યથાક્રમમ્ ।
યથા નાતીતમર્થં વૈ પશ્ચાત્તાપેન યુજ્યતે ॥

પુત્રગૃદ્ધ્યા ત્વયા રાજન્પ્રિયં તસ્ય ચિકીર્ષિતમ્ ।
પશ્ચાત્તાપમિમં પ્રાપ્તો ન ત્વં શોચિતુમર્હસિ ॥

મધુ યઃ કેવલં દૃષ્ટ્વા પ્રપાતં નાનુપશ્યતિ ।
સ ભ્રષ્ટોમધુલોભેન શોચત્યેવ યથા ભવાન્ ॥

અર્થાન્ન શોચન્પ્રાપ્નોતિ ન શોચન્વિન્દતે સુખમ્ ।
ન શોચઞ્શ્રિયમાપ્નોતિ ન શોચન્વિન્દતે જયમ્ ॥

સ્વયમુત્પાદયિત્વાઽગ્નિં પરીતસ્તેન યોઽગ્નિના ।
દહ્યમાનઃ પુનસ્તાપં ભજતે ન સ પણ્ડિતઃ ॥

ત્વયૈવ સસુતેનાયં વાક્યવાયુસમીરિતઃ ।
લોભાજ્યેન ચ સંસિક્તો જ્વલિતઃ પાર્થપાવકઃ ॥

તસ્મિન્સમિદ્ધે પતિતાઃ શલભા ઇવ તે સુતાઃ ।
તાન્કેશવાગ્નિનિર્દગ્ધાન્ન ત્વં શોચિતુમર્હસિ ॥

યચ્ચાશ્રુપાતકલિલં વદનં વહસે નૃપ ।
અશાસ્ત્રદૃષ્ટમેતદ્ધિ ન પ્રશંસન્તિ પણ્ડિતાઃ ॥

વિસ્ફુલિઙ્ગા ઇવ હ્યેતાન્દહન્તિ કિલ માનવાન્ ।
જહીહિ મન્યું બુદ્ધ્યા વૈ ધાસ્યાત્માનમાત્મના ॥ 41 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમાશ્વાસિતં તેન સઞ્જયેન મહાત્મના ।
વિદુરો ભૂય એવાહ બુદ્ધિપૂર્વં પરન્તપ ॥