મહાભારત · અધ્યાય 1.98

એવમુક્તા વરારોહા વ્રીડિતેવ મનસ્વિની ।
વિસઞ્જ્ઞેવ ચ દુઃખેન તસ્થૌ સ્થૂણેવ નિશ્ચલા ॥

સંરમ્ભામર્ષતામ્રાક્ષી સ્ફુરમાણોષ્ઠસમ્પુટા ।
કટાક્ષૈર્નિર્દહન્તીવ તિર્યગ્રાજાનમૈક્ષત ॥

આકારં ગૂહમાના ચ મન્યુના ચ સમીરિતમ્ ।
તપસા સમ્ભૃતં તેજો ધારયામાસ વૈ તદા ॥

સા મુહૂર્તમિવ ધ્યાત્વા દુઃખામર્ષસમન્વિતા ।
ભર્તારમભિસમ્પ્રેક્ષ્ય યથાન્યાયં વચોઽબ્રવીત્ ॥

જાનન્નપિ મહારાજ કસ્માદેવં પ્રભાષસે ।
ન જાનામીતિ નિઃશઙ્કં યથાન્યઃ પ્રાકૃતસ્તથા ॥

તસ્ય તે હૃદયં વેદ સત્યસ્યૈવાનૃતસ્ય ચ ।
સાક્ષિણં બત કલ્યાણમાત્માનમવમન્યસે ॥

યોઽન્યથા સન્તમાત્માનન્યથા પ્રતિપદ્યતે ।
કિં તેન ન કૃતં પાપં ચોરેણાત્માપહારિણા ॥

એકોઽહમસ્મીતિ ચ મન્યસે ત્વં ન હૃચ્છયં વેત્સિ મુનિં પુરાણમ્ ।
યો વેદિતા કર્મણઃ પાપકસ્ય તસ્યાન્તિકે ત્વં વૃજિનં કરોષિ ॥

ધર્મ એવ હિ સાધૂનાં સર્વેષાં હિતકારણમ્ ।
નિત્યં મિથ્યાવિહીનાનાં ન ચ દુઃખાવહો ભવેત્ ॥

મન્યતે પાપકં કૃત્વા ન કશ્ચિદ્વેત્તિ મામિતિ ।
વિદન્તિ ચૈનં દેવાશ્ચ યશ્ચૈવાન્તરપૂરુષઃ ॥

આદિત્યચન્દ્રાવનિલોઽનલશ્ચ દ્યૌર્ભૂમિરાપો હૃદયં યમશ્ચ ।
અહશ્ચ રાત્રિશ્ચ ઉભે ચ સન્ધ્યે ધર્મશ્ચ જાનાતિ નરસ્ય વૃત્તમ્ ॥

યમો વૈવસ્વતસ્તસ્ય નિર્યાતયતિ દુષ્કૃતમ્ ।
હૃદિ સ્થિતઃ કર્મસાક્ષી ક્ષેત્રજ્ઞો યસ્ય તુષ્યતિ ॥

ન તુષ્યતિ ચ યસ્યૈષ પુરુષસ્ય દુરાત્મનઃ ।
તં યમઃ પાપકર્માણં નિર્ભર્ત્સયતિ દુષ્કૃતમ્ ॥

યોઽવમત્યાત્મનાત્માનમન્યથા પ્રતિપદ્યતે ।
ન તસ્ય દેવાઃ શ્રેયાંસો યસ્યાત્માપિ ન કારણમ્ ॥

સ્વયં પ્રાપ્તેતિ મામેવં માવમંસ્થા પતિવ્રતામ્ ।
અર્ચાર્હાં નાર્ચયસિ માં સ્વયં ભાર્યામુપસ્થિતામ્ ॥

કિમર્થં માં પ્રાકૃતવદુપપ્રેક્ષસિ સંસદિ ।
નખલ્વહમિદં શૂન્યે રૌમિ કિં ન શૃણોષિ મે ॥

યદિ મે યાચમાનાયા વચનં ન કરિષ્યસિ ।
દુષ્યન્ત શતધા ત્વદ્ય મૂર્ધા તે વિફલિષ્યતિ ॥

જાયાં પતિઃ સમ્પ્રવિશ્ય યદસ્યાં જાયતે પુનઃ ।
જાયાયાસ્તદ્ધિ જાયાત્વં પૌરાણાઃ કવયો વિદુઃ ॥

યદાગમવતઃ પુંસસ્તદપત્યં પ્રજાયતે ।
તત્તારયતિ સન્તત્યા પૂર્વપ્રેતાન્પિતામહાન્ ॥

પુન્નામ્નો નરકાદ્યસ્માત્પિતરં ત્રાયતે સુતઃ ।
તસ્માત્પુત્ર ઇતિ પ્રોક્તઃ પૂર્વમેવ સ્વયમ્ભુવા ॥

પુત્રેણ લોકાઞ્જયન્તિ પૌત્રેણાનન્ત્યમશ્નુતે । અથ પૌત્રસ્ય પુત્રેણ મોદન્તે પ્રપિતામહાઃ ॥

સા ભાર્યા યા ગૃહે દક્ષા સા ભાર્યા યા પ્રજાવતી ।
સા ભાર્યા યા પતિપ્રાણા સા ભાર્યા યા પતિવ્રતા ॥

અર્ધં ભાર્યા મનુષ્યસ્ય ભાર્યા શ્રેષ્ઠતમઃ સખા ।
ભાર્યા મૂલં ત્રિવર્ગસ્ય યઃ સભાર્યઃ સ બન્ધુમાન્ ॥

ભાર્યાવન્તઃ ક્રિયાવન્તઃ સભાર્યા ગૃહમેધિનઃ ।
ભાર્યાવન્તઃ પ્રમોદન્તે ભાર્યાવન્તઃ શ્રિયાવૃતાઃ ॥

સખાયઃ પ્રવિવિક્તેષુ ભવન્ત્યેતાઃ પ્રિયંવદાઃ ।
પિતરો ધર્મકાર્યેષુ ભવન્ત્યાર્તસ્ય માતરઃ ॥

કાન્તારેષ્વપિ વિશ્રામો જનસ્યાધ્વનિ કસ્ય વૈ । યઃ સદારઃ સ વિશ્વાસ્યસ્તસ્માદ્દારાઃ પરા ગતિઃ ।

સંસરન્તમભિપ્રેતં વિષમેષ્વેકપાતિનમ્ ।
ભાર્યૈવાન્વેતિ ભર્તારં સતતં યા પતિવ્રતા ॥

પ્રથમં સંસ્થિતા ભાર્યા પતિં પ્રેત્ય પ્રતીક્ષતે ।
પૂર્વપ્રેતં તુ ભર્તારં પશ્ચાત્સાપ્યનુગચ્છતિ ॥

એતસ્માત્કારણાદ્રાજન્પાણિગ્રહણમિષ્યતે ।
યદાપ્નોતિ પતિર્ભાર્યામિહ લોકે પરત્ર ચ ॥

પોષણાર્થં શરીરસ્ય પાથેયં સ્વર્ગતસ્ય વૈ । આત્માઽત્મનૈવ જનિતઃ પુત્ર ઇત્યુચ્યતે બુધૈઃ ॥

તસ્માદ્ભાર્યાં પતિઃ પશ્યેન્માતૃવત્પુત્રમાતરમ્ ।
અન્તરાત્મૈવ સર્વસ્ય પુત્રો નામોચ્યતે સદા ॥

ગતી રૂપં ચ ચેષ્ટા ચ આવર્તા લક્ષણાનિ ચ ।
પિતૄણાં યાનિ દૃશ્યન્તે પુત્રાણાં સન્તિ તાનિ ચ ॥

તેષાં શીલગુણાચારાસ્તત્સમ્પર્કાચ્છુભાશુભાત્ । ભાર્યાયાં જનિતં પુત્રમાદર્શે સ્વમિવાનનમ્ ॥

જનિતા મોદતે પ્રેક્ષ્ય સ્વર્ગં પ્રાપ્યેવ પુણ્યકૃત્ ।
પતિવ્રતારૂપધરાઃ પરબીજસ્ય સન્ગ્રહાત્ ॥

કુલં વિનાશ્ય ભર્તૄણાં નરકં યાન્તિ દારુણમ્ ।
પરેણ જનિતાઃ પુત્રાઃ સ્વભાર્યાયાં યથેષ્ટતઃ ॥

મમ પુત્રા ઇતિ મતાસ્તે પુત્રા અપિ શત્રવઃ ।
દ્વિષન્તિ પ્રતિકુર્વન્તિ ન તે વચનન્કારિણઃ ॥

દ્વેષ્ટિ તાંશ્ચ પિતા ચાપિ સ્વબીજે ન તથા નૃપ ।
ન દ્વેષ્ટિ પિતરં પુત્રો જનિતારમથાપિ વા ॥

ન દ્વેષ્ટિ જનિતા પુત્રં તસ્માદાત્મા સુતો ભવેત્ । દહ્યમાના મનોદુઃખૈર્વ્યાધિભિસ્તુમુલૈર્જનઃ ॥

હ્લાદન્તે સ્વેષુ દારેષુ ઘર્માર્તાઃ સલિલેષ્વિવ ।
વિપ્રવાસકૃશા દીના નરા મલિનવાસસઃ ॥

તેઽપિ સ્વદારાંસ્તુષ્યન્તિ દરિદ્રા ધનલાભવત્ । અપ્રિયોક્તોપિ દારાણાં ન બ્રૂયાદપ્રિયં બુધઃ ॥

રતિં પ્રીતિં ચ ધર્મં ચ તદાયત્તમવેક્ષ્ય ચ ।
આત્મનોઽર્ધમિતિ શ્રૌતં સા રક્ષતિ ધનં પ્રજાઃ ॥

શરીરં લોકયાત્રાં વૈ ધર્મં સ્વર્ગમૃષીન્પિતૄન્ । આત્મનો જન્મનઃ ક્ષેત્રં પુણ્યા રામાઃ સનાતનાઃ ॥

ઋષીણામપિ કા શક્તિઃ સ્રષ્ટું રામામૃતે પ્રજા- ।
દેવાનામપિ કા શક્તિઃ કર્તું સમ્ભવમાત્મનઃ ॥

પણ્ડિતસ્યાપિ લોકેષુ સ્ત્રીષુ સૃષ્ટિઃ પ્રતિષ્ઠિતા ।
ઋષિભ્યો હ્યૃષયઃ કેચિચ્ચણ્ડાલીષ્વપિ જજ્ઞિરે ॥

પરિસૃત્ય યથા સૂનુર્ધરણીરેણુકુણ્ઠિતઃ ।
પિતુરાલિઙ્ગતેઽઙ્ગાનિ કિમસ્ત્યભ્યધિકં તતઃ ॥

સ ત્વં સૂનુમનુપ્રાપ્તં સાભિલાષં મનસ્વિનમ્ ।
પ્રેક્ષમાણં કટાક્ષેણ કિમર્થમવમન્યસે ॥

અણ્ડાનિ બિભ્રતિ સ્વાનિ ન ત્યજન્તિ પિપીલિકાઃ ।
કિં પુનસ્ત્વં ન મન્યેથાઃ સર્વથા પુત્રમીદૃશમ્ ॥

ન ભરેથાઃ કથં નુ ત્વં મયિ જાતં સ્વમાત્મજમ્ ।
મમાણ્ડાનીતિ વર્ધ્તે કોકિલાણ્ડાનિ વાયસાઃ ॥

કિં પુનસ્ત્વં ન મન્યેથાઃ સર્વજ્ઞઃ પુત્રમીદૃશમ્ ।
મલયાચ્ચન્દનં જાતમતિશીતં વદન્તિ વૈ ॥

શિશોરાલિઙ્ગનં તસ્માચ્ચન્દનાદધિકં ભવેત્ । ન વાસસાં ન રામાણાં નાપાં સ્પર્શસ્તથાવિધઃ ॥

શિશુનાલિઙ્ગ્યમાનસ્ય સ્પર્શઃ સૂનોર્યથા સુખઃ ।
પુત્રસ્પર્શાત્પ્રિયતરઃ સ્પર્શો લોકે ન વિદ્યતે ॥

સ્પૃશતુ ત્વાં સમાલિઙ્ગ્ય પુત્રોઽયં પ્રિયદર્શનઃ ।
બ્રાહ્મણો દ્વિપદાં શ્રેષ્ઠો ગૌર્વરિષ્ઠા ચતુષ્પદામ્ ॥

મુરુર્ગરીયસાં શ્રેષ્ઠઃ પુત્રઃ સ્પર્શવતાં વરઃ ॥
ત્રિષુ વર્ષેષુ પૂર્ણેષુ પ્રજાતોઽયમરિન્દમઃ ॥

અદ્યાયં મન્નિયોગાત્તુ તવાહ્વાનં પ્રતીક્ષતે । કુમારો રાજશાર્દૂલ તવ શોકપ્રણાશનઃ ॥

આહર્તા વાજિમેધસ્ય શતસઙ્ખ્યસ્ય પૌરવઃ ।
રાજસૂયાદિકાનન્યાન્ક્રતૂનમિતદક્ષિણાન્ ॥

ઇતિ ગૌરન્તરિક્ષે માં સૂતકે હ્યવદત્પુરા ।
હન્ત સ્વમઙ્કમારોપ્ય સ્નેહાદ્ગ્રામાન્તરં ગતાઃ ॥

મૂર્ધ્નિ પુત્રાનુપાઘ્રાય પ્રતિનન્દન્તિ માનવાઃ ।
વેદેષ્વપિ વદન્તીમં મન્ત્રગ્રામં દ્વિજાતયઃ ॥

જાતકર્મણિ પુત્રાણાં તવાપિ વિદિતં ધ્રુવમ્ ।
અઙ્ગાદઙ્ગાત્સમ્ભવસિ હૃદયાદધિજાયસે ॥

આત્મા વૈ પુત્રનામાસિ સ જીવ શરદઃ શતમ્ ।
ઉપજિઘ્રન્તિ પિતરો મન્ત્રેણાનેન મૂર્ધનિ ॥

પોષણં ત્વદધીનં મે સન્તાનમપિ ચાક્ષયમ્ ।
તસ્માત્ત્વં જીવ મે પુત્ર સ સુખી શરદાં શતમ્ ॥

એકો ભૂત્વા દ્વિધા ભૂત ઇતિ વાદઃ પ્રવર્તતે ।
ત્વદઙ્ગેભ્યઃ પ્રસૂતોઽયં પુરુષાત્પુરુષઃ પરઃ ॥

સરસીવામલેઽત્માનં દ્વિતીયં પશ્ય તે સુતમ્ ।
સરસીવામલે સોમં પ્રેક્ષાત્માનં ત્વમાત્મનિ ॥

યથાચાહવનીયોઽગ્નિર્વર્હપત્યાત્પ્રણીયતે ।
એવં ત્વત્તઃ પ્રણીતોઽયં ત્વમેકઃ સન્દ્વિધા કૃતઃ ॥

મૃગાપકૃષ્ટેન હિ વૈ મૃગયાં પરિધાવતા ।
અહમાસાદિતા રાજન્કુમારી પિતુરાશ્રમે ॥

ઉર્વશી પૂર્વચિત્તિશ્ચ સહજન્યા ચ મેનકા ।
વિશ્વાચી ચ ઘૃતાચી ચ ષડેવાપ્સરસાં વરાઃ ॥

તાસાં વૈ મેનકા નામ બ્રહ્મયોનિર્વરાપ્સરાઃ ।
દિવઃ સમ્પ્રાપ્ય જગતીં વિશ્વામિત્રાદજીજનત્ ॥

શ્રીમાનૃષિર્ધર્મપરો વૈશ્વાનર ઇવાપરઃ ।
બ્રહ્મયોનિઃ કુશો નામ વિશ્વામિત્રપિતામહઃ ॥

કુશસ્ય પુત્રો બલવાન્કુશનાભશ્ચ ધાર્મિકઃ ।
ગાધિસ્તસ્ય સુતો રાજન્વિશ્વામિત્રસ્તુ ગાધિજઃ ॥

એવંવિધો મમ પિતા મેનકા જનની વરા । સા માં હિમવતઃ પૃષ્ઠે સુષુવે મેનકાઽપ્સરાઃ ॥

પરિત્યજ્ય ચ માં યાતા પરાત્મજમિવાસતી ।
પક્ષિણઃ પુમ્યવન્તસ્તે સહિતા ધર્મતસ્તદા ॥

પક્ષૈસ્તૈરભિગુપ્તા ચ તસ્માદસ્મિ શકુન્તલા ।
તતોઽહમૃષિણા દૃષ્ટા કાશ્યપેન મહાત્મના ॥

જલાર્થમગ્નિહોત્રસ્ય ગતં દૃષ્ટ્વા તુ પક્ષિણઃ ।
ન્યાસભૂતામિવ મુનેઃ પ્રદદુર્માં દયાવતઃ ॥

કણ્વસ્ત્વાલોક્ય માં પ્રીતો હસન્તીતિ હવિર્ભુજઃ ।
સ માઽરણિમિવાદાય સ્વમાશ્રમમુપાગમત્ ॥

સા વૈ સમ્ભાવિતા રાજન્નનુક્રોશાન્મહર્ષિણા ।
તેનૈવ સ્વસુતેવાહં રાજન્વૈ વરવર્ણિની ॥

વિશ્વામિત્રસુતા ચાહં વર્ધિતા મુનિના નૃપ ।
યૌવને વર્તમાનાં ચ દૃષ્ટવાનસિ માં નૃપ ॥

આશ્રમે પર્ણશાલાયાં કુમારીં વિજને તદા ।
ધાત્રા પ્રચોદિતાં શૂન્યે પિત્રા વિરહિતાં મિથઃ ॥

વાગ્ભિસ્ત્વં સૂનૃતાભિર્મામપત્યાર્થમચૂચુદઃ ।
અકાર્ષીસ્ત્વાશ્રમે વાસં ધર્મકામાર્થનિશ્ચિતમ્ ॥

ગાન્ધર્વેણ વિવાહેન વિધિના પાણિમગ્રહીઃ ।
સાઽહં કુલં ચ શીલં ચ સત્યવાદિત્વમાત્મનઃ ॥

સ્વધર્મં ચ પુરસ્કૃત્ય ત્વામદ્ય શરણં ગતા ।
તસ્માન્નર્હસિ સંશ્રુત્ય તથેતિ વિતથં વચઃ ॥

સ્વધર્મં પૃષ્ઠતઃ કૃત્વા પરિત્યક્તુમુપસ્થિતામ્ ।
ત્વન્નાથાં લોકનાથસ્ત્વં નાર્હસિ ત્વમનાગસમ્ ॥

કિં નુ કર્માશુભં પૂર્વં કૃતવત્યસ્મિ પાર્થિવ ।
યદહં બાન્ધવૈસ્ત્યક્તા બાલ્યે સમ્પ્રતિ વૈ ત્વયા ॥

કામં ત્વયા પરિત્યક્તા ગમિષ્યામ્યહમાશ્રમમ્ ।
ઇમં બાલં તુ સન્ત્યુક્તં નાર્હસ્યાત્મજમાત્મના ॥
દુષ્યન્ત ઉવાચ ।

ન પુત્રમભિજાનામિ ત્વયિ જાતં શકુન્તલે ।
અસત્વચના નાર્યઃ કસ્તે શ્રદ્ધાસ્યતે વચઃ ॥

અશ્રદ્ધેયમિદં વાક્યં કથયન્તી ન લજ્જસે ।
વિશેષતો મત્સકાશે દુષ્ટતાપસિ ગમ્યતામ્ ॥

ક્વ મહર્ષિસ્તપસ્યુગ્રઃ ક્વાપ્સરાઃ સા ચ મેનકા ।
ક્વ ચ ત્વમેવં કૃપણા તાપસીવેષધારિણી ॥

અતિકાયશ્ચ પુત્રસ્તે બાલોઽતિબલવાનયમ્ ।
કથમલ્પેન કાલેન સાલસ્કન્ધ ઇવોદ્ગતઃ ॥

સુનિકૃષ્ટા ચ યોનિસ્તે પુંશ્ચલી પ્રતિભાસિ મે ।
યદૃચ્છયા કામરાગાજ્જાતા મેનકયા હ્યસિ ॥

સર્વમેવ પરોક્ષં મે યત્ત્વં વદસિ તાપસિ ।
સર્વા વામાઃ સ્ત્રિયો લોકે સર્વાઃ કામપરાયણાઃ ॥

સર્વાઃ સ્ત્રિયઃ પરવશાઃ સર્વાઃ ક્રોધસમાકુલાઃ ।
અસત્યોક્તાઃ સ્ત્રિયઃ સર્વા ન કણ્વં વક્તુમર્હસિ ॥

મેનકા નિરનુક્રોશા વર્ધકી જનની તવ ।
યયા હિમવતઃ પાદે નિર્માલ્યવદુપેક્ષિતા ॥

સ ચાપિ નિરનુક્રોશઃ ક્ષત્રયોનિઃ પિતા તવ ।
વિશ્વામિત્રો બ્રાહ્મણત્વે લુબ્ધઃ કામપરાયણઃ ॥

સુષાવ સુરનારી માં વિશ્વામિત્રાદ્યથેષ્ટતઃ ।
અહો જાનામિ તે જન્મ કુત્સિતં કુલટે જનૈઃ ॥

મેનકાઽપ્સરસાં શ્રેષ્ઠા મહર્ષિશ્ચાપિ તે પિતા ।
તયોરપત્યં કસ્માત્ત્વં પુંશ્ચલીવાભિભાષસે ॥

જાતિશ્ચાપિ નિકૃષ્ટો તે કુલીનેતિ વિજલ્પસે ।
જનયિત્વા ત્વમુત્સૃષ્ટા કોકિલેન પરૈર્ભૃતા ॥

અરિષ્ટૈરિવ દુર્બદ્ધિઃ કણ્વો વર્ધયિતા પિતા ।
અશ્રદ્ધેયમિદં વાક્યં યત્ત્વં જલ્પસિ તાપસિ ॥

બ્રુવન્તી રાજસાન્નિધ્યે ગમ્યતાં યત્ર ચેચ્છસિ ।
સુવર્ણમણિમુક્તાનિ વસ્ત્રાણ્યાભરણાનિ ચ ॥

યદિહેચ્છસિ ભોગાર્થં તાપસિ પ્રતિગૃહ્યતામ્ ।
નાહં ત્વાં દ્રષ્ટુમિચ્છામિ યથેષ્ટં ગમ્યતામિતઃ ॥