Mahabharata · Chapter 1.98

evamuktā varārohā vrīḍiteva manasvinī /
visañjñeva ca duḥkhena tasthau sthūṇeva niścalā //

saṃrambhāmarṣatāmrākṣī sphuramāṇoṣṭhasampuṭā /
kaṭākṣairnirdahantīva tiryagrājānamaikṣata //

ākāraṃ gūhamānā ca manyunā ca samīritam /
tapasā sambhṛtaṃ tejo dhārayāmāsa vai tadā //

sā muhūrtamiva dhyātvā duḥkhāmarṣasamanvitā /
bhartāramabhisamprekṣya yathānyāyaṃ vaco'bravīt //

jānannapi mahārāja kasmādevaṃ prabhāṣase /
na jānāmīti niḥśaṅkaṃ yathānyaḥ prākṛtastathā //

tasya te hṛdayaṃ veda satyasyaivānṛtasya ca /
sākṣiṇaṃ bata kalyāṇamātmānamavamanyase //

yo'nyathā santamātmānanyathā pratipadyate /
kiṃ tena na kṛtaṃ pāpaṃ coreṇātmāpahāriṇā //

eko'hamasmīti ca manyase tvaṃ na hṛcchayaṃ vetsi muniṃ purāṇam /
yo veditā karmaṇaḥ pāpakasya tasyāntike tvaṃ vṛjinaṃ karoṣi //

dharma eva hi sādhūnāṃ sarveṣāṃ hitakāraṇam /
nityaṃ mithyāvihīnānāṃ na ca duḥkhāvaho bhavet //

manyate pāpakaṃ kṛtvā na kaścidvetti māmiti /
vidanti cainaṃ devāśca yaścaivāntarapūruṣaḥ //

ādityacandrāvanilo'nalaśca dyaurbhūmirāpo hṛdayaṃ yamaśca /
ahaśca rātriśca ubhe ca sandhye dharmaśca jānāti narasya vṛttam //

yamo vaivasvatastasya niryātayati duṣkṛtam /
hṛdi sthitaḥ karmasākṣī kṣetrajño yasya tuṣyati //

na tuṣyati ca yasyaiṣa puruṣasya durātmanaḥ /
taṃ yamaḥ pāpakarmāṇaṃ nirbhartsayati duṣkṛtam //

yo'vamatyātmanātmānamanyathā pratipadyate /
na tasya devāḥ śreyāṃso yasyātmāpi na kāraṇam //

svayaṃ prāpteti māmevaṃ māvamaṃsthā pativratām /
arcārhāṃ nārcayasi māṃ svayaṃ bhāryāmupasthitām //

kimarthaṃ māṃ prākṛtavadupaprekṣasi saṃsadi /
nakhalvahamidaṃ śūnye raumi kiṃ na śṛṇoṣi me //

yadi me yācamānāyā vacanaṃ na kariṣyasi /
duṣyanta śatadhā tvadya mūrdhā te viphaliṣyati //

jāyāṃ patiḥ sampraviśya yadasyāṃ jāyate punaḥ /
jāyāyāstaddhi jāyātvaṃ paurāṇāḥ kavayo viduḥ //

yadāgamavataḥ puṃsastadapatyaṃ prajāyate /
tattārayati santatyā pūrvapretānpitāmahān //

punnāmno narakādyasmātpitaraṃ trāyate sutaḥ /
tasmātputra iti proktaḥ pūrvameva svayambhuvā //

putreṇa lokāñjayanti pautreṇānantyamaśnute / atha pautrasya putreṇa modante prapitāmahāḥ //

sā bhāryā yā gṛhe dakṣā sā bhāryā yā prajāvatī /
sā bhāryā yā patiprāṇā sā bhāryā yā pativratā //

ardhaṃ bhāryā manuṣyasya bhāryā śreṣṭhatamaḥ sakhā /
bhāryā mūlaṃ trivargasya yaḥ sabhāryaḥ sa bandhumān //

bhāryāvantaḥ kriyāvantaḥ sabhāryā gṛhamedhinaḥ /
bhāryāvantaḥ pramodante bhāryāvantaḥ śriyāvṛtāḥ //

sakhāyaḥ pravivikteṣu bhavantyetāḥ priyaṃvadāḥ /
pitaro dharmakāryeṣu bhavantyārtasya mātaraḥ //

kāntāreṣvapi viśrāmo janasyādhvani kasya vai / yaḥ sadāraḥ sa viśvāsyastasmāddārāḥ parā gatiḥ /

saṃsarantamabhipretaṃ viṣameṣvekapātinam /
bhāryaivānveti bhartāraṃ satataṃ yā pativratā //

prathamaṃ saṃsthitā bhāryā patiṃ pretya pratīkṣate /
pūrvapretaṃ tu bhartāraṃ paścātsāpyanugacchati //

etasmātkāraṇādrājanpāṇigrahaṇamiṣyate /
yadāpnoti patirbhāryāmiha loke paratra ca //

poṣaṇārthaṃ śarīrasya pātheyaṃ svargatasya vai / ātmā'tmanaiva janitaḥ putra ityucyate budhaiḥ //

tasmādbhāryāṃ patiḥ paśyenmātṛvatputramātaram /
antarātmaiva sarvasya putro nāmocyate sadā //

gatī rūpaṃ ca ceṣṭā ca āvartā lakṣaṇāni ca /
pitṝṇāṃ yāni dṛśyante putrāṇāṃ santi tāni ca //

teṣāṃ śīlaguṇācārāstatsamparkācchubhāśubhāt / bhāryāyāṃ janitaṃ putramādarśe svamivānanam //

janitā modate prekṣya svargaṃ prāpyeva puṇyakṛt /
pativratārūpadharāḥ parabījasya sangrahāt //

kulaṃ vināśya bhartṝṇāṃ narakaṃ yānti dāruṇam /
pareṇa janitāḥ putrāḥ svabhāryāyāṃ yatheṣṭataḥ //

mama putrā iti matāste putrā api śatravaḥ /
dviṣanti pratikurvanti na te vacanankāriṇaḥ //

dveṣṭi tāṃśca pitā cāpi svabīje na tathā nṛpa /
na dveṣṭi pitaraṃ putro janitāramathāpi vā //

na dveṣṭi janitā putraṃ tasmādātmā suto bhavet / dahyamānā manoduḥkhairvyādhibhistumulairjanaḥ //

hlādante sveṣu dāreṣu gharmārtāḥ salileṣviva /
vipravāsakṛśā dīnā narā malinavāsasaḥ //

te'pi svadārāṃstuṣyanti daridrā dhanalābhavat / apriyoktopi dārāṇāṃ na brūyādapriyaṃ budhaḥ //

ratiṃ prītiṃ ca dharmaṃ ca tadāyattamavekṣya ca /
ātmano'rdhamiti śrautaṃ sā rakṣati dhanaṃ prajāḥ //

śarīraṃ lokayātrāṃ vai dharmaṃ svargamṛṣīnpitṝn / ātmano janmanaḥ kṣetraṃ puṇyā rāmāḥ sanātanāḥ //

ṛṣīṇāmapi kā śaktiḥ sraṣṭuṃ rāmāmṛte prajā- /
devānāmapi kā śaktiḥ kartuṃ sambhavamātmanaḥ //

paṇḍitasyāpi lokeṣu strīṣu sṛṣṭiḥ pratiṣṭhitā /
ṛṣibhyo hyṛṣayaḥ keciccaṇḍālīṣvapi jajñire //

parisṛtya yathā sūnurdharaṇīreṇukuṇṭhitaḥ /
piturāliṅgate'ṅgāni kimastyabhyadhikaṃ tataḥ //

sa tvaṃ sūnumanuprāptaṃ sābhilāṣaṃ manasvinam /
prekṣamāṇaṃ kaṭākṣeṇa kimarthamavamanyase //

aṇḍāni bibhrati svāni na tyajanti pipīlikāḥ /
kiṃ punastvaṃ na manyethāḥ sarvathā putramīdṛśam //

na bharethāḥ kathaṃ nu tvaṃ mayi jātaṃ svamātmajam /
mamāṇḍānīti vardhte kokilāṇḍāni vāyasāḥ //

kiṃ punastvaṃ na manyethāḥ sarvajñaḥ putramīdṛśam /
malayāccandanaṃ jātamatiśītaṃ vadanti vai //

śiśorāliṅganaṃ tasmāccandanādadhikaṃ bhavet / na vāsasāṃ na rāmāṇāṃ nāpāṃ sparśastathāvidhaḥ //

śiśunāliṅgyamānasya sparśaḥ sūnoryathā sukhaḥ /
putrasparśātpriyataraḥ sparśo loke na vidyate //

spṛśatu tvāṃ samāliṅgya putro'yaṃ priyadarśanaḥ /
brāhmaṇo dvipadāṃ śreṣṭho gaurvariṣṭhā catuṣpadām //

mururgarīyasāṃ śreṣṭhaḥ putraḥ sparśavatāṃ varaḥ //
triṣu varṣeṣu pūrṇeṣu prajāto'yamarindamaḥ //

adyāyaṃ manniyogāttu tavāhvānaṃ pratīkṣate / kumāro rājaśārdūla tava śokapraṇāśanaḥ //

āhartā vājimedhasya śatasaṅkhyasya pauravaḥ /
rājasūyādikānanyānkratūnamitadakṣiṇān //

iti gaurantarikṣe māṃ sūtake hyavadatpurā /
hanta svamaṅkamāropya snehādgrāmāntaraṃ gatāḥ //

mūrdhni putrānupāghrāya pratinandanti mānavāḥ /
vedeṣvapi vadantīmaṃ mantragrāmaṃ dvijātayaḥ //

jātakarmaṇi putrāṇāṃ tavāpi viditaṃ dhruvam /
aṅgādaṅgātsambhavasi hṛdayādadhijāyase //

ātmā vai putranāmāsi sa jīva śaradaḥ śatam /
upajighranti pitaro mantreṇānena mūrdhani //

poṣaṇaṃ tvadadhīnaṃ me santānamapi cākṣayam /
tasmāttvaṃ jīva me putra sa sukhī śaradāṃ śatam //

eko bhūtvā dvidhā bhūta iti vādaḥ pravartate /
tvadaṅgebhyaḥ prasūto'yaṃ puruṣātpuruṣaḥ paraḥ //

sarasīvāmale'tmānaṃ dvitīyaṃ paśya te sutam /
sarasīvāmale somaṃ prekṣātmānaṃ tvamātmani //

yathācāhavanīyo'gnirvarhapatyātpraṇīyate /
evaṃ tvattaḥ praṇīto'yaṃ tvamekaḥ sandvidhā kṛtaḥ //

mṛgāpakṛṣṭena hi vai mṛgayāṃ paridhāvatā /
ahamāsāditā rājankumārī piturāśrame //

urvaśī pūrvacittiśca sahajanyā ca menakā /
viśvācī ca ghṛtācī ca ṣaḍevāpsarasāṃ varāḥ //

tāsāṃ vai menakā nāma brahmayonirvarāpsarāḥ /
divaḥ samprāpya jagatīṃ viśvāmitrādajījanat //

śrīmānṛṣirdharmaparo vaiśvānara ivāparaḥ /
brahmayoniḥ kuśo nāma viśvāmitrapitāmahaḥ //

kuśasya putro balavānkuśanābhaśca dhārmikaḥ /
gādhistasya suto rājanviśvāmitrastu gādhijaḥ //

evaṃvidho mama pitā menakā jananī varā / sā māṃ himavataḥ pṛṣṭhe suṣuve menakā'psarāḥ //

parityajya ca māṃ yātā parātmajamivāsatī /
pakṣiṇaḥ pumyavantaste sahitā dharmatastadā //

pakṣaistairabhiguptā ca tasmādasmi śakuntalā /
tato'hamṛṣiṇā dṛṣṭā kāśyapena mahātmanā //

jalārthamagnihotrasya gataṃ dṛṣṭvā tu pakṣiṇaḥ /
nyāsabhūtāmiva muneḥ pradadurmāṃ dayāvataḥ //

kaṇvastvālokya māṃ prīto hasantīti havirbhujaḥ /
sa mā'raṇimivādāya svamāśramamupāgamat //

sā vai sambhāvitā rājannanukrośānmaharṣiṇā /
tenaiva svasutevāhaṃ rājanvai varavarṇinī //

viśvāmitrasutā cāhaṃ vardhitā muninā nṛpa /
yauvane vartamānāṃ ca dṛṣṭavānasi māṃ nṛpa //

āśrame parṇaśālāyāṃ kumārīṃ vijane tadā /
dhātrā pracoditāṃ śūnye pitrā virahitāṃ mithaḥ //

vāgbhistvaṃ sūnṛtābhirmāmapatyārthamacūcudaḥ /
akārṣīstvāśrame vāsaṃ dharmakāmārthaniścitam //

gāndharveṇa vivāhena vidhinā pāṇimagrahīḥ /
sā'haṃ kulaṃ ca śīlaṃ ca satyavāditvamātmanaḥ //

svadharmaṃ ca puraskṛtya tvāmadya śaraṇaṃ gatā /
tasmānnarhasi saṃśrutya tatheti vitathaṃ vacaḥ //

svadharmaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā parityaktumupasthitām /
tvannāthāṃ lokanāthastvaṃ nārhasi tvamanāgasam //

kiṃ nu karmāśubhaṃ pūrvaṃ kṛtavatyasmi pārthiva /
yadahaṃ bāndhavaistyaktā bālye samprati vai tvayā //

kāmaṃ tvayā parityaktā gamiṣyāmyahamāśramam /
imaṃ bālaṃ tu santyuktaṃ nārhasyātmajamātmanā //
duṣyanta uvāca /

na putramabhijānāmi tvayi jātaṃ śakuntale /
asatvacanā nāryaḥ kaste śraddhāsyate vacaḥ //

aśraddheyamidaṃ vākyaṃ kathayantī na lajjase /
viśeṣato matsakāśe duṣṭatāpasi gamyatām //

kva maharṣistapasyugraḥ kvāpsarāḥ sā ca menakā /
kva ca tvamevaṃ kṛpaṇā tāpasīveṣadhāriṇī //

atikāyaśca putraste bālo'tibalavānayam /
kathamalpena kālena sālaskandha ivodgataḥ //

sunikṛṣṭā ca yoniste puṃścalī pratibhāsi me /
yadṛcchayā kāmarāgājjātā menakayā hyasi //

sarvameva parokṣaṃ me yattvaṃ vadasi tāpasi /
sarvā vāmāḥ striyo loke sarvāḥ kāmaparāyaṇāḥ //

sarvāḥ striyaḥ paravaśāḥ sarvāḥ krodhasamākulāḥ /
asatyoktāḥ striyaḥ sarvā na kaṇvaṃ vaktumarhasi //

menakā niranukrośā vardhakī jananī tava /
yayā himavataḥ pāde nirmālyavadupekṣitā //

sa cāpi niranukrośaḥ kṣatrayoniḥ pitā tava /
viśvāmitro brāhmaṇatve lubdhaḥ kāmaparāyaṇaḥ //

suṣāva suranārī māṃ viśvāmitrādyatheṣṭataḥ /
aho jānāmi te janma kutsitaṃ kulaṭe janaiḥ //

menakā'psarasāṃ śreṣṭhā maharṣiścāpi te pitā /
tayorapatyaṃ kasmāttvaṃ puṃścalīvābhibhāṣase //

jātiścāpi nikṛṣṭo te kulīneti vijalpase /
janayitvā tvamutsṛṣṭā kokilena parairbhṛtā //

ariṣṭairiva durbaddhiḥ kaṇvo vardhayitā pitā /
aśraddheyamidaṃ vākyaṃ yattvaṃ jalpasi tāpasi //

bruvantī rājasānnidhye gamyatāṃ yatra cecchasi /
suvarṇamaṇimuktāni vastrāṇyābharaṇāni ca //

yadihecchasi bhogārthaṃ tāpasi pratigṛhyatām /
nāhaṃ tvāṃ draṣṭumicchāmi yatheṣṭaṃ gamyatāmitaḥ //